પહેલા હસ્યાં, પછી માથું નમાવ્યું

“અરે, આ થાળી અંદર નહીં લઈ જતી—પહેલા પાછળના કાઉન્ટર પર મૂકી આવ,” હીનાબેને કાવ્યાના હાથમાંથી ગિફ્ટની ચાંદીવાળી થાળી અડધી ખેંચીને વેઈટરની ટ્રોલી પર ધકેલી દીધી. પ્રવેશદ્વાર પાસે લાઈટોની ગરમ ચમક, શહેનાઈનું રેકોર્ડેડ સંગીત, અને સગાંઓની નજર વચ્ચે કાવ્યા એ જ પળે મહેમાનમાંથી કામવાળી બની ગઈ.

અમદાવાદના આ કોર્ટયાર્ડવાળા મેરેજ લોનમાં સૌને ખબર હતી—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—કે દેવાંશ વર્ષોથી કાવ્યાને લઈને ગંભીર હતો. પણ ખબર હોવી અને સ્વીકારવું એક જ વાત નહોતી. ખાસ કરીને મહેતા પરિવાર સામે, જ્યાં કોણ કઈ ખુરશી પર બેસે તે પણ વંશ અને વજનથી નક્કી થતું. કાવ્યાના પર્સમાંથી બહાર દેખાતો મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાઈ ગયેલો કિનારો અને તેની સેવા ક્ષેત્રની નોકરી હીનાબેનને દર વખતે યાદ અપાવતી કે આ છોકરીને દરવાજા સુધી સહન કરી શકાય, અંદર નહીં.

કાવ્યાએ થાળી ટ્રોલી પર મૂકી. “આ ગિફ્ટ મોસાળમાંથી છે,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું, “રજીસ્ટર પર નામ ચઢાડ્યા વગર પાછળ નહીં મૂકી દઉં.”

હીનાબેન તીખું હસ્યાં. “તારું કામ હવે નામ ચઢાડવાનું નથી. જિગ્ના, તું લઈ જા એને.” પછી કાવ્યાને બાજુએ ખસેડતાં ઉમેર્યું, “કેટલાક લોકો ઓળખાણને હક સમજી લે છે.”

બે ફુઆઓએ નજર બદલી. એકએ પલકમાં ચુનરી સરકાવી, બીજી થોડી આગળ વળી—રૂમની પહેલી નાની ચીર પડી. કાવ્યાએ ટ્રોલી રોકી, થાળી પાછી ઉપાડી અને સીધી રજીસ્ટર ટેબલ તરફ ચાલી ગઈ. પાછળથી હીનાબેનનો “એ, સાંભળે છે કે નહીં?” લટકતો રહ્યો; પણ ટેબલ પાસે બેઠેલા વૃદ્ધ મહેતા કાકાએ ચશ્માં ઊંચા કરી પૂછ્યું, “નામ?”

“ધ્રુવિલભાઈ પટેલ પરિવાર તરફથી.” કાવ્યાએ થાળી મૂકી. કાકાએ નામ લખ્યું. બાજુમાં ઉભેલો છોકરો, જે હમણાં સુધી હીનાબેન તરફ જોતો હતો, હવે કાવ્યાને રસીદ આપતો બોલ્યો, “બેન, આ અંદર મંડપવાળી શેલ્ફ પર મૂકી દઉં?”

“હા,” કાવ્યાએ કહ્યું. હીનાબેન ત્યાં સુધી પહોંચી ત્યારે થાળી તેમના હાથની બહાર નીકળી ગઈ હતી.

હોલના અંદર પરિવાર માટે રાખેલી આગળની પંક્તિમાં દેવાંશની બાજુની ખુરશી પર કાવ્યાનો દોરિયોવાળો દુપટ્ટો રાખેલો હતો. કાવ્યાએ એક ક્ષણ માટે જ જોયું; પછી જિગ્ના ભાભી દોડી આવી, દુપટ્ટો ઊંચકી લીધો અને કોઈ નાની કઝિનને બેસાડી દીધી. “આ સીટ ફક્ત નજીકના લોકો માટે,” એણે મીઠાશમાં ડંખ ભરી કહ્યું, એટલું ઊંચે કે આસપાસની ત્રણ ટેબલ સાંભળે.

“સાચું,” હીનાબેન તરત બોલ્યાં, “કેટલાક લોકો નજીક દેખાય છે, હોય નથી.”

દેવાંશ સ્ટેજની બાજુ મહેમાનોને આવકારતો ઊભો હતો. એની નજર આવી, અટકી, પણ એની પહેલાં જ ફોટોગ્રાફર, પુજારી અને બે કાકાઓએ એને ઘેરી લીધો. કાવ્યાને ઊભું રાખવા પૂરતું હતું એટલું. જિગ્નાએ એના હાથમાં મહેમાન કિટની ટોપલી ધરી. “આ વિદાય સુધી પાર્કિંગ પાસે રાખજે. પછી ગાડીઓમાં વહેંચવાની રહેશે.”

અન્યાય ત્યારે વધારે સળગે, જ્યારે કામ સાચું હોય પણ આપનારનો ઈરાદો ગંદો હોય. કાવ્યાએ ટોપલી પકડી. પ્લાસ્ટિકના કવરનો ખખડાટ, બાજુના ગલિયારામાં પંખાની ગુંજ અને હાથમાં મોડું પરત અપાયેલું નાનું દરવાજાનું કી-ટોકન—જે પ્રવેશ વખતે સિક્યુરિટીએ એની પાસેથી લઈ લીધું હતું અને હજુ સુધી આપ્યું નહોતું—બધું એક જ દોરીમાં બંધાઈ ગયું. અંદરથી નહીં, બાજુના માર્ગે પાર્કિંગ તરફ ધકેલાયેલી.

પાર્કિંગ પિકઅપ લેન પર લગ્નવાળી ગાડીઓ, ડ્રાઈવરો, પાણીની બોટલના કાર્ટન અને લિસ્ટ પકડેલો મેનેજર ઉભા હતા. કાવ્યાએ ટોપલી નીચે મૂકી તો ત્યાંનો છોકરો બોલ્યો, “બેન, આ ગેસ્ટ-રિટર્ન કિટ છે? કોને આપવાની?”

કાવ્યા બોલે એ પહેલાં હીનાબેન ફરી આવી ચડ્યાં. “તને જે કહેવામાં આવે એ કર. પહેલે સિનિયર ગેસ્ટ. પછી બાકીના. અને તું કોઈ ગાડીમાં બેસવાની નથી. પાછી તારી જાતે જતી રહીજે.” છેલ્લી લાઈન ખાસ ધીમે, ખાસ કડક.

આ વખતે આસપાસ સ્ટાફ ઉપરાંત બે કાકીઓ, એક મામા, અને દેવાંશનો કોલેજવાળો મિત્ર પણ ઉભો હતો. નજરો સીધી ચોંટેલી. કાવ્યાએ ટોપલીની યાદી માગી. હીનાબેને ના પાડી. “લિસ્ટ હાથમાં રાખવાનો હક બધાને નથી.”

પણ પિકઅપ મેનેજરે ગોઠવણમાં ખામી જોઈને પૂછ્યું, “હીનાબેન, મોસાળવાળા ચાર પેકેટ ક્યાં ગયા? રજીસ્ટર પર એન્ટ્રી થઈ છે.”

કાવ્યાએ શાંતિથી કહ્યું, “મંડપ શેલ્ફ પર મૂકી દીધાં. ધ્રુવિલભાઈ પટેલ.” મેનેજરે તરત તેના તરફ વળીને માથું હલાવ્યું. “સારું. તો તમે એન્ટ્રી જાણો છો. જરા અહીં ઊભા રહેજો.”

હીનાબેનને આ નાનું વળાંક પણ સહન નહોતું. “એને શું ખબર ગાડી ઓર્ડરની? ઘરનાં લોકો નક્કી કરશે.”

મેનેજરે પહેલે હીનાબેન, પછી કાવ્યા, પછી ફરી લિસ્ટ જોયું. એ વચ્ચે બે ડ્રાઈવરના પગ કાવ્યાની તરફ સરક્યા; લોડિંગ કરતો છોકરો ટોપલી એની નજીક લાવ્યો; બાજુમાં ઊભેલી કાકીએ પોતાની ખભાની દિશા ફેરવી. આ બદલાવ કોઈ જાહેરાત વગર થયો, પણ થયો એવો કે હીનાબેન એકલી મધ્યમાં ઊભી રહી ગઈ. જગ્યા જેણે અત્યાર સુધી એને સાંભળી હતી, હવે કાવ્યાની વાત પુછવા લાગી.

“કાવ્યા,” મહેતા કાકાનો અવાજ પાછળથી આવ્યો, “દેવાંશ ક્યાં છે?”

દેવાંશ આવી રહ્યો હતો—શેરવાનીની બટનો ખૂલી ન જાય એ રીતે ચાલતો, પણ ચહેરા પર પહેલી વાર અટકેલું કંટાળું લઈને. એ સીધો હીનાબેન પાસે નથી ગયો. કાવ્યા સામે ઊભો રહી પૂછ્યું, “તને અહીં કોણે રાખી?”

હીનાબેને વચ્ચે જ બોલ માર્યો. “મેં. વિદાયનું કામ છે. અંદરના લોકો બધું નથી કરતા.”

“અંદરના લોકો?” દેવાંશે ધીમે પુછ્યું. એટલું ધીમું કે હીનાબેનને વધારે ઊંચું બોલવું પડ્યું.

“હા. બધાને લીટી ખબર હોવી જોઈએ. વર્ષોથી દયા બતાવી એટલે કોઈ પણ—”

“દયા?” આ શબ્દ કાવ્યાએ પહેલી વાર કાપ્યો. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ કઠોર હતો. “મને બોલાવી કોણ લાવ્યું હતું અહીં? ગિફ્ટ રજીસ્ટર કોણે મારા હાથેથી લખાવ્યાં ગયા વર્ષે? તમારા ઘરના હોસ્પિટલ બિલ માટે રાતે બે વાગ્યે ઑનલાઇન પેમેન્ટ કોણે કરાવ્યું? અને આજે હું કઈ લીટીમાં ઊભી રહું તે તમે નક્કી કરશો?”

હીનાબેનનો ચહેરો કઠણ થઈ ગયો. “જાહેરમાં નાટક ન કર. તારી મર્યાદા રાખ.”

“મારી મર્યાદા મેં રાખી છે,” કાવ્યાએ કહ્યું, “તમારી નજરે મારું સ્થાન નક્કી થતું નથી.”

શબ્દો પાર્કિંગની સિમેન્ટ દિવાલ પર અથડાઈને પાછા આવ્યા. દેવાંશે તરત કશું કહ્યું નહીં. એની આંખ હીનાબેન પરથી સરકીને ત્યાં મુકેલી ચાવીની ટ્રે પર ગઈ—વેલેટ અને પરિવારની ખાસ ગાડીઓની ચાવીઓ એકસાથે. બાજુમાં વિદાય માટે વપરાતો પોર્ટેબલ માઇક સ્ટેન્ડ પર હતો, કારણ કે કઈ ગાડી કોને લેશે એની જાહેરાત થવાની હતી.

હીનાબેનને જોખમ સમજાયું. એણે મેનેજરને કહી દીધું, “પહેલી ગાડીમાં જિગ્ના, મોસાળની બે વ્હુઓ અને હું. દેવાંશ પછી આવશે. અને આ”—એણે આંગળી કાવ્યા તરફ કરી—“આને કોઈ ડ્રોપની જરૂર નથી. એ ગેટની બહારથી કૅબ લઈ લેશે.”

આ જ અંતિમ ધક્કો હતો. સામે ઉભેલા બે ડ્રાઈવરે કઈ ચાવી લેવી તે માટે હાથ આગળ વધાર્યા જ હતા કે દેવાંશે એક ઝટકે ચાવીની ટ્રે પોતે ઉપાડી લીધી. બીજાં હાથથી માઇક ખેંચી લીધો. ધાતુનો કરકચાટ ભરેલો અવાજ પિકઅપ લેનમાં ફાટી નીકળ્યો. લોકો વળ્યા. મંડપ તરફથી ઉતરતા સગાં અટક્યા. સ્ટાફ સીધો થઈને ઊભો રહ્યો.

હીનાબેન ગુસ્સે આગળ વધી. “દેવાંશ, અહીં નહીં.”

“અહીં જ,” એણે માઇકમાં કહ્યું. હવે કોઈ ધીમો અવાજ નહોતો. “બધા સાંભળો.”

પિકઅપ લેનમાં ગાડીઓના એન્જિન ધીમા થયા. કાચના દરવાજા પાસે ઉભેલા છોકરાઓ પણ વળી આવ્યા. કાવ્યા જ્યાં હતી ત્યાંથી એક પગલું પણ આગળ આવી નહોતી, પણ લોકોના પગ એની તરફ વર્તુળ બદલી રહ્યા હતા.

દેવાંશે ટ્રે ઊંચી કરી. “આ ઘરની વિદાયની પહેલી ચાવી હું કાવ્યાને આપું છું.”

હીનાબેનનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. “તને સમજ છે તું શું બોલે છે?”

“ખૂબ.” દેવાંશે એની તરફ જોયું પણ ચાવી પાછી ન કરી. “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે વર્ષોથી. આજે પહેલી વાર હું ઊંચે બોલી રહ્યો છું. કાવ્યા ‘બહારની’ નથી. જેને આમંત્રણ મેં આપ્યું, જેને આ ઘરમાં કામ પડ્યું ત્યારે સૌએ બોલાવી, જેને આજે તમે સ્ટાફની જેમ હાંકી—તે મારી પસંદ છે. પહેલી ગાડીમાં મારી બાજુએ કાવ્યા જશે. બાકીના પછી.”

એક ક્ષણમાં જ નુકસાન દેખાયું. જિગ્ના ભાભીના હોઠ ખુલ્લા રહી ગયા. મેનેજરે પોતાની લિસ્ટ પર પેન અટકાવીને દેવાંશ તરફ જોયું, પછી તરત પ્રથમ ગાડીના ડ્રાઈવરને ઈશારો કર્યો. બે ડ્રાઈવર, જેઓ હમણાં સુધી હીનાબેનની આજ્ઞા જોઈ રહ્યા હતા, હવે કાવ્યા તરફ રસ્તો ખાલી કરવા પાછળ સરક્યા. એક કાકીએ જિગ્નાના હાથમાંથી ગેસ્ટ-કિટની ટોપલી લઈને કાવ્યાની પાસે મૂકી, જાણે યોગ્ય માલિકીને વસ્તુ પાછી મળી હોય. હીનાબેન ફરી બોલવા મોઢું ખોલે ત્યાં દેવાંશે બીજી ઘાત કરી.

“અને બીજું સાંભળો,” એણે માઇક નીચે ન કરતાં કહ્યું, “આજ પછી કાવ્યાને આ ઘરે કોઈ કામ સોંપશે નહીં જાણે એ ઉપકારથી ઊભી હોય. જે સન્માન મારું છે, એનું જાહેર અપમાન કરશો તો એ મને અપમાન કરવું ગણાશે. હીનાબેન, તમે આજની વિદાય ગોઠવશો નહીં. મહેતા કાકા, કૃપા કરીને ગાડી ઓર્ડર તમે કહો.”

આ સજા હતી—સીધી, દેખાતી, અને સગાંઓની સામે. હીનાબેનના ચહેરાનો રંગ ખસી ગયો. ઉધારની સત્તા જેનાથી તેઓ આખી સાંજ બધાને હંકારી રહી હતી, એક વાક્યમાં ઉતરી ગઈ. તેમણે છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો. “દેવાંશ, ગુસ્સામાં નામ લઈ દીધું એટલે બધું થતું નથી. લોકો શું કહેશે?”

દેવાંશે ચાવીમાંથી એક કી કાઢી, માઇક કાવ્યાની સામે લાવી અને કહ્યું, “લોકોને સીધું સાંભળવા દઈએ. કાવ્યા, પહેલી ગાડીનો નિર્ણય તું કર.”

આંતર સુધી વેઠેલું અપમાન આ પળે ગળામાં ગાંઠ बनीને અટકતું નહીં, બળી ને તેજ બની ગયું. કાવ્યાએ માઇક લીધો. ઘણા ચહેરા એની તરફ હતા; કોઈ દયા નહોતી, બધું વાંચવા તૈયાર ભૂખ હતી. એણે કી પોતાના હાથમાં લીધી. પછી ટોપલી પાસેથી થોડું સરકીને ગાડીની ખુલેલી પાછળની બાજુ જોયી, જ્યાં ગિફ્ટ કિટ અને પાણીની પેટીઓ ભેગી હતી.

“પહેલી ગાડીમાં,” એણે સ્પષ્ટ કહ્યું, “હું અને દેવાંશ જઈશું. મોસાળની કાકી સાથે. ગિફ્ટ-કિટ કોઈ બીજા હાથેથી નહીં વહેંચાય—રજીસ્ટર પ્રમાણે જ જશે.” એણે એક પળ રોકાઈ, સીધું હીનાબેન તરફ જોયું. “અને હું કૅબ લઈ જતી નથી. જે દરવાજે મને રોકવામાં આવી હતી, એ જ લેનમાંથી હું પહેલા નીકળીશ.”

એણે માઇક સ્ટેન્ડ પર પાછો મૂક્યો નહીં. પોર્ટેબલ માઇક મેનેજરના હાથમાં આપ્યો, ચાવી પોતાની મુઠ્ઠીમાં બંધ કરી, અને ગાડી તરફ પહેલી ચાલ પડી. આ વખતે કોઈએ “સાંભળે છે કે નહીં” નહોતું કહ્યું. માર્ગ પોતે ખસી ગયો.

ગાડીના દરવાજા સુધી પહોંચી કાવ્યાએ એક જ વાર પાછળ જોયું—ગેસ્ટ-કિટની ટોપલી હવે એના નામ પૂછ્યા વગર કોઈ હાથ ન લગાવે એવી રીતે એક બાજુ રાખેલી હતી; લિસ્ટ મહેતા કાકાના હાથમાં હતી; હીનાબેનની આંગળી, જે થોડા પહેલાં હુકમ કરતી હતી, હવે સાડીના ખૂણે અટવાઈ ગઈ હતી. કાવ્યાએ ચાવી ડ્રાઈવરને નહીં આપી. એણે આગળ વધીને ખુદ પાછળનો દરવાજો ખોલ્યો, મોસાળની કાકીને બેઠા કર્યાં, પછી દેવાંશ તરફ ફેરવાઈ.

“મારી બાજુએ નહીં,” એણે ધીમું, પણ પૂરતું ઊંચું કહ્યું, “મારી સાથે.”

કોર્ટયાર્ડના છાજલા કિનારે પડતી સાંજની લંબાયેલી છાયા ફરી સરકી, અને જે લેનમાં એને થોડી વાર પહેલાં બાજુએ દબાવી દેવાઈ હતી, એ જ પરછાંયો હવે પહેલા એની ચાલ આગળ પાથરી ગઈ.