છેલ્લે કામ મારા હાથમાં જ આવ્યું

“નિયતિ, બેજ તરફ હાથ ન લગાડતી.” હેમાંગીબેને કાઉન્ટર પરની લાલ દોરી ખેંચીને એને અડધી પગથી પાછળ ઠેલી દીધી, અને આગળના ટોકનવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રીને કહ્યું, “ફોર્મ ફરી भरो. નામમાં સ્પેલિંગ મિસમેચ છે.”

લાઇન પહેલેથી વાંકી પડી ગઈ હતી. અમદાવાદના નિદાન કેન્દ્રની ફ્રન્ટ લોબીમાં ટોકન મશીન સતત ટીક-ટીક કરતું હતું, પણ કાઉન્ટર પરથી એક પણ કેસ ગતિ પકડી રહ્યો ન હતો. નિયતિના ગળામાં પડેલું જૂનું ચણિયાયેલું લેનીયાર્ડ ખાલી હતું; બેજ હેમાંગીબેનના ગળામાં ઝૂલતું હતું. કાચની બારીની અંદર ઠંડું પડી ગયેલું ટિફિનનું ડબ્બું પડ્યું હતું. બપોર વટી ગઈ હતી. પગારના દિવસ પહેલાંનો શનિવાર, ભીડ ડબલ, ગુસ્સો તીખો.

“મૅમ, મારી મા ઉપવાસ પર છે,” આગળ ઊભેલો યુવક બોલ્યો, “બ્લડ સેમ્પલ મોડું થયું તો આખો દિવસ લટકી જશે.”

નિયતિએ ફોર્મ તરફ જોઈને કહ્યું, “સ્પેલિંગ મિસમેચ નથી. આઈડી પ્રમાણે જ છે. કોડ બદલવો પડે, નહીં તો સેમ્પલ બીજા પેનલમાં જશે.”

હેમાંગીબેન એની તરફ જોયા વગર ખખડાટથી હસ્યાં. “તને બધું ખબર હોય ને? તો લેબ ચલાવી લે. અત્યારે પાછળ ઊભી રહે. હું ફ્રન્ટ સંભાળું છું.”

આ વાક્ય લાઇને સાંભળ્યું. પાછળ બેસેલી બે કાકી—એક એની ફાઈની ઓળખીતિ, બીજી પાડોશની સોસાયટીવાળી—એકબીજા તરફ ઝૂકી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નિયતિ આ સેવા ક્ષેત્રમાં પોતાનાં જ બળે ઊભી છે; ઘરમાં નાનાભાઈની ફી, પિતાના દવાના બિલ, અને આવનારી સગાઈની વાતો પણ એની નોકરીના માન સાથે જોડી દેવામાં આવી હતી. જાહેરમાં ધકેલાયેલી દીકરી ઘેર પણ સમજાવવી પડે, અહીં પણ.

હેમાંગીબેને બાજુનું સ્ટૂલ પગથી સરકાવીને દૂર ફેંક્યું. “આ બેઠક પર તાલીમવાળા નહીં. આ અધિકૃત પ્રવેશ છે.” પછી પોતાની પર્સમાંથી મોડું પરત કરેલી ચાવીનો ગોચો કાઢીને ડ્રોઅર ખોલ્યું અને રજીસ્ટર પોતાની બાજુ ખેંચી લીધું.

નિયતિએ એક ક્ષણ પણ જવાબમાં શબ્દ વેડફ્યો નહીં. એ દોરીની બહારથી વળી, પાછળના નમૂના-સંગ્રહવાળા ટ્રે ગોઠવી દીધા, અને ઊંચા અવાજે બોલી, “જેને ઉપવાસ છે, સિનિયર સિટિઝન છે, કે ડૉક્ટરનો સમય લખેલો છે—ફોર્મ તૈયાર રાખો. ફોટો આઈડી હાથમાં રાખો.” હેમાંગીબેન એને રોકે તે પહેલાં અડધી લાઇન એની તરફ વળી ગઈ. આ બેઠક નહોતી, પણ ગતિનો પહેલો કાપ એણે મારી દીધો.

પાંચ મિનિટમાં હુલ્લડ ઘેંટાયો. હેમાંગીબેન દરેક બીજાં કેસ પર અટકતાં હતાં—એકમાં કોડ ખોટો, એકમાં ચુકવણીનું ચિહ્ન ખોટી વિન્ડોમાં, એકમાં ફાસ્ટિંગનો સમય નોંધ્યા વગર ટોકન આગળ ધકેલેલું. અંદરના ટેકનિશિયન સલીમે બારીમાંથી માથું બહાર કાઢ્યું. “ફ્રન્ટ પરથી ચાર સેમ્પલ પાછાં ફર્યાં. કોણ ચકાસે છે?”

“હું જ ચકાસું છું,” હેમાંગીબેન તીવ્ર અવાજે બોલ્યાં, “તમે અંદર તમારું કરો.”

પણ અંદરથી જ જવાબ આવ્યો, “ત્યારે અંદર અટકશે.”

એ જ સમયે લાઇનમાંથી મયૂર આગળ આવ્યો. ગળામાં ઓફિસનો આઈડી, ચહેરા પર ગૂંચવણ અને શરમ બન્ને. એની મા ખુરશી પર બેઠી હતી, હાથમાં ટેસ્ટની પરચી. મયૂરના ઘેર સગાઈની ચર્ચા થઈ રહી હતી; પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે. આજે એ અહીં પોતાની માતાને લઈને આવ્યો હતો, અને નિયતિને દોરી પાછળ ઊભેલી જોઈને એની આંખ એક પળ માટે નીચે ઉતરી ગઈ.

“નિયતિબેન તો પહેલા મારી કાકીનું કામ બે મિનિટમાં કરી આપ્યું હતું,” પાછળની ઓળખીતી કાકીએ ઉઘાડું બોલી દીધું. “હવે આટલું શેનું અટક્યું છે?”

હેમાંગીબેનનો ચહેરો કઠણ થયો. “લાઇનમાં ઊભા રહો. જેને બોલાવીએ એ જ બોલે.”

એમણે મયૂરની મા નો ફોર્મ લીધો, ઉપરથી જ જો્યું, અને ફરિયાદના ઢબે કહ્યું, “આમાં જૂનો મોબાઇલ નંબર છે. ફરી ભરાવો. પછી જ ટોકન આગળ જશે.”

નિયતિએ દૂરથી જ જોઈ લીધું—નંબર જૂનો હોય તો પણ કેસ અટકતો નહોતો; અપડેટ પછી થઈ જતો. પણ હેમાંગીબેન કેસ અટકાવીને પોતાનું અધિકાર દેખાડતાં હતાં. મયૂરની મા બેઠેલી ખુરશી પરથી ઊભી પણ થઈ શકતી નહોતી. લાઇનમાંથી અસહ્ય શ્વાસો નીકળવા લાગ્યા.

અંદરનો પ્રિન્ટર અચાનક ખખડાયો અને બંધ થઈ ગયો. સલીમે ફરી બારી ખોલી. “કોણે હીમેટોલોજી પેનલને રૂટિનમાં મૂકી દીધી? સ્લિપ ખોટી આવી છે. ફરી છપાશે તો દસ મિનિટ જશે.”

હેમાંગીબેન એક ક્ષણ સ્થિર રહી ગયાં. એ ક્ષણ નિયતિએ પકડી.

એ સીધી દોરી ઉચકી અંદર ઘુસી. “લેબલ ગન આપો.” એણે સલીમના હાથમાંથી હાથની મુદ્રાંક-યંત્ર જેવી લેબલ ગન ખેંચી લીધી, બાજુના બંધ પડેલા સ્ટૂલને ખેંચીને કાઉન્ટર સામે જ બેસી ગઈ, અને હેમાંગીબેનની બાજુમાં પડેલો ફોર્મનો ગોછારો પોતાની સામે સરકાવી દીધો.

“નિયતિ!” હેમાંગીબેન almost ચીસ્યાં.

