તેઓ છોડેલો નિશાન પાછો ફર્યો

“મેહરા, એ ખુરશી પર નહીં. કાઉન્ટર પાસે ઊભી રહે,” હેમાંગિની ભાભીએ પ્લાસ્ટિકના કવરવાળો રજિસ્ટર ધપકારથી આગળ સરકાવ્યો, જાણે માણસ નહીં, વાસણ હલાવ્યું હોય. નીચેના માળે ઘર જોડાયેલું ઓફિસઘર હતું—એક બાજુ કાચનો દરવાજો, બીજી બાજુ અંદરના ઓરડામાંથી આવતો ઘીના વઘારનો વાસ. કાઉન્ટરની ધાર પર બિલબુક, સ્ટેપલર, નાની ગણેશજીની મૂર્તિ અને અડધી ઠંડી ચા પાસે ગોળ ડાઘ પડેલો. મેહરાના ગળામાં લટકતો જૂનો ઓળખપત્રનો પટ્ટો ઘસાઈને ચામડી જેવો નરમ થઈ ગયો હતો. તે ટ્રે મૂકવા ઝૂકી ત્યારે તેની નજર દીવાલના કોર્કબોર્ડ પર અટકી—નકશા પાસે જૂના પીળા કાગળ પર એક નામ કાઢીને ઉપર બીજા હાથથી લખાયેલું: “મેહરા—હેલ્પ.” એ જ જગ્યાએ, એક જૂના પિનનો ફિક્કો ગોળ નિશાન હજુ ઘસાયેલો દેખાતો હતો.

આજે ઉપરના માળે સંબંધી લોકો આવવાના હતા. સાંજે નિશ્ચયની વાત હતી; રવિન માટે છોકરીવાળાં આવવાના, અને નીચેના ઓફિસમાં બેસાડવાના ગ્રાહકોનું વહેંચાણ પણ હેમાંગિની ભાભી જ નક્કી કરતી. “જશોદાબેન, ચાવી આપો,” મેહરાએ હાથ આગળ કર્યો. “અમદાવાદ પશ્ચિમ ઝોનનું ગ્રાહક ફાઇલ હું જ લઈ જઉં. ગઈકાલે હું જ પૂરી કરી હતી.”

હેમાંગિનીએ ચાવી વાળી આંગળી પાછળ ખેંચી લીધી. “તું?” તે હસી પણ નહીં; સીધી ગણતરીના સૂરથી બોલી, “જ્યાં મહેમાનો આવશે ત્યાં તારી આવજાવ ઓછી રાખજે. ફાઇલ રવિન સંભાળશે. તું ચા, નાસ્તો, બહાર આવતા લોકોના ચપ્પલ સીધા રાખજે. અને હા—આજે બેજ પહેરીને ફરતી નહીં. સ્ટાફવાળી દેખાય છે.”

જશોદાબેનના હાથમાં ટિફિનનો ડબ્બો હતો; તેઓએ પળભર મેહરાને જોયું, પછી નજર વાળી લીધી. કાઉન્ટર પાછળ બેઠેલા બુકકીપર નિલેશભાઈએ પેન રોકી. રવિન સીડીઓ પરથી ઊતરતો હતો; એક ક્ષણ માટે તેની ચાલ થંભી, પણ હેમાંગિનીનો અવાજ ફરી આવ્યો—“સાંભળ્યું નહીં? મુખ્ય દરવાજા પાસે તું ઉભી નહીં રહે. અંદરવાળાને ગેરસમજ પડે.”

મેહરાએ બેજનો પટ્ટો કઢ્યો નહીં. તેણે તે જ ઘસાયેલો પટ્ટો સીધો કર્યો, ટ્રે કાઉન્ટર પર મૂકી, અને પ્લાસ્ટિકના કવર નીચે સરકેલો એક નાનો પીળો ચીઠ્ઠો આંગળીથી ખેંચી લીધો. તે તો જુની આવક-જાવક પાવતીનો અડધો ટુકડો હતો—ઉપર તારીખ ધૂંધળી, નીચે નીલાં શાહીમાં લખેલું: “એમ. આર. દેસાઈ—પ્રવેશ.” ચીઠ્ઠો કદાચ ક્યારેય ગમથી ચોંટાડેલો, પછી ઉખાડેલો. હેમાંગિનીએ તે તેની આંગળીમાંથી ઝટકે ખેંચ્યો. “કચરો છે. કામ કર.”

એ પહેલી ધાર હતી—કચરામાંથી પણ નામની ગંધ આવતી હતી.

બહાર દરવાજા પાસે મોટી લોખંડી ચાવીવાળો તાળો લટકી રહ્યો હતો. પશ્ચિમ ઝોનની ફાઇલો ઉપરના કોઠારમાં રાખેલી. હેમાંગિની સીડીઓની પહેલી સળિયે ઊભી રહી ગઈ, જાણે ઘરના મંડપની રેખા જ હોય. “આગળ નહીં,” તેણે હાથ ફેલાવ્યો. “ઉપર પરિવાર બેસ્યો છે.”

“ઉપર ઓફિસનો રેકોર્ડ છે,” મેહરાએ કહ્યું.

“ઉપર ઘર છે,” હેમાંગિનીએ સુધાર્યું, અને પછી બધાને સાંભળાય એ રીતે ઉમેર્યું, “દરેકને પોતાની જગ્યા ખબર હોવી જોઈએ.”

આ વખતે અવરોધ શબ્દથી નહીં, શરીરથી હતો. હેમાંગિનીએ પોતાની સાડીની ઓઢણી સીડીઓમાં આડી કરી, જશોદાબેન પાસેની ચાવી પોતાની મુઠ્ઠીમાં દબાવી લીધી. પાછળથી બે ગ્રાહકો કાચના દરવાજે અટક્યા. નિલેશભાઈ ઉભા થયા નહીં, પણ બેઠા બેઠા જ જોઈ રહ્યા. રવિન નીચે આવીને વચ્ચે થંભી ગયો. મેહરાનો ઠંડો થઈ ગયેલો ટિફિનનો ડબ્બો હજુ કાઉન્ટરની ધાર પર પડ્યો હતો.

“મુખ્ય ગ્રાહકનું એલોકેશન બોર્ડ પર ચડવાનું છે,” હેમાંગિનીએ કહ્યું. “આજની સામેની બેઠકમાં કોના હાથમાં કયું ક્ષેત્ર છે એ બધાને દેખાવું જોઈએ. તારો હાથ તેમાં નહીં પડે.”

કોર્કબોર્ડ પર શહેરનો નકશો ચોંટેલો હતો—અમદાવાદના પશ્ચિમ, ઉત્તર, દક્ષિણના રંગીન ટુકડા. એક લાલ પિન પહેલેથી જ પશ્ચિમ ઝોનની બાજુએ વાંકી ઊભી હતી; તેની નીચે નામનું સ્લિપ આજે ખાલી. ખાલી જગ્યાની બાજુએ જ જૂનું ઘસાયેલું ગોળ નિશાન—જ્યાં કદી બીજો પિન રહ્યો હશે. મેહરાએ એ નિશાન ફરી જોયું. જૂની ખોટી જગ્યા જેટલી જ હઠીલી.

“એ ફાઇલ વિના તમે બોર્ડ પર નામ નહીં ચડાવો,” તેણે કહ્યું.

હેમાંગિનીએ પહેલી વાર આંખ ચડાવી. “અને તું મને શીખવાડશે? ઘર કયા ખભે ટક્યું છે એની ખબર છે?”

રવિન બોલ્યો નહીં. એ મૌન વધુ ગંદું હતું.

જ્યારે બપોરે છોકરીવાળાનું કુટુંબ ઉપર બેસાડાયું, નીચે ઓફિસઘરમાં હવામાં અજીબ સાવચેતી ફેલાઈ. જશોદાબેન ચાની કેટલી લઈને ઉતરી, પણ ઉતાવળમાં એક જૂનું લિફાફું કાઉન્ટરની બાજુ સરકી પડ્યું. લિફાફા ઉપર જૂના લેટરહેડનો અર્ધો ભાગ—“દેસાઈ શહેરી પ્રોપર્ટી અને સેવા ક્ષેત્ર સંચાલન”—અને નીચે ભીનાશથી વળેલી સીલ. જશોદાબેનએ તેને જોતા જ વાંકું થઈ ઉપાડવા હાથ કર્યો, પણ મેહરાએ પહેલેથી પકડી લીધો.

“એ મૂકી દે,” હેમાંગિનીનો અવાજ ઉપરની સીડીઓથી તૂટી પડ્યો.

લિફાફો પાતળો નહોતો. અંદર કઠણ કાગળ. મેહરાએ ખૂણો દબાવ્યો તો જર્જરિત કાર્ડ બહાર સરક્યું—જૂનું પ્રવેશ કાર્ડ, ઉપર ફોટો લગભગ ઊખડી ગયો, પણ નીચે લખાણ હજુ જીવતું: “મેહર ઉર્મિલા દેસાઈ. કાયદેસર સંરક્ષક નિયુક્તિ નોંધ સાથે જોડાયેલ.” તેની નીચે તારીખો, અને એક સિક્કાની ગોળ સીલ. પાછળ સ્ટેપલથી જોડાયેલ નાનો કાગળ: “નિર્મલાબેન દેસાઈના અવસાન બાદ અલ્પવયી વારસનો પ્રવેશ હક—તાત્કાલિક રીતે જશોદાબેન સંરક્ષણ હેઠળ.”

જશોદાબેનનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. નિલેશભાઈ ખુરશીમાંથી અડધા ઊભા થયા. રવિન બે સીડીઓ એક સાથે ઉતરી આવ્યો. હેમાંગિની નીચે પહોંચી ત્યાં સુધી મેહરા કાર્ડ સીધું કરીને વાંચી રહી હતી; પછી તેને નિલેશભાઈની તરફ આગળ ધકેલ્યું.

“જોરથી વાંચો,” તેણે કહ્યું.

નિલેશભાઈએ ગળું સાફ કર્યું. કાગળ હાથમાં કંપ્યો. તેમણે એક એક શબ્દ ઊંચો વાંચ્યો—“મેહર ઉર્મિલા દેસાઈ… કાયદેસર સંરક્ષક નોંધ… નિર્મલાબેન દેસાઈના અવસાન બાદ… અલ્પવયી વારસનો પ્રવેશ હક…” છેલ્લી લાઇન વાંચતાં તેમનો અવાજ થોડીક નીચો પડ્યો, પછી ફરી સ્પષ્ટ થયો, “મુખ્ય સંપત્તિ અને ઓફિસ હિસ્સેદારીના રજીસ્ટર સાથે જોડવાનું.”

જેમ કોઈએ રૂમનો જૂનો અર્થ ખેંચી કાઢ્યો હોય એમ બધું બદલાયું. કાઉન્ટર પાછળથી નિલેશભાઈ આપોઆપ ઊભા થયા. જશોદાબેનની આંખોમાં એક જુનો ડર ચમક્યો, અને તેની પાછળ ઓળખાણ. રવિને પહેલી વાર હેમાંગિની તરફ નહીં, મેહરા તરફ જોયું. હેમાંગિનીના હોઠ ખુલે, પણ આ વખત આદેશ પહેલાં શંકા આવી.

“જશોદાબેન,” મેહરાએ પૂછ્યું, “આ સીલ ક્યારેની?”

જશોદાબેને ધીમે કહ્યું, “તારી મા ગઈ પછી… મોટા સાહેબે… તને બહાર રાખવા ન દેવું એવો કાગળ બન્યો હતો. ઉપરના કોઠારના રજિસ્ટર સાથે રાખેલો. પછી…” તેમની આંખ હેમાંગિની પર અટકી ગઈ, “…પછી નામની ચીઠ્ઠીઓ બદલાતી ગઈ.”

એ વાક્ય લાંબું નહોતું, પણ પૂરતું હતું. કોર્કબોર્ડ પર “મેહરા—હેલ્પ” અચાનક લખાણ નહીં, દબાવી મૂકેલું ફેરફાર બની ગયું.

હેમાંગિનીએ તરત જ સૂર બદલી નાખ્યો. “મેહરા, સાંભળ, જૂના કાગળમાં ઘણી ગૂંચ હોય છે. મોટા લોકો બેઠા છે. આ રીતે અત્યારે—” તે નજીક આવી, અવાજ મીઠો કર્યો, “પહેલા અંદર આવીને વાત કરીએ. તું તો આપણાં ઘરવાળી જ છે. બહાર બધાની સામે શું રાખવું?”

મેહરાને એ “ઘરવાળી” શબ્દથી ગંદકી લાગી. વર્ષો સુધી ચા ઊમાળતી, મુલાકાતીઓના કપ ઉપાડતી, ખોટા નામથી બોલાતી, અને હવે સત્ય દેખાતાં જ ઘરનો દરવાજો ખૂલી ગયો? તેની પાછળ રવિનનું મૌન હજી ઉભું હતું. પરિવારે અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવા બધા સંબંધોના માપદંડમાં માણસનું નામ છેલ્લે યાદ આવે ત્યારે એ સ્નેહ નહીં, બચાવ હોય.

“વાત પછી,” મેહરાએ કહ્યું. તેણે જશોદાબેનની મુઠ્ઠીમાંની ચાવી સીધી માગી નહીં; માત્ર હાથ આગળ રાખ્યો. આ વખતે જશોદાબેને ચાવી મૂકી દીધી. હેમાંગિનીએ “હું આવું છું સાથે” કહ્યું, પણ મેહરા પહેલેથી સીડીઓ ચઢી રહી હતી.

ઉપરનો કોઠાર ઘરના અંદરના ભાગ અને ઓફિસના જતન વચ્ચે અટવાયેલો હતો. એક તરફ પૂજાના ફૂલ સુકાયા; બીજી તરફ ફાઇલોના ધૂળિયા ઢગલા. દીવાલ પાસે મોટું કોર્કબોર્ડ, નકશા, નામસ્લિપ, પિનના જૂના ગોળ ઘસારા. નીચેની ટેબલ પર રજિસ્ટર ખૂલેલું—આજનું ગ્રાહક વહેંચાણ હજુ લખાવાનું બાકી. મેહરાએ પ્રવેશ કાર્ડ રજિસ્ટર પાસે મૂકી દીધું. જૂના કાગળની સીલ અને બોર્ડની ખાલી જગ્યા એકબીજા સામે આવી ઉભી રહી.

પાછળ પગલાં આવ્યા. રવિન દરવાજા પર અટક્યો. “મેહર…” માત્ર એટલું. વધુ નહીં. તે એક મોડું નામ હતું; કોઈ ઉપકાર નહોતો.

જશોદાબેન ઉપર આવીને દીવાલ પાસે જ ઉભી રહી. “આ જૂનો પિન… તારી માના નામે હતો,” તેઓ ધીમે બોલ્યાં. “નિર્મલાબેન. પછી મોટાસાહેબ ગયા, પછી બધું નીચે-ઉપર થતું રહ્યું. હેમાંગિનીએ કહ્યું, ‘ઘરમાંથી કામ કરતી દીકરીને બહાર શું ચડાવવું?’ મેં ચૂપ રહી.”

હેમાંગિની અંદર આવી, શ્વાસ ચઢેલો, પણ સૂર હજી સચવેલો. “એ બધું જૂનુ છે. હિસ્સો, વારસો—એનો અર્થ એ નથી કે આ રીતે બોર્ડ પર… આજે રવિનની વાત ચાલે છે. એક દિવસ થંભી જા. આપણે બેસીને સમજી લઈએ.”

મેહરાએ તેની તરફ જોયું પણ નહીં. “એ સ્લિપ આપો.”

ટેબલ પરની નાની ડ્રોઅરમાં સફેદ કાગળની પટ્ટીઓ પડેલી. હેમાંગિનીએ એક ક્ષણ માટે હાથ રાખી અટકાવવા માગ્યું. મેહરાએ સીધે ડ્રોઅર ખેંચી. કાગળ બહાર લીધો. નીલાં પેનથી તેણે સાફ અક્ષરે લખ્યું: “મેહર ઉર્મિલા દેસાઈ.” નીચે બીજી પાતળી લીટી: “પશ્ચિમ ઝોન—પ્રવેશ અધિકાર.” પછી તેણે બોર્ડ પરથી “મેહરા—હેલ્પ” લખેલી જૂની ચીઠ્ઠી ઊખાડી. જૂના ગમના તાંતણા સાથે કાગળ છૂટ્યો; પાછળ પિનનું ફિક્કું વર્તુળ વધુ સ્પષ્ટ દેખાયું—જાણે ખોટી જગ્યાએ વર્ષો સુધી દબાણ રહ્યું હોય.

હેમાંગિની આગળ વધી. “એ ચીઠ્ઠી નીચે મૂકી દઈએ. લોકો જોઈ જશે.”

“હા,” મેહરાએ પ્રથમ વાર તેની આંખમાં નજર નાખી, “લોકો જોઈ જશે.”

તેને નકશા પાસેની લાલ પિન ખેંચી. પિનની અણી પર જૂના કાગળના સૂક્ષ્મ રેસા ચોંટેલા હતા. મેહરાએ નવી સ્લિપ જૂના ઘસાયેલા ગોળ નિશાનની જ બાજુ, યોગ્ય નામની લીટી નીચે ઠીકઠીક સરખી મૂકી. પ્રવેશ કાર્ડનો નાનો સ્ટેપલવાળો નોંધકાગળ તેની નીચે સરકાવ્યો. પછી પોતાની આંગળીથી સ્લિપને સ્થિર રાખીને લાલ પિન એક જ ઘા સાથે કોર્કમાં દબાવી.

અણી ઘૂસી. કાગળ સ્થિર થયો. જૂનું નામ હવે હાથમાં મરેલું કચરું હતું; બોર્ડ પર જીવતું માત્ર સાચું લખાણ.

મેહરાએ ખોટી ચીઠ્ઠી વાળી, રજિસ્ટરના ખાલી પાનાં પર મૂકી, અને તેની બાજુમાં ચાવી મૂકી દીધી—પાછી માંગ્યા વગર, સ્વીકાર્યા વગર. પછી તે બોર્ડથી એક પગલું પાછળ હટી, ગળામાંનