આગળનો માઇક તેણે જ પકડી લીધો
“હેના, તું પાછળ બેસ. પહેલા છોકરાવાળાની ફાઇલ જશે.”
ભાવિનાબેને હાથની લીલી ફાઇલ સીધી કાઉન્ટર પર ધકેલી અને હેનાના ઘૂંટણ પાસેની પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પગથી અંદર સરકાવી દીધી. અમદાવાદના ખાનગી ડાયગ્નોસ્ટિક સેન્ટરની બહારની લાંબી બેંચ પર બંને પરિવારો ભેગા હતા; કોણ ઊભું, કોણ બેસાડાયું, કોણનું નામ પહેલા બોલાયું—બધું જ કોઈ છુપાયેલા કાયદા જેવું લાગતું હતું. હેનાના હાથમાં અડધી વાળી ને ફરી ખોલેલી રસીદ હતી; કાગળના કિનારા નરમ પડી ગયા હતા. ગઈ રાતની શિફ્ટ પછી હાથની નસો ચઢેલી, ખભા ઢળી ગયેલા, છતાં તે ઊભી જ રહી.
“મારી પેમેન્ટની પાવતી અને રિપોર્ટ આ ફાઇલમાં જોડાવાની છે,” તેણીએ સીધું કહ્યું.
ભાવિનાબેન હળવું હસ્યાં, એ હાસ્ય ખાસ લોકો માટે રાખાતું હોય એવું. “અરે, સમજદાર બનીને નહીં. લગ્નની વાતોમાં બધું બધાને બોલવાનું નથી હોતું. મિતુલ છે ને.”
મિતુલે આંખ ઉંચી પણ ન કરી. તે મોબાઇલ હાથમાં નીચે પકડીને સ્ક્રીનની ઝાંખી ઝળકમાં કંઈક વાંચતો રહ્યો. હેનાના પિતા, જેઓ બસમાં ધક્કા ખાઈને આવ્યા હતા, બેંચના છેડે બેઠા બેઠા ચપ્પલનો આગળનો ભાગ ઘસતા રહ્યા. સામે મિતુલના કાકા કાઉન્ટર તરફ ઝૂકી પૂછતા હતા, “ભટ્ટ પરિવારની ફાઇલ તૈયાર છે ને?”
રિસેપ્શન ક્લાર્કે ટોકન મશીન પાસે જોઈને કહ્યું, “ટોકન તો સત્તર નંબર છે.”
“એ તો અમારી સાથે છે,” ભાવિનાબેને હેનાની તરફ જોઈ જ ન કહ્યું. “છોકરીઓને આ બધું સમજાતું નથી. પહેલા બ્લડ ગ્રુપ મેચિંગ, પછી કાઉન્સેલિંગ. એને પાછળ બેસાડો.”
હેનાએ ખુરશી પાછી બહાર ખેંચી. પ્લાસ્ટિક ઘસાતાં અવાજે બેંચ પર બેઠેલા લોકો ફરીને જોયા. “હું પાછળ નહીં બેસું. પેમેન્ટ મેં કરી છે. અડધું નહીં—પૂરું.”
આ નાનો ચીરો હતો, પણ ચીરો પડ્યો. ક્લાર્કે પહેલી વાર હેનાની તરફ સીધું જોયું. ભાવિનાબેનના ચહેરા પર એક ક્ષણ માટે થોડી કઠોરતા આવી અને તરત સ્મિતથી ઢાંકી ગઈ. “પેમેન્ટ કરી હશે તો સારું જ. પણ પ્રક્રિયા કોણ સમજશે? તું સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે એટલે બધે જ કાઉન્ટર તારો નથી થઈ જતો.”
હેનાએ કંઈ કહ્યું નહીં. તેણે પર્સમાંથી મોબાઇલ કાઢ્યો, સ્ક્રીન હાથની અંદર ઢાંકી રાખી, અને ચુકવણીનું સંદેશ ખોલીને તૈયાર રાખ્યું. પછી તે જતી રહીને કાઉન્ટર આગળની પીળી લીટી પાસે ઊભી રહી. આટલું કરવું પણ અહીં દાદાગીરી સામે જવું હતું; બેંચ પર બેઠેલી બૂઆએ પલ્લુ ગોઠવતાં આંખો ફેરવી.
અંદરથી નર્સ આવી. “સત્તર નંબર! પ્રી-મેરિટલ સ્ક્રીનિંગ—ભટ્ટ અને દેસાઈ!”
ભાવિનાબેન તરત ઊભી થઈ. “હા, હા, અમે.” તેમણે લીલી ફાઇલ નર્સના હાથમાં આપી અને હેનાના હાથની રસીદ તરફ જોઈને ઉમેર્યું, “આ પછી મૂકી દેશું.”
હેનાએ હાથ આગળ કર્યો. “હમણાં જ મૂકો.”
“તારા શબ્દોનો વજન જેટલું હોય તેટલું જ બોલ,” ભાવિનાબેને દાંત ભીંસીને કહ્યું, પણ અવાજ એટલો જ રાખ્યો કે આસપાસના લોકો સાંભળે. “અજું સંબંધ પાકો થયો નથી.”
આ ઘા ખાસ એ જ જગ્યા પર મારેલો હતો. બંને ઘરોમાં આ જોડાણ વિશે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, ચા-નાસ્તા થઈ ચૂક્યા, સોનાની વાતો થઈ ગઈ, પણ જાહેર મંજૂરીનો દરવાજો હજુ એમના હાથમાં છે—એમ તેઓ બતાવી રહ્યા હતા.
નર્સે ફાઇલ પાછી જોયી. “મેડમ, પેમેન્ટ સ્લિપ વિના આગળ નહીં જાય.”
“પછી જોડાઈ જશે,” ભાવિનાબેન બોલ્યાં.
હેનાએ મોબાઇલ સામે કર્યો. “યૂપીઆઈથી મોકલ્યું છે. સેન્ટરના નામે. સવારના નવ-બાવીસે.”
ક્લાર્કે હાથ લંબાવ્યો, પણ ભાવિનાબેને વચ્ચે જ કહ્યું, “ફોન તો કોઈનો પણ હોઈ શકે. અમારી તરફથી કેશ ગયું છે.”
“તો રસીદ બતાવો,” હેનાએ પહેલી વાર એમને જ સાંભળાય એટલો કઠણ અવાજ કર્યો.
ભાવિનાબેનનો હાથ એક ક્ષણ ખાલી રહ્યો. કાઉન્ટર પાસે ઉભેલા મિતુલે આખરે નજર ઉંચી કરી. “હેના, અહીં સીન ન કર.”
“સીન તમે કર્યો છે,” હેનાએ કહ્યું. “મને પાછળ બેસાડીને, મારી ચૂકવણી ખાઈને.”
રિસેપ્શન ક્લાર્કે પરિસ્થિતિ સરકી રહી છે તે સમજીને અંદરના ઓફિસમાં બુમ પાડી, “સુપરવાઇઝર સાહેબ, પેમેન્ટ વેરિફાઇ કરવાની છે.”
ભીતરથી એક મધ્યવયનો અધિકારી આવ્યો. કાચના દરવાજા પર હાથના જૂના ડાઘ હતા, લિફ્ટના મિરર પરની જેમ ઘસાયેલા. તેણે ફાઇલ લીધી, સ્ક્રીન જોયું, અને પૂછ્યું, “ચુકવણી કરનારનું નામ?”
ભાવિનાબેન ઝડપથી બોલ્યાં, “મિતુલ ભટ્ટ.”
“મોબાઇલ પરનું નામ વાંચો,” અધિકારીએ ક્લાર્કને કહ્યું.
ક્લાર્કે હેનાના હાથમાંથી ફોન લીધો. સ્ક્રીનની ઝાંખી ઝળક તેના ચહેરા પર પડી. તેણે એક પળ માટે આંખો સિકોડીને વાંચ્યું, પછી અવાજ થોડો ઊંચો કર્યો કારણ કે આસપાસ સૌ રાહ જોઈ રહ્યા હતા. “ચુકવણી કરનાર—હેના પ્રવીણ દેસાઈ. સંપૂર્ણ પેકેજ. અને...”
તે અટકી ગયો. સિસ્ટમમાં બીજી લીટી પણ ખુલી ગઈ હતી.
“અને શું?” સુપરવાઇઝરે કઠોરતાથી પૂછ્યું.
ક્લાર્કે મોનિટર તરફ ઝૂકી વાંચ્યું, હવે બધાં શરીરો નજીક ખેંચાઈ આવ્યા. “ક્રિટિકલ રેર ગ્રુપ કન્ફર્મેશન માટે રાત્રે અપલોડ કરાયેલ જૂનો રિપોર્ટ પણ આ જ નામે છે. તેના વિના મેચિંગ બ્લોક હતું. ક્લિયરન્સ નોંધ—હેના દેસાઈ દ્વારા મેઇલ કરાયેલ દસ્તાવેજથી.”
બેંચ પર બેઠેલા મિતુલના કાકાએ ગળો સાફ કર્યો. હેનાના પિતાએ ઘૂંટણ પરથી હાથ ઉઠાવ્યો. મિતુલે ફોન નીચે કર્યો. ભાવિનાબેનના ચહેરા પરનું સ્મિત સીધું નીચે પડી ગયું, જાણે ભીનું કાગળ છૂટી ગયું હોય.
સુપરવાઇઝરે તરત ફાઇલ પાછી ખોલી. “એટલે ફાઇલ અટકી હતી? કોણે કહ્યું હતું કાગળ પછી મૂકી દેશું?”
ક્લાર્કે કોઈનું નામ લીધું નહીં, પણ તેની નજર ભાવિનાબેન પર અટકી. સામે રાહ જોતી બીજી સ્ત્રીએ પલ્લુ સરકાવતાં ધીમું કહ્યું, “પછી મૂકી દેશું એટલે આ.”
ભાવિનાબેન હવે બદલાયેલા સ્વરમાં બોલ્યાં. “અરે, છોકરીએ મહેનત કરી હોય તો સારું જ. આખરે તો હવે એક જ ઘર થવાનું છે. હેના, તું આવ, બાજુમાં ઊભી રહે.”
હેના હલી નહીં.
મિતુલ આગળ આવ્યો. “મમ્મીનો અર્થ એ નહોતો. તું જાણે છે ને, આ બધું ઝડપમાં...”
“ઝડપમાં શું?” હેનાનો પ્રશ્ન સોય જેવો હતો. “મારું નામ દબાવી દેવું? મારી પેમેન્ટ તમારી બતાવવી? મને પાછળ બેસાડવું?”
અંદરનો નાનો કાઉન્સેલિંગ હોલ ખુલ્લો હતો. ત્યાં આજે પ્રી-મેરિટલ ગ્રુપ સત્ર માટે મિક્સર અને માઇક ગોઠવાયેલો; બે પરિવારો, બે જોડીઓ, એક જ બેચ. સુપરવાઇઝરે કહ્યું, “જેનાં દસ્તાવેજ પૂર્ણ છે, તેઓ અંદર. નામ બોલાશે.”
ભાવિનાબેન તરત ફરી આગળ વધ્યાં, જાણે થોડાં ક્ષણ પહેલાંનો વાંચેલો સત્ય હજી કાગળમાં જ બંધ હોય. “ચાલો, અમે—”
“એક મિનિટ.” સુપરવાઇઝરે ફાઇલ હાથમાં રાખી. “આ કેસમાં જે વ્યક્તિએ ક્લિયરન્સ બચાવ્યું છે, એ જ પહેલું વેરિફિકેશન કરશે. હેના દેસાઈ?”
આ બીજો ઘા હતો, સીધો મંચની સામે. લોકો ખુદ બાજુ ખસ્યાં. જે ખુરશી થોડા પહેલાં એની માટે અંદર ધકેલાઈ હતી, હવે એની સામે જગ્યા ખાલી થતી ગઈ. હેના ચાલીને અંદર ગઈ. તેની સ્લીપરમાં લાંબી શિફ્ટનો ભાર હતો, પણ પગ આ વખતે ઘસાતા નહોતા.
હોલમાં આગળ નીચું મંચ હતું. માઇક સ્ટેન્ડ પર ઢીલો ચડેલો હતો. કાઉન્સેલર હજી અંદર આવી નહોતી, એટલે સુપરવાઇઝર જ યાદી વાંચતો ઊભો રહ્યો. “ફાઇલ પૂર્ણતા મુજબ પ્રથમ—હેના દેસાઈ અને મિતુલ ભટ્ટ.”
ભાવિનાબેન તરત હસી પડ્યાં, વધુ જોરથી. “જુઓ ને, હવે બધું ઠીક છે. હેના, બેટા, મમ્મી પાસે આવ. આગળ બેસ. જે થયું એ ભૂલી જા. સંબંધમાં આવું થતું હોય છે.”
હવે હોલમાં જે કોઈ બેઠો હતો એને ખબર પડી ગઈ કે આ બોલાવું સ્નેહથી ઓછું અને બચાવથી વધારે છે. મિતુલે ખાલી ખુરશી આગળ ખેંચી. “બેસ ને, બધાની સામે વાત વધારવી શું?”
હેના મંચ સામે ઊભી રહી. “વાત તમે વધારી છે. હું તો હમણાંથી ફક્ત નામ સાચું બોલાવી રહી છું.”
ભાવિનાબેનનું કંટ્રોલ ઢીલું પડતું ગયું. “તારો સ્વર જોઈને જ ડર લાગે. કાલે અમારા ઘરે આવીને પણ આમ જ બધાને જવાબ આપતી ફરશે? સંબંધ રાખવો હોય તો વડીલોની રીત શીખવી પડે.”
“રીત?” હેનાએ પૂછ્યું. “કઈ રીત? બીજાનો ખર્ચ પોતાનો બતાવવાની? જે કામ મેં કર્યું તે મિતુલના નામે લખાવી દેવાની?”
મિતુલે હાથ લંબાવ્યો, જાણે તેને શાંતિથી બેસાડી શકે. “હેના, પ્લીઝ.”
“હાથ નીચે,” તેણીએ કહ્યું.
આ બે શબ્દો હોલમાં માઇક વગર પણ સાવ આગળ સુધી ગયા. મિતુલનો હાથ મધ્યમાં જ અટકી ગયો. ભાવિનાબેન હવે સીધા સુપરવાઇઝરને સંબોધતા બોલ્યાં, “તમે તો સમજાવો. છોકરી થોડી ઇમોશનલ થઈ ગઈ છે. ફોર્મેલિટી પૂરી કરીએ.”
સુપરવાઇઝર કંટાળ્યો હતો. “અહીં જેનું નામ, જેનો દસ્તાવેજ. એ જ બોલશે.” તેણે બાજુના સ્ટેન્ડ પરનો માઇક ચકાસવા માટે પકડ્યો, ભનભન અવાજ આવ્યો, અને એ જ ક્ષણે કોઈ અંદરથી કાઉન્સેલર માટે બોલાવા ગયો. સ્ટેન્ડ ઢીલો હતો. માઇક નીચે સરક્યો.
હેનાએ તે માઇક હાથમાં લઈ લીધો.
આ કબજો કોઈને અપેક્ષિત ન હતો. એક ક્ષણ માટે ભાવિનાબેન આગળ લપક્યાં, પછી અટક્યાં, કારણ કે હવે બધાની આંખો એમના હાથ પર હતી. હેના મંચના સીધા આગળના ભાગે ઊભી રહી. પાછળ બેંચ પરનાં સગાં પણ દરવાજા સુધી આવી ગયા. રિસેપ્શનની લીટીમાંથી લોકો ગળા ઉંચા કરીને અંદર જોતા રહ્યા.
માઇકે પહેલા પાતળો ચીસવો અવાજ કર્યો. હેનાએ તેને મોઢા પાસે સ્થિર કર્યો.
“સાંભળો,” તેણીએ કહ્યું. અવાજ હોલમાં ફેલાયો, કાચની દિવાલથી ટકરાઈ પાછો આવ્યો. “આ ફાઇલ આજે આગળ જશે તો મારા નામથી આગળ જશે. પેમેન્ટ મેં કરી છે. અટકેલી ક્લિયરન્સ મેં ખોલાવી છે. જેના ઘરને વહુ જોઈએ છે, એને પહેલા આ શીખવું પડશે કે મને પાછળ બેસાડીને મારું કામ ચોરી શકાતું નથી.”
ભાવિનાબેન બોલવા લપક્યાં, “અરે, એવો અર્થ—”
હેનાએ સીધી તેમની તરફ જોઈને માઇક વધુ કઠણ પકડ્યો. “અને એક વાત સ્પષ્ટ. આજે પછી મારી વાત મારી હાજરીમાં બીજું કોઈ નહીં કરે. લગ્નની પ્રક્રિયા આગળ વધારવી છે કે નહીં, એ નિર્ણય હમણાં હું કહું છું, તમે નહીં.”
મિતુલની આંખોમાં પહેલી વાર સાચો ભય દેખાયો. “હેના, આવું જાહેરમાં—”
“જાહેરમાં જ,” તેણીએ કાપી નાખ્યું. “કારણ કે અપમાન પણ જાહેરમાં કર્યું હતું.”
હોલના ખૂણે બેઠેલા નાનકડા લેખનિકે નોંધપોથી ખસેડી. સુપરવાઇઝરે ફાઇલ સીધી હેનાની તરફ લંબાવી દીધી, જાણે હવે વચ્ચે રહેવું જોખમ છે. ભાવિનાબેનનો ચહેરો ગરમ લાલ થઈ ગયો; એમના હોઠ ખૂલતાં, બંધ થતા, ફરી ખૂલતાં રહ્યા, પણ બોલવાનો વારો હાથમાંથી સરકી ગયો હતો.
હેનાએ ફાઇલ ડાબા હાથમાં લીધી, માઇક જમણા હાથમાં જ રાખ્યો. “આજનો સત્ર અટકશે નહીં,” તેણીએ કહ્યું. “પણ મારી શરતે. પહેલા નોંધમાં લખાશે કે પેમેન્ટ અને ક્લિયરન્સ હેના દેસાઈ દ્વારા. બીજું—આગળથી મારી સાથે સીધી વાત થશે. ત્રીજું—માન હોય તો આગળ બેસીશું, નહીં હોય તો અહીંથી હમણાં જ નીકળી જઈશ, અને પછી કોઈ મારા ઘરે વાત લેવા નહીં આવે.”
મંચની નીચે ઉભેલો મિતુલ એક પગલું આગળ વધ્યો, પછી પાછો ગયો. ભાવિનાબેન પહેલી વાર પોતાના જ સમર્થકો વિના દેખાયા; કાકા નજર ચોરી રહ્યા, બૂઆએ આંખ નીચે કરી, અને દરવાજા પાસે ઊભેલી નર્સે ક્લાર્કને કહ્યું, “નોંધ કરો.”
હેનાએ માઇક થોડી નીચે લાવી, પણ હાથમાંથી છોડ્યો નહીં. “લખો,” તેણીએ કહ્યું. “આ ફાઇલ કોણ આગળ ધપાવે છે, એ પણ.”
પાછળથી કોઈએ ધીમું પુનરાવર્તન કર્યું, “હેના દેસાઈ.” બીજી અવાજે ઉમેર્યું, “લખો.”
હેના મંચના આગળના કિનારે અડધી વળી. રસીદ ફાઇલમાં સરકાવી, માઇક ફરી હોઠ પાસે લાવ્યો અને સ્પષ્ટ બોલી, “હવે આ પ્રક્રિયા મારી શરતથી ચાલશે.” માઇકમાં ભનભનાટી ઊઠી, અવાજ તેના હાથમાં જ ધ્રુજતો રહ્યો, અને પછી ધીમે ધીમે મરી ગયો.