મારા માટે આખી લીટી તૂટી ગઈ

“અરે, અહીં નહીં—નીચે ઊભા રહો,” જાનવી ભાભીએ મીરાના હાથમાંથી આમંત્રણ કાર્ડ ખેંચીને કહ્યું અને સીડીઓના લેન્ડિંગ પર લગાડેલી સફેદ દોરીની અંદરથી તેને બહાર સરકાવી દીધી. ઉપરના હોલમાં સગાઈ-પૂર્વ પરિવાર બેઠક માટે લાઈટો બળતી હતી; નીચે ચપ્પલ, પરફ્યુમ, ગરમ સમોસાનો સુગંધ અને લોકોની આંખો ગૂંથાઈ ગઈ હતી. મીરાના ડાબા હાથમાં મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાયેલો કિનારો દબાયો રહ્યો; જમણા હાથમાં રાખેલું ઠંડું પડી ગયેલું ટિફિનનું ડબ્બું તેની કળાઈને ચીંધી રહ્યું હતું. ઓફિસમાંથી સીધી આવી હતી—સેવા ક્ષેત્રની આખી શિફ્ટ પછી ખભા કઠણ, સ્લીવમાં વાંકાની રેખા હજુ ઊંધી પડી હતી—અને અહીં પહોંચતાં જ એને કહી દેવામાં આવ્યું કે તે “મુખ્ય પરિવાર” સાથે ઉપર નહીં ચડે.

લેન્ડિંગ સાંકડું હતું. લિફ્ટના સ્ટીલના દરવાજા પર આંગળીઓના જૂના ડાઘ ચમકતા હતા, અને એ જ ચમકારામાં મીરાએ પોતાનું ચહેરું એક પળ જોયું—થાકેલું, પણ વળેલું નહીં. આજે એને અનિરુદ્ધ સાથે દેખાવ માટે નહીં, સ્વીકાર માટે બોલાવવામાં આવી હતી; ઓછામાં ઓછું તેણે તો એ જ માન્યું હતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવો સંબંધ હતો, નામ વગરનો, પણ છુપાયેલો નહીં. ગયા છ મહિનામાં અનિરુદ્ધની મમ્મીના હોસ્પિટલ રાઉન્ડથી લઈને ઓફિસ-બાદની ફાઈલિંગ સુધી તેણે જેટલા કામ ઉંચક્યા હતા, તેના બદલે આ સીડીઓના કિનારે ઊભી રાખવાની લાયકાત તો નહોતી.

“ભાભી, કાર્ડ પર મારું નામ અનિરુદ્ધ સાથે છે,” મીરાએ સીધું કહ્યું.

જાનવીએ કાર્ડ તરફ જોયું જ નહીં. તેણે ઉપર જતા કેટરિંગવાળા છોકરાને અટકાવી, “સૌથી પહેલા કાકા-કાકી, પછી રિયા, પછી હું. અને આ...” તે મીરાની તરફ આડેધડ હાથ હલાવ્યો, “આને નીચે સાઇડમાં બેસાડજો. જ્યાં ઓફિસવાળા બેઠા છે ત્યાં. પછી જોવું.”

એ વાક્યમાં “પછી જોવું” કરતા વધારે અપમાન કંઈ નહોતું. આસપાસ ઉભેલી બે મોસાળીઓએ એકબીજાને જોયું. રિયાએ મોબાઇલ પરથી આંખ ઉપાડી. કેટરિંગનો છોકરો કાંધ ઢાળી આગળ વધ્યો. મીરાએ ટિફિનનો ડબ્બો બાજુના ફૂલના સ્ટેન્ડ પાસે મૂકી દીધો, જાણે ખાલી હાથમાં ઓછું વજન હોય તો અપમાન ઓછું લાગશે. પછી તે દોરીની બહારથી અંદર જવા બદલે વધુ બે પગથિયા નીચે ઉતરી ગઈ અને સૌથી નીચેના પીતળના નામફલક સામે જ ઊભી રહી. જાનવીને કદાચ અપેક્ષા હતી કે મીરા વિનંતી કરશે. મીરાએ નહોતી કરી. તેણે ફક્ત એટલું કર્યું કે તમામને દેખાય એવી જગ્યા પસંદ કરી.

“આવડતું હોય તો શાંતિ રાખવી શીખો,” જાનવીએ દાંત ભીંસીને કહ્યું. “હજુ કંઈ નક્કી થયું નથી. આમ જ કોઈને પણ ઉપર બેસાડાતું નથી.”

મીરાએ તેના ચહેરા પરથી નજર હટાવી નહીં. “તો મને બોલાવ્યું શા માટે?”

“કવર માટે,” જાનવી બોલી ગઈ—ખબર ન પડી કે અવાજ કેટલી દૂર ગયો. “મમ્મીને લાગતું હતું કે અનિરુદ્ધ એકલો આવે તો લોકો વાત કરશે. તું આવી ગઈ, બરાબર. હવે ક્રમ સમજ.”

તે એક ક્ષણે લેન્ડિંગ પર બધું વધારે સાંભળાયું: સ્ટીલની થાળીની અથડામણ, ગજકેસરી સાડીની સરસરાહટ, ઉપરથી કોઈ કાકાનું ખંકારું. મીરાના કાન ગરમ થઈ ગયા, પણ ચહેરો ઠંડો રહ્યો. “કવર,” એ શબ્દ લિફ્ટના ધાતુ પર વાગીને પાછો તેના સુધી આવ્યો. કાકી ઉપરથી નીચે ઉતરતાં અટકી ગયા. “જાનવી, નીચે શા માટે રોકી છે?” તેમણે પૂછ્યું.

જાનવી તરત નરમ થઈ. “કાકી, બેસવાની વ્યવસ્થા છે ને. મોટા લોકો પહેલા. પછી જે યોગ્ય હોય તે.”

યોગ્ય. મીરાએ પહેલી વાર ખરેખર લેન્ડિંગની દિવાલ પર નજર કરી. ત્યાં મોટી અક્ષરમાં પ્રિન્ટ કરેલું એક રેન્કિંગ બોર્ડ હતું—સગાઈ-પૂર્વ મળાપ માટે કોણ કયા ક્રમે આવકારશે, કોણ ક્યાં બેસશે, કોનું નામ કોણ સાથે લખાયું છે. ઉપરના નંબર પર અનિરુદ્ધ. બાજુમાં જગ્યા ખાલી. નીચે રિયા અને કુટુંબની અંદરની શાખાઓ. મીરાનું નામ નીચે, ઓફિસના ઓળખીતાઓ પાસે, નાનું, જાણે કોઈએ અંતિમ પળે ચિપકાવ્યું હોય.

એ પહેલી દેખાતી ચોટ હતી. પણ એ જ પહેલી દેખાતી ભંગાણ પણ બની. કાકીનું ધ્યાન ખાલી બાજુ પર ગયું. “અહીં જગ્યા ખાલી કેમ છે?” તેમણે ભ્રૂ ચડાવી.

જાનવી બોલવા જતી હતી ત્યારે નીચે પાર્કિંગ તરફથી ઝડપી પગલાંનો અવાજ આવ્યો. સીડીઓમાં ગુંજતો, તાકીદભરો. બધા માથાં વળ્યાં. અનિરુદ્ધ બે પગથિયા એક સાથે ચડી રહ્યો હતો—કુર્તાના બાંય વળી ગયેલા, ફોન ખિસ્સામાં ધકેલેલો, શ્વાસ તીવ્ર. તેના પાછળ ડ્રાઇવર એક ફાઈલ અને ગિફ્ટ બેગ સાથે અડખેલાં ખાતો આવતો હતો. લેન્ડિંગ સુધી પહોંચતાં તેણે સૌને નહીં, સીધું મીરાને જોયું.

“મીરા,” તેણે પહેલી જ પળે કહ્યું, “ઉપર આવ.”

બસ એટલું. નામ પહેલા. પૂછપરછ વગર. દોરી, કાર્ડ, ભાભી, વ્યવસ્થા—બધું એક પળ માટે અપ્રસંગિક થઈ ગયું. અનિરુદ્ધ સીધો મધ્યમાં આવી ઊભો રહ્યો; સાંકડા લેન્ડિંગમાં હવે કોઈને પસાર થવું હોય તો કોઈને હટવું જ પડે. જાનવી એ જગ્યાએ હતી જ્યાંથી બધા ઉપર જતા. અનિરુદ્ધે તેની તરફ જોયું પણ નહીં. “પાછળ થો,” તેણે કઠણ અવાજે કહ્યું, “રસ્તો રોકશો નહીં.”

જાનવી સ્થિર રહી ગઈ. “અનિરુદ્ધ, પહેલા કાકા—”

“મેં કહ્યું, મીરા પહેલા.” તેણે એક પગથિયું નીચે ઉતરી મીરાની બાજુ પહોંચીને તેના હાથમાંથી કાર્ડ પાછું લીધું, સીધું ખોલ્યું, અને બધાને દેખાય એમ બોલ્યો, “આ પર મારો અને મીરાનો નામ છે. જેને શંકા હોય તે વાંચી લે.”

દોરી કેટરિંગવાળા છોકરાએ પોતે જ ખૂંટેથી કાઢી બાજુએ પકડી. મીરા ઉપર ચઢી. જાનવીને સરકવું પડ્યું—પલળેલી સાડી ગોઠવતી, ગાલ પર રંગ ચઢતો. કાકીએ પોતાની લાકડી દીવાલ પાસે ખસેડી માર્ગ ખાલી કર્યો. અનિરુદ્ધ મીરાની પાછળ નહીં, બાજુમાં ચડ્યો; બંને સાથે. લેન્ડિંગનો ક્રમ પગલાંમાં બદલાઈ ગયો. ઉપરથી ઊભેલા બે કઝિન્સે તરત જ પાછળ સરકી જગ્યા કરી. કોઈએ જાહેરમાં કંઈ કહ્યું નહીં, પણ મીરાએ જોયું—લોકો હવે એને સાઇડમાં ઉભેલી ઓફિસવાળી છોકરીની જેમ નહીં, માર્ગ માંગતી વ્યક્તિની જેમ વાંચી રહ્યા હતા.

હોલના દરવાજા સુધી પહોંચતા જ જાનવીએ છેલ્લો હાથ માર્યો. “ચાલો, આવો તો સાચું,” તે હળવી હાસ્ય સાથે બોલી, “પણ બોર્ડ તો બદલી શકાતું નથી ને. વડીલો એ જ વાંચશે. નામ જ્યાં છે ત્યાં જ છે.”

મીરા અટકી. અનિરુદ્ધ પણ અટક્યો. હોલમાં પ્રવેશ કરતા પહેલાં જ દાયાં બાજુ ફરી એક દિવાલ હતી—મોટા કાચના ફ્રેમમાં મૂકેલું એ જ રેન્કિંગ બોર્ડ, આ વખતે વધુ સ્પષ્ટ, પિનથી લગાડેલા નામફલકો સાથે. વડીલો ઉપરના સોફા પરથી ઉતરી રહ્યા હતા. જો તેઓ આ વાંચી લે, તો જાનવીની ઘડેલી નીચી જગ્યા જ “સત્ય” બની જતી.

જાનવી તાત્કાલિક આગળ વધી. “કોઈ હાથ ન લગાવશો,” તેણે સ્વયંસેવક છોકરીને અટકાવી. “આ કુટુંબનો ક્રમ છે.” એણે મીરાનું નાનું નામફલક આંગળીથી દબાવી વધુ સીધું કર્યું—સીધું નહીં, નીચે જ મજબૂત. “જે છે તે છે.”

અનિરુદ્ધનો ચહેરો કઠણ થયો, પણ એ બોલે એ પહેલાં મીરાએ આગળ પગલું ભર્યું. અત્યાર સુધી એને ખેંચવામાં આવી હતી, હટાવવામાં આવી હતી, બોલાવવામાં આવી હતી. પહેલી વાર એ પોતે આગળ વધી. તેણે જાનવીનો હાથ નામફલક પરથી હળવેથી, પણ નિર્દયતા સાથે દૂર કર્યો. “જે છે તે જ છે?” મીરાએ શાંતિથી પૂછ્યું.

જાનવી હસી. “હા. બધાના સામે નાટક ન કર.”

“નાટક તો તું કરી રહી છે,” મીરાએ કહ્યું, અને એની આંખો બોર્ડ પર જ હતી. “મને કવર કહીને નીચે મૂક્યું. હવે વડીલો સામે એ જ ખોટી લીટી જમાવવી છે.”

કાકા નજીક આવી ગયા હતા. કાકીનો ચાંદીનો પર્સ ખભા સાથે અથડાયો. રિયા શ્વાસ રોકીને જોતી હતી. સ્વયંસેવક છોકરીના હાથમાં સલામતી પિનનો નાનો ડબ્બો ધ્રુજી રહ્યો હતો. લેન્ડિંગ ફરી સાંકડું બની ગયું; કોઈ હલનચલન વગર પણ દબાણ વધી ગયું.

જાનવીનો અવાજ ચઢ્યો. “મીરા, તું હદમાં રહેજે. હજુ કંઈ જાહેર થયું નથી. મારી સામે હાથ નહીં મૂકીશ.”

“તારી સામે નહીં,” મીરાએ કહ્યું, “મારા નામ સામે મૂકીશ.”

અનિરુદ્ધે આ વખતે બધાને સાંભળાય એવો અવાજ કર્યો. “મીરા મારી બાજુની જગ્યા પર રહેશે. આ બેઠકમાં પણ, આગળ પણ.” એ બોલીને થોભ્યો નહીં. તેણે બોર્ડની ખાલી ઉપરની જગ્યાની બાજુમાં લગાવેલું નાનું પિનબોક્સ ઉપાડી મીરાના હાથમાં મૂકી દીધું. “તારું નામ ઉપર મૂકી દે.”

એક ક્ષણ માટે સમય ધાતુ જેવો થઈ ગયો. દેખાતો, ઠંડો, કઠણ. જાનવીનો ચહેરો ઢળી ગયો. “અનિરુદ્ધ!” તે ફાટી નીકળી. “મમ્મીએ મને ગોઠવવા કહ્યું હતું. તને ખબર છે વડીલો શું કહેશે? આ રીતે—”

“તમે ગોઠવ્યું હતું?” અનિરુદ્ધે તેની તરફ વળીને કહ્યું. “મારા નામની બાજુ ખાલી રાખીને? નીચે ‘ઓફિસ’માં મૂકી? બસ, હવે પૂરું.”

જાનવીએ છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો. તે મીરાની આગળ આવી બોર્ડ ઢાંકી દેવા જેવી ઊભી રહી. “કોઈ પિન નહીં ખોલે. આ કુટુંબની ઇજ્જત છે.”

મીરાએ એક શબ્દ પણ વેડફ્યો નહીં. તેણે નીચે પોતાના નાનકડા નામફલકનો જમણો ખૂણો પકડીને પિન બહાર ખેંચી. પિનનો ટિક્કાર સ્પષ્ટ સાંભળાયો. નાનું કાગળ લચકીને તેના હાથમાં આવી ગયું. એ ખાલી પડેલી ઉપરની બાજુએ પહોંચી, અનિરુદ્ધના નામની બાજુ સરખું રાખ્યું, બે નવી પિન ચુભાડી. કાગળ સીધું નહોતું લાગતું; તેણે અંગૂઠાથી ધાર દબાવી સરખું કર્યું. પછી નીચે, જ્યાં તેનું નામ હતું, ત્યાંની જગ્યા ખાલી રહી ગઈ. તે ખાલી જગ્યા પણ બૂમ જેવો પુરાવો હતી.

જાનવીના હોઠ સૂકી ગયા. “મીરા, નીચે કાઢ. હમણાં જ કાઢ. પછી વાત કરીશું.”

“પછી નહીં,” મીરાએ કહ્યું. “અહીં. હમણાં.” તેણે બોર્ડની ડાબી બાજુ લગાડેલા નંબર પટ્ટામાં નજર નાખી. અનિરુદ્ધની લાઇનની સામે ૧. નીચે રિયાની સામે ૨. તેણે રિયાની લાઇનને અડધી ઈંચ નીચે સરકાવી, અનિરુદ્ધની બાજુ નવા પિનથી નાનો ૧-અ ઉમેર્યો નહીં—સીધું જ એક જ પટ્ટી પર બે નામ સરખાં મુક્યાં. પછી પોતાની જૂની નીચલી જગ્યાની સામે રહેલો નંબર કાઢી નાખ્યો. હવે ઉપર પ્રથમ લાઇન પર બે નામ વાંચાતા હતાં: અનિરુદ્ધ – મીરા. નીચે બાકીના.

આ ફક્ત નામ ચડાવવું નહોતું. આ આખી વાંચાતી લીટી કાપીને ફરી ગોઠવવી હતી. કાકીના મોંમાં દાંતનો ક્લિક થયો. સ્વયંસેવક છોકરીએ અજાણતા સલામતી પિનનો ડબ્બો મીરાની તરફ વધુ આગળ કરી દીધો, જાણે સત્તા કઈ બાજુ છે તે શરીરે પહેલાં જાણી લીધું હોય. રિયા પોતે જ એક પગથિયું નીચે ખસી ગઈ. જાનવીનો હાથ હવામાં જ અટક્યો, પછી ધીમે ધીમે નીચે પડ્યો. અવાજ, જે થોડા પહેલાં બધાને હાંકતો હતો, હવે તૂટેલો હતો. “આ રીતે ના કર… લોકો જોઈ રહ્યા છે.”

“એટલે જ,” મીરાએ કહ્યું.

જાનવી અનિરુદ્ધ તરફ વળી, હવે આદેશ નહીં, વિનંતી જેવા અવાજમાં. “તારે ખબર છે ને આનો અર્થ શું કાઢશે?”

અનિરુદ્ધે તેની તરફ જોયું જ નહીં. એની નજર બોર્ડ પર હતી, મીરાના હાથની બાજુ. “જે સાચું છે એ જ કાઢશે.”

જાનવી આગળ વધી ફરીથી નંબર પકડવા ગઈ. આ વખતે મીરાએ તેના હાથ પર પોતાનો હાથ રાખ્યો—ઝપાટાભર્યો નહીં, સ્થિર. “મારું નામ બીજી વાર નીચે મૂકાશે નહીં,” તેણે ધીમે કહ્યું. “કોઈના કવર તરીકે તો બિલકુલ નહીં.”

જાનવીનો કાંધ ઢળી ગયો. પાછળથી વડીલોની ચાલ નજીક આવી રહી હતી; હવે મોડું થઈ ગયું હતું. જે વાંચાવું હતું તે દિવાલ પર પહેલેથી લખાઈ ગયું હતું. મીરાએ છેલ્લી પિન ઊંડે દબાવી. બોર્ડ થોડીક કંપ્યું, પછી સ્થિર થઈ ગયું.

જાનવીના હોઠ ખૂલે બંધ થયા. “મારે મમ્મીને—”

“જ્યાં વાંચવું હોય ત્યાંથી વાંચાવો,” મીરાએ કહ્યું. તેણે પોતાની જૂની નીચલી લાઇનનો કાગળ પૂરેપૂરો કાઢી નાખ્યો, વાળી, અને બાજુના પિનબોક્સ નીચે દબાવી દીધો. પછી એક પગલું પાછળ આવી આખું બોર્ડ સીધું કર્યું.

લેન્ડિંગની દિવાલ પર હવે પ્રથમ નંબરે અનિરુદ્ધ અને મીરાનું નામ સરખી લાઇનમાં હતું. નીચેના નંબર નવેસરથી ગોઠવાઈને અટકી ગયા હતા. મીરાએ અંગૂઠાથી ઉપરની પિનને છેલ્લી વાર દબાવી, અને કાચની અંદર બંધ થયેલા આંકડા સ્થિર થઈ ગયા.