“આ ચાર ખોટા રૂટ થયેલા કેસ પાછા આપો,” નિયતિએ ઉપર જોયા વગર કહ્યું. એની આંગળીઓ ઝડપથી ચાલતી હતી—આઈડી, ઉપવાસનો સમય, ટેસ્ટ કોડ, રંગવાળી સ્ટિકર, લેબલ. “કાકી, તમારું નામ અહીં. ફોન નંબર પછી સુધરી જશે. પહેલા સેમ્પલ.” પછી બીજા કેસ તરફ, “અંકલ, તમે ડાયાબિટીસ માટે ઉપવાસમાં છો ને? તમને પહેલા અંદર મોકલવું પડશે.” પછી સલીમને, “આ બે સેમ્પલ સ્ટેટ, આ એક રૂટિન, અને આ ગર્ભવતી બહેનનો અલગ ટ્રે.”

રૂમને સમજાવવાની જરૂર પડી નહીં. સરખામણી પોતે ઊભી થઈ ગઈ. જ્યાં હેમાંગીબેન એક કેસમાં અટવાઈ હતાં, ત્યાં નિયતિએ ત્રણ કેસ ગતિમાં મૂકી દીધા. પ્રિન્ટર ફરી ચાલ્યો. બારીમાંથી સ્લિપો સરકી. અંદરના સ્ટૂલ ખખડ્યા. લાઇન પહેલી વાર આગળ સરકી.

હેમાંગીબેને રજીસ્ટર પાછું ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો. “તમે સીમા ક્રોસ કરો છો.”

નિયતિએ એના હાથ પર હાથ ન રાખ્યો; ફક્ત બોલી, “આ નંબર લખો—સીરમ અલગ. જો ફરી ખોટું લખશો તો આખું સેમ્પલ બગડશે.” હેમાંગીબેનને લખવું જ પડ્યું. પાછળ ઊભેલા લોકો હવે એમની તરફ સૂચના માટે નહોતાં જોતાં; બધા કાઉન્ટરના નિયતિવાળા ખૂણે નજર રાખતા હતાં.

મયૂરની મા ને નિયતિએ ખુરશી પરથી ઊભાં કરાવ્યાં વગર અંદરના સહાયકને બોલાવી સ્ટૂલ મંગાવ્યું. “માસી, તમે બેઠા જ રહો. હાથ અહીં.” મયૂર કંઈ કહેવા આગળ આવ્યો, પણ નિયતિએ એની તરફ જોયું પણ નહીં. “તમારી ફી રસીદ બાજુમાં તૈયાર રાખો. પછી વિવાદ ન થાય.”

આ ઉઘાડું અવગણન મયૂર પર એટલું જ ભારે પડ્યું જેટલું હેમાંગીબેન પર. કાઉન્ટર સામે એનો ઉભો રહેવાનો ઢંગ બદલાઈ ગયો; જાણે પોતે ઓળખીતો હોવાનો લાભ પણ અહીં કામે નહીં આવે.

હેમાંગીબેન ફરી જોરથી બોલ્યાં, “બધા લોકો સાંભળો, અધિકૃત ચકાસણી મારી છે. આ ફક્ત મદદ—”

“તો આગળનો જોખમી કેસ તમે લો,” સલીમે અંદરથી એક લાલ ફાઈલ બારીમાં ધકેલી. “બહારવાળી ફરિયાદ પણ છે. સેમ્પલ પહેલાથી એકવાર રિજેક્ટ થયું છે. ભૂલ થશે તો ડૉક્ટર સીધા મથક પર ફોન કરશે.”

લાલ ફાઈલ પર જાડી લખાણમાં એક જ વાત આંખે ચઢતી હતી—બાળકના ટેસ્ટનો પુનઃસંગ્રહ, અને સામે ઊભેલો પિતા ફોન કાને લઈને કોઈ કાકાને કહી રહ્યો હતો, “હજુ સુધી નામ બોલાવ્યું જ નથી.” એ પિતાએ કાઉન્ટર પર હાથ માર્યો. “મારું બાળક અંદર રડે છે. કોણ જવાબદાર?”

હેમાંગીબેન એ ફાઈલ ખોલીને બે પાનાં પલટ્યાં, અટકી ગયાં. કોડિંગ ખોટું પડે તો બાળકને ફરી ચીરવું પડે. લાઇન શાંત ન પડી; ઉલટું બધાના શરીરો આગળ ઢળ્યાં. હવે ગેરસમજ માટે જગ્યા નહોતી. છેલ્લાં દસ મિનિટમાં સૌએ જોઈ લીધું હતું કે ફલો ક્યાંથી ચાલે છે.

નિયતિએ હાથ આગળ કર્યો. “ફાઈલ.”

હેમાંગીબેને આપી નહીં. “હું જ—”

ત્યાં મયૂરની મા, જેઓ અડધો સમય સુધી માત્ર દર્દી હતાં, પ્રથમ વાર કડક અવાજે બોલ્યાં, “બેન, જે દીકરીએ મારું કામ બેસતાં બેસતાં કરાવ્યું, એને કરવા દો. બાળકનો પ્રશ્ન છે.” પાછળથી એ ઓળખીતી કાકીનો અવાજ આવ્યો, “હા, પહેલા આ જ કરે. અમે જોઈ રહ્યા છીએ.”

હેમાંગીબેનનું ગળું સૂકાયું. એણે આસપાસ જોયું—લાઇન, બારી, સલીમ, મયૂર, ફરિયાદવાળો પિતા. પોતાની જ અધિકારી બેઠક હઠાત નાની લાગી. છતાં એણે છેલ્લો બચાવ કર્યો. “બેજ તો મારા પાસે છે. સિસ્ટમ એન્ટ્રી—”

“પછી તો ઉભું જ રહેશે,” સલીમે સ્પષ્ટ કહ્યું. “કેમ કે હવે કઈ એન્ટ્રી કઈ લાઇનમાં નાખવી, એ બહારથી નિયતિ કહે છે ત્યારે જ અંદર મેળ બેસે છે.”

આ વાક્યે છેલ્લું બંધ દરવાજું તોડી નાખ્યું. બધી ગતિ એના હાથ પર આવી ચડી છે—આ હવે બધાને દેખાતું હતું. લાલ ફાઈલ વચ્ચે અટકેલી, બાળકનો પિતા ફોન પર ગુસ્સે, લાઇન ખીજથી ગરમ, અને હેમાંગીબેનના હાથમાં બેજ છતાં કોઈ પ્રવાહ નહીં.

હેમાંગીબેને બેજની ક્લિપ ગળામાંથી તડાકથી ખોલી. એ ક્ષણમાં તેમનો હાથ જરા કાંપ્યો. “લેવો.” શબ્દમાં આદેશ નહોતો, મજબૂરી હતી.

નિયતિએ ફાઈલ લીધા પહેલાં બેજ લીધો. ખુલી ગયેલી ક્લિપનો ઠંડો ધાતુ એના હાથમાં ખંખેરાયો. એણે પોતાનાં જૂનાં ચણિયાયેલાં લેનીયાર્ડમાં બેજ ગોઠવ્યું, ગળા સામે સીધું ઠોકી બેસાડ્યું, અને સ્ટૂલ એક ઇંચ વધુ અંદર ખેંચી લીધો. પછી જ લાલ ફાઈલ ખોલી.

“પિતાજી, બાળકનું નામ?” “આરવ.” “પહેલા સેમ્પલ કેમ રિજેક્ટ થયું?” “લખાણ ખોટું.” “હવે મારી સામે બોલો. જન્મતારીખ, ડૉક્ટરનું નામ, અને ઉપવાસ નહોતો—બરાબર?”

એ લખતી ગઈ. સલીમ અંદરથી તૈયાર ઊભો. “બાળક માટે પીડિયાટ્રિક ટ્યુબ,” નિયતિએ કહ્યું. “રીકલેકશન ટેગ અલગ. કોડ ડબલ ચેક મારી પાસે પાછો.” પછી એણે મયૂર તરફ જોયું, પ્રથમ વાર સીધું. “તમારી મા ની રસીદ અહીં મૂકો. અને લાઇનમાં જેને જૂનો નંબર છે, તેમને રોકશો નહીં. અપડેટ પછી.”

હવે હેમાંગીબેન ક્યાં ઊભાં રહે તે જ નક્કી ન કરી શક્યાં. પોતાની બેઠકની બાજુમાં ઊભાં રહીને એણે રજીસ્ટર પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ નિયતિએ કહ્યું, “આ પાનું મારી બાજુ.” શબ્દ ટૂંકો, સીધો. રજીસ્ટર સરકી ને કાઉન્ટરની નિયતિવાળી બાજુ આવી ગયું. હેમાંગીબેનનાં આંગળાં હવામાં અટક્યાં.

અગાઉ જેણે એને દોરીની બહાર ધકેલી હતી, એને હવે પાછળની ખુરશી બતાવવામાં આવી. “પાછળથી કૉલ લો,” નિયતિએ કહ્યું. “ફરિયાદ આવે તો સમય લખજો. ફ્રન્ટ હું ચલાવું છું.”

આ જાહેર ઝટકો સૌથી ભારે હતો. બેઠક ખેંચાઈ ગઈ, રજીસ્ટર ખસી ગયું, બેજ પાછું આવી ગયું. હેમાંગીબેન બે સેકંડ સુધી ઊભાં જ રહ્યા, પછી ખરેખર પાછળની ખુરશી પર બેસી ગયા. ફોન વાગ્યો ત્યારે એમણે “હેલો” બોલતાં પહેલાં એકવાર નિયતિ તરફ જોયું—પરવાનગી લેવા જેવો એ નજરનો વાંક સૌએ પકડ્યો.

નિયતિએ પછી અટકવાનું રાખ્યું જ નહીં. “ટોકન ૪૩, અંદર. ટોકન ૪૪, ફી તૈયાર. માસી, તમારો હાથ જમણો. અંકલ, પાણી પીધું હોય તો કહો. સલીમ, ટ્રે બદલો. પીડિયાટ્રિક પહેલાં.” કાઉન્ટર પરથી કાગળો હવે ચડીને ઢળી રહ્યા નહોતા; સીધા માર્ગ પકડતા હતાં. જે લોકો પાંચ મિનિટ પહેલાં ગુસ્સાથી ગરમ હતાં, એ હવે પોતાના વારા માટે એની આંખ શોધતા હતાં. મયૂર બાજુએ ઊભો રહી ફોર્મ ગોઠવતો રહ્યો; એને કોઈએ કહ્યું નહીં, પણ એ જ કામ બચ્યું હતું.

લાલ ફાઈલ બંધ થઈ, બાળક અંદર ગયું, ફરિયાદવાળા પિતાનો અવાજ નીચે ઉતર્યો. નિયતિએ આગળનો કેસ ખેંચ્યો જ હતો કે અંદરથી તકનિકી સહાયક દોડતો આવ્યો. “રિપેર લેનમાં સેન્ટ્રીફ્યૂજનો ચકડો જામ છે. હવે મોકલેલા સેમ્પલ અટકશે.”

નિયતિએ જવાબમાં વિલંબ કર્યો નહીં. “ફ્રન્ટની ગતિ ચાલુ રાખો. આ પાંચ સ્લિપ સલીમ પાસે.” એણે કાઉન્ટરના ખૂણે પડેલો સાધનોનો રોલ ખેંચ્યો—પહિયાંવાળો, ધાતુના હાથિયાવાળો, બહુ વખત વપરાયેલો. હેમાંગીબેનની બાજુથી પસાર થતી વખતે એ અટકી જ નહોતી. બેજ હવે એના છાતી સામે સ્થિર હતો.

રિપેર લેનના સંકડા માર્ગમાં એણે સાધનોના રોલને એક ઝટકાથી આગળ ધકેલ્યો. પહિયાં પહેલા અર્ધા ચક્કર સુધી ખખડાયા, પછી સીધા થઈ સરકી ગયા. બેજ એના છાતી પર ટકરાઈને સ્થિર રહ્યો, અને સાધનોનો રોલ એના હાથની દિશામાં સચ્ચાઈથી ચાલવા માંડ્યો.