માસ્ટર કી પાછી મારા હાથમાં

પાછળના લોડિંગ બે પર ત્રીજો ટ્રક રિવર્સમાં ચીસો પાડતો ઊભો રહ્યો, પણ શટર અડધું જ ઊંચું હતું; લોખંડના પાંજરાંવાળા ટ્રોલી રસ્તામાં અટવાઈ ગયેલા, બરફ ઓગળતા ડબ્બાંમાંથી પાણી પટ્ટા પાડતું નીચે વહી રહ્યું હતું, અને મીરાના ફોન પર હિતેશભાઈનો કટ કરેલો કૉલ ફરી લાલ દેખાયો. તેણીએ ફરી ડાયલ કર્યો. અંદરથી અવાજ આવ્યો, “કી મારી પાસે છે. તું લેનમાં હાથ ન નાખતી.” પછી ફોન સીધો બંધ.

મીરાએ આંખ ઊંચી કરી. અમદાવાદની વહેલી બપોર હોવા છતાં પાછળની ગલીમાં ગરમીનો બંધ વાસ હતો—ડીઝલ, ભીંજાયેલું કાર્ડબોર્ડ, ધાણા-લીલાં મસાલાનો ભેળેલો વાસ. આજે પાંચ લગ્નના ઓર્ડર બહાર જવાના; બે માંડવિયાં ઘરોમાં બપોરે જ સામાન પહોંચાડવો હતો. એક પણ મોડું પડ્યું તો દંડ કંપની પર, ગાળો પહેલે તેના પર. તેણીના ડેસ્ક પાસે સવારની ચા અડધી ઠંડી પડી હતી, કપની નીચે વાદળી ગોળ રિંગ રહી ગઈ હતી. બાજુમાં ઘરેથી લાવ્યો ટિફિન બંધનો બંધ. ખાધું નહોતું.

“મીરાબેન, સુરતવાળાનું કૉલ છે,” કાવ્યાએ દોડતી આવીને કહ્યું, “કહે છે બરફ વગરનું દહીં ઊતરશે તો આખી મીઠાઈ બગડશે.”

મીરાએ ફોન લીધો નહીં. તે સીધી ઓફિસના દરવાજા સુધી ગઈ. અંદર દરવાજાની અડધી ચીરમાં હિતેશભાઈ બેઠા હતા—નવાં પદનું ભારણ ખુરશીથી વધારે તેમના અવાજમાં હતું. ડેસ્ક પર માસ્ટર કીનો મોટો ચૂડો, બાજુમાં રજિસ્ટર, અને ચાનો કપ તેમની આગળ ગરમ. મીરા દરવાજાના ખંભા પાસે એક પળ ઊભી રહી. “શટર પૂરું ખોલાવો. કોલ્ડ રૂમની કી આપો. પહેલા દહીં, ક્રીમ, પાનના બોક્સ બહાર જશે.”

હિતેશભાઈએ કાગળમાંથી નજર પણ ન ઉઠાવી. “હવે હું ફ્લોર મેનેજર છું. કઈ ગાડી પહેલા છોડવી તે હું નક્કી કરું. તું એન્ટ્રી લખ.”

“એન્ટ્રી લખવાથી બરફ પાછો નહીં જામી જાય.”

એ વખતે જિગ્નેશ અંદર ઘૂસ્યો. “ભાઈ, આગળની બે ગાડીઓના ડ્રાઇવર ચીસે છે. એકે કહ્યું છે બીજી કંપની પકડે તો પણ ચાલે.” હિતેશભાઈએ તરત જ મીરા તરફ જોયું, જાણે કોઈએ તેમની સામે સાક્ષી મૂકી દીધો હોય. “બહાર વધારે બોલવું નહિ,” તેમણે દાંત ભીંચીને કહ્યું, “મારા કાકાના જમાઈ કોણ છે તે બધાને ખબર છે.”

મીરાએ ઠંડા સ્વરે કહ્યું, “અહીં કાકાના જમાઈથી શટર નથી ઊઘડતું.” અને પાછી ફરીને સીધી લોડિંગ લેનમાં ઊભી રહી. પહેલો અણધાર્યો ચલાવ ત્યાં જ હતો—તે હવે ઓફિસના દરવાજા આગળ વિનંતી કરતી ન હતી; બધાની સામે ગાડીઓ ગણતી હતી.

પાંચ મિનિટમાં ગલી ગરમ થઈ ગઈ. ડ્રાઇવરો કેબીનમાંથી ઉતરીને પાન ખાઈને થૂંકતા, ફોન કાને દબાવીને ગ્રાહકોને સમજાવતા, અને દરેક વાક્યના અંતે કંપનીનું નામ બોલતા. જિગ્નેશે બે ટ્રોલી ખાલી કરાવી, પણ અંદરનું શટર અડધું જ. ઉપરથી બરફવાળા પીળા ક્રેટના ખૂણે પાણી ટપકતું રહ્યું. કાવ્યા એક પછી એક ફોન મીરા પાસે મૂકે, મીરા માત્ર સમય પૂછે. “કેટલા વાગ્યા સુધી?” “કેટલી કિલો?” “કઈ વાડી?” ટૂંકા જવાબો. કોઈ નાટક નહીં.

હિતેશભાઈ બહાર આવ્યા ત્યારે તેમના હાથમાં કી નહોતી; તેમણે તેને કમરના ચેનમાં અંદર સરકાવી દીધી હતી. “હવે પહેલા સાંજની રિસેપ્શનવાળો માલ જશે,” તેમણે ઊંચેથી કહ્યું, જેથી ડ્રાઇવરોએ સાંભળે, “મોટો ઓર્ડર છે. સમજ્યા?”

એક ડ્રાઇવરે તરત જ પૂછ્યું, “પણ સાહેબ, આ તો બપોરે ઉતરવાનું છે.”

હિતેશભાઈએ આંખ ચડાવી. “તને કામ શીખવાડું?”

મીરાએ ડ્રાઇવરની તરફ જોયું પણ નહિ. “જિગ્નેશ, ગાડી નંબર સાતને ડાબી બાજુથી કાઢ. પાછળની ગાડીમાંથી સૂકો માલ ઉતારીને પેલેટ પર મૂકી રાખ. જગ્યા ખાલી કર.” હિતેશભાઈ વચ્ચે બોલ્યા, “મેં કહ્યું ને, કોઈ કંઈ નહીં હલાવશે.”

પણ જિગ્નેશે એક ક્ષણ મીરા અને પછી ઓગળતા બોક્સ જોયા. તેણે ડ્રાઇવરને હાથથી ઈશારો કર્યો. પહેલી નાની સરકણ ત્યાં થઈ—ગાડી સાત કતારમાંથી વળી. હિતેશભાઈનો અવાજ ઊંચો ગયો, “તને પગાર કોણ આપે છે?” જિગ્નેશે માથું નમાવ્યું, છતાં ટ્રક પાછળ ખસી ગયો. લેનમાં સૌએ જોયું કે એક આદેશને બીજો આદેશ કાપી ગયો.

કાવ્યાનો ફોન ફરી ધ્રૂજ્યો. આ વખતે સ્ક્રીન પર નવનીતકાકા હતા—કંપનીના માલિક અને ઘરમાં હિતેશભાઈના મામા. કાવ્યાએ ગભરાઈને મીરાને નહીં, સીધો હિતેશભાઈને આપવો હતો, પણ મીરાએ ફોન લઈ લીધો. “કાકા, કોલ્ડ લેન બંધ છે. બરફનો માલ અટક્યો છે. બે લગ્નના સરનામાંએ છેલ્લી મુદત ચાળીસ મિનિટ.”

ઉધરથી ઘેરો અવાજ આવ્યો, “હિતેશ છે ને ત્યાં? એને આપ.”

મીરાએ ફોન આગળ કર્યો. હિતેશભાઈએ લેતાં જ અવાજ પાતળો કર્યો. “હા કાકા, સંભાળી રહ્યો છું. થોડું—”

ફોનના પારથી આવતો ઘાટો રોષ આસપાસના અવાજમાંથી પણ કાપી ગયો. હિતેશભાઈનું કાન લાલ પડ્યું. તેમણે “હા… હા…” કહ્યું, પણ ફોન મૂક્યા પછી પણ કી બહાર કાઢી નહીં. બદલે મીરાને કહ્યું, “હવે તું મને ડરાવશે? ઘરના મોટા નામે?”

ઘરના મોટા. એટલામાં જ સંબંધનો ઝેર બહાર આવી ગયો. આ સેવા ક્ષેત્રમાં બધાને ખબર હતી—હિતેશભાઈ અચાનક ઉપર આવ્યા, કારણ કે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે તેઓ નવનીતકાકાના સંબંધમાં છે. મીરા પાંચ વર્ષથી વહેલી સવાર, મોડીરાત, રેકોર્ડ, ડ્રાઇવર, ઠંડા રૂમ, વજન, ખોટ—બધું સંભાળતી; છતાં પદ કોઈના લગ્નના નાતે સરક્યું. અને હવે આખી ગલી એ નાતાને કામ કરતા જોઈ રહી હતી.

દસ મિનિટ પછી કાવ્યા દોડી આવી. “મીરા, મણિનગરવાળાએ કહ્યું, જો અડધા કલાકમાં સામાન નહીં પહોંચે તો મંડપવાળાની આગળ આપણું નામ બોલશે. કન્યાપક્ષે પહેલેથી ગુસ્સો છે.” આ માત્ર પૈસાનો દંડ નહોતો. એક લગ્નગૃહના આગળ કંપનીનું નામ ઊંચે બોલાય, તો બીજા પાંચ ઓર્ડરનો રંગ ઉતરી જાય. ઘરમાં મીરાના પિતાએ ગઈકાલે જ જમતા વેળાએ કહ્યું હતું, “આ મહિને તારી બહેનના દાગીના માટે રૂપિયા ગોઠવવાના છે.” ટેબલ પર ભાખરીની વાટકી બાજુમાં તેમની આંખો લાંબી પડી રહી હતી. મીરાએ ત્યારે કહ્યું નહોતું કે ઓફિસમાં તેની ખુરશી કોઈના જમાઈએ લઈ લીધી છે.

હવે લેનમાં સમય ગળે ઉતરી રહ્યો હતો. કોલ્ડ રૂમની બાજુએ નાનું જાળીદાર વેન્ટ હતું, જ્યાંથી અંદર સફેદ ધુમ્મસ અને ઠંડો વાસ ફૂંકાતો. મીરાએ જિગ્નેશને પૂછ્યું, “પાછળની સાઇડ ગેટનો સ્લાઇડ પીન હજુ અંદરથી જ અટકે છે?”

“હા, પણ ચેઇનનું નાનું તાળું છે.”

“તેનું નકલ કી?”

જિગ્નેશે આંખ ઉઘાડી. “જૂના બોક્સમાં હશે. તમે જ રાખતાં.”

મીરા વળી અને બાજુના રેક નીચેની લોખંડની ડબ્બી ખેંચી. ધૂળમાં બે જૂની કીઓ, સીલના પટ્ટા, અને તેની ઘસાઈ ગયેલી મેટ્રો કાર્ડની ધાર દેખાઈ. તેણે નાની કી પકડી, જિગ્નેશને કહ્યું, “ચોક્કસ વીસ મિનિટ. ગાડી એક, ત્રણ, પાંચ તૈયાર. કાવ્યા, બધા ગ્રાહકોને કહેજે—માલ બહાર નીકળે છે, પણ ફોન મારા સિવાય કોઈ નહીં ઉઠાવે.”

હિતેશભાઈ આગળ આવી અટક્યા. “તું પાછળનું ગેટ ખોલી નહીં શકે. એ અધિકાર—”

“અધિકારથી દહીં ઠંડું રહે તો તમે રાખો,” મીરાએ કહ્યું અને તેમની બાજુમાંથી વળી ગઈ.

પાછળનો રસ્તો ભીનો હતો. બે ખાલી ડ્રમ વચ્ચેનું સંકડું સ્થાન, જંગ લાગેલું ફ્રેમ, અને અંદરથી અટકતો સ્લાઇડ પીન. મીરાએ કી ફેરવી; પહેલી વાર લાગ્યું નહિ. બીજી વાર તેણે હાથના સાંધાથી દબાણ આપ્યું. લોખંડે કર્કશ અવાજ કર્યો. અંદરથી જિગ્નેશે પીન ઉપાડ્યો. ગેટ અચાનક બે ઇંચ ખૂલીને અટક્યો—અંદર પેલેટ તિરછું ફસાયું હતું.

“પેલેટ ડાબે ધકેલો!” મીરા ચીસી. “ઉપરનો લીલો ક્રેટ પહેલા. નીચેનો નહીં.” અંદર બે છોકરાં હાથવગાં નહોતા; છતાં તેની બોલવાની ક્રમ જાણે તેમના શરીરમાં પહેલેથી લખેલો. એકએ લીલો ક્રેટ ખેંચ્યો, બીજાએ પેલેટ ધકેલ્યું. ગેટ પૂરેપૂરું ખૂલી ગયું. ઠંડકનો ધબકારો સીધો બહાર આવ્યો.

“ગાડી એક—દહીં, ક્રીમ, છાશ!” મીરાએ હાથથી દિશા કાપી. “ગાડી ત્રણ—મીઠાઈનો ખોયો પછી. પહેલા બરફ. સીલ હું બાંધું.” તેની આંગળીઓ એટલી ઝડપી હતી કે પ્લાસ્ટિકના પટ્ટા કાપતાં કાપતાં જ ગણતરી બોલતી ગઈ. “બાર બોક્સ. ચેક. નવ પાન. ચેક. નામ લખ—વૈષ્ણવ હોલ, મણિનગર.”

પાછળથી હિતેશભાઈનો અવાજ આવ્યો, “કોઈ માલ બહાર નહીં કાઢે, હું કહું છું!” પણ હવે અવાજ રસ્તામાં અથડાઈને પરત ફર્યો. પહેલો ટ્રોલી મીરાના હાથના ઈશારેથી સીધો ગાડીમાં ચડ્યો. બીજા ડ્રાઇવરે કાગળ હિતેશભાઈને નહીં, મીરાને આગળ કર્યો. કાવ્યા પેન લઈને તેની ડાબી બાજુ ઊભી. જિગ્નેશ દર વખત પૂછે, “હવે?” અને જવાબ મીરાથી લે.

વીસ મિનિટની અંદર પહેલી ગાડી નીકળી ગઈ. તેના ચક્કાએ પાણી ચીર્યું. બીજી ગાડીનું શટર બંધ કરતાં મીરાએ જાતે સીલ બાંધી. ડ્રાઇવરે હાથ જોડ્યા નહીં, વખાણ પણ નહીં; માત્ર પૂછ્યું, “હવે સીધું જાઉં?” મીરાએ કહ્યું, “રસ્તામાં રોકાઈશ નહીં.” તે ચાલી ગઈ. કામના મેદાનમાં એટલું જ પૂરતું સન્માન હતું.

હિતેશભાઈ હવે ઓફિસના દરવાજા પાસે ઊભા હતા, પણ અંદરનો ડેસ્ક ખાલી નહોતો રહ્યો. કાવ્યાએ રજિસ્ટર મીરાની નજીકના પ્લાસ્ટિક ટેબલ પર મૂકી દીધું. બે લોડરોએ પોતે જ બારકોડવાળા સ્ટિકર તેની બાજુ લાવી રાખ્યા. કોઈએ પૂછ્યું જ નહીં કે હિતેશભાઈ શું કહે છે. એકે તો સીધું જ કહ્યું, “મીરાબેન, ગાડી પાંચમાં પહેલા શાકભાજી કે મસાલા?” હિતેશભાઈ સાંભળી રહ્યા. તેમનો હાથ કમર પાસે ગયો, જ્યાં માસ્ટર કીનો ચૂડો અંદર હતો, પણ હવે કી રાખવાથી કામ થતું ન હતું; બધા પ્રશ્નો બીજી તરફ વળી ગયા હતા.

તે જ સમયે આગળના મેઈન ગેટ તરફથી સફેદ કાર અંદર વળી. નવનીતકાકા ઉતર્યા. કપાસનું સફેદ કુર્તું હોવા છતાં તેમનાં ચપ્પલ પર પાછળની ગલીનો કાળો કાદવ લાગ્યો. તેઓ સીધા લેનમાં આવ્યા. એક નજર ઓગળેલા પાણી પર, બીજી અડધા ખાલી કોલ્ડ રૂમ પર, ત્રીજી મીરાના હાથની ગતિ પર. પછી તેમણે હિતેશભાઈને જોયા. “આટલા સમયથી કી તારી પાસે હતી?”

હિતેશભાઈએ ગળું સાફ કર્યું. “કાકા, સિસ્ટમ જરા—”

“સિસ્ટમ?” નવનીતકાકાએ ઝાટકીને કહ્યું, “સિસ્ટમ ત્યાં હોય જ્યાં કામ અટકે નહીં.” તેમનો અવાજ બહુ ઊંચો નહોતો, પણ આસપાસના લોકો પોતાના હાથના કામ વચ્ચે થોભ્યા વગર પણ સાંભળે એટલો કઠોર હતો. “અંતિમ લેન કોણ છોડાવશે? તું?” તેમણે બાકી રહેલી મોટી ગાડી તરફ બતાવ્યું. એ જ સૌથી અગત્યની હતી—નરોડાની વાડીમાં આજે સાંજે સગાઈ પહેલાંનો મોટો જમણવાર; મોડું પડ્યું તો સીધો દંડ અને નામ બગાડ.

હિતેશભાઈ આગળ વધ્યા. “હું કરું છું.” તેમણે કમરમાંથી કી કાઢી, પણ ગાડી છમાં કઈ કોડથી સાઇડ કેજ ખૂલે, કયા પેલેટ નીચે કાજૂ-માવો છે, કયા ઉપર સૂકો માલ—તેમને ખબર નહોતી. તેમણે પહેલી ખોટી કી અજમાવી. પછી લોડરને કહ્યું, “ઉપરનું ઉતાર.” અંદરથી જિગ્નેશે જોરથી કહ્યું, “ના, ઉપરનું ઉતારશો તો નીચેનો ટ્રે તૂટશે!” હિતેશભાઈ એક ક્ષણ અટક્યા. ડ્રાઇવર કેબીનમાંથી અડધો બહાર આવી ગયો. કાવ્યાનો ફોન ફરી વાગ્યો. નવનીતકાકાએ તે તરફ જોયું નહીં. તેમણે ફક્ત મીરાને જોયું.

મીરા ગાડીના પાછળના સ્ટેપ પર ચડી ગઈ. “બાજુએ થાઓ.” આ વાક્ય તેણે નવનીતકાકાને નહીં, કામ અટકાવતી દરેક ભીતને કહ્યું. તેણે કીનો ગુચ્છો હિતેશભાઈના હાથમાંથી સીધો માંગી નહિ. પહેલાં તેણે ગાડીના જમણા દરવાજાની અંદરનો જામેલો લૉક ખોલવા લોખંડની છડી ખેંચી, પછી અંદર હાથ નાખીને કેજનો ખૂણો ઊંચક્યો. “જિગ્નેશ, નાની પેલેટ જે પર લાલ ચિહ્ન છે એ પહેલા. કાવ્યા, નરોડા—એકત્રીસ ટ્રે, પાંચ થર્મો બોક્સ લખ.” હિતેશભાઈ વચ્ચે બોલવા ગયા, “પણ—”

નવનીતકાકાએ એ જ ક્ષણે હાથ આગળ કર્યો. “કી.”

હિતેશભાઈએ પકડ થોડું કસ્યું. આસપાસ કોઈએ શ્વાસ પણ લાંબો લીધો નહિ. પછી નવનીતકાકાએ ફરી કહ્યું, આ વખતે બધાના આગળ સ્પષ્ટ, “કી મીરાને આપ. હમણાં. આજથી ડીસ્પેચ અને કોલ્ડ લેન એ જ સંભાળશે.”

હિતેશભાઈનો ચહેરો પહેલી વાર ખરેખર ખાલી દેખાયો. કીનો ચૂડો તેમના હાથમાંથી છૂટતાં ધાતુ અથડાઈ. તેમણે સીધો મીરાને આપવો પડ્યો. કાવ્યા બે પગલા પાછળ ખસી, જેથી રસ્તો સાફ થાય. જિગ્નેશે કોઈ તરફ જોયું નહીં; તે ફક્ત મીરાની તરફ વળ્યો, જાણે આ જ એક યોગ્ય દિશા હોય. ડ્રાઇવરે કાગળ ફરી આગળ કર્યો—આ વખતે ચર્ચા વગર મીરાની પાસે.

મીરાએ કી પકડી. એક ક્ષણ પણ વેડફ્યા વગર તેણે સાચી કી પસંદ કરી, સાઇડ કેજ ખોલ્યું, અંદરથી લાલ ચિહ્નવાળી પેલેટ બહાર લેવડાવી. “પહેલા આ. પછી માવો. છેલ્લે સ્ટીલના ડબ્બા. ગાડી સાતને રસ્તો આપો.” આદેશ પડતાં જ લોકો હલ્યા. ટ્રોલી ઘસડી, પટ્ટા ખેંચાયા, શટર ઊંચું થયું, અંતિમ ગાડીનો પેટ ભરાતો ગયો. હિતેશભાઈ રસ્તાની બાજુએ ઊભા રહ્યા; એક લોડરે અનાયાસે તેમને પૂછવાને બદલે કહ્યું, “જરા સાઇડ, પસાર થવા દો.” તે નાની વાત હતી, પણ તેમની આખી ઊભી રાખેલી ઊંચાઈ ત્યાં તૂટી ગઈ.

અંતિમ સીલ બાંધીને મીરાએ ડ્રાઇવરને કાગળ આપ્યો. “સિધા નરોડા. રસ્તામાં ફોટો મોકલજે.” ગાડી સ્ટાર્ટ થઈ. પાછળની ગલીનો જામ ધીમે ધીમે છૂટ્યો. પાણીની લીટી વચ્ચે ચક્કા ફર્યા. નવનીતકાકાએ ત્યાં જ પ્લાસ્ટિક ટેબલ પરનું રજિસ્ટર મીરાની તરફ સરકાવ્યું. પછી કહ્યું, “આ ટેબલ હવે અહીં રહેશે. કી પણ.”

મીરાએ કોઈ આભાર માન્યો નહીં. તેણે માત્ર માથું ઝુકાવ્યું, માસ્ટર કીનો ચૂડો પોતાની કળાઈમાં સરકાવ્યો અને ઓફિસની અંદર ગઈ. દરવાજાની બાજુના જૂના કબાટમાં કી-કેબિનેટ હતું. તેણે કાચની જાળી ખોલી, માસ્ટર કી અંદર ખીલ પર ટાંગી, દરવાજો બંધ કર્યો. લોખંડના ચૂડાનો અડફેટેનો અવાજ બે વાર ડોળાયો, પછી અટકી ગયો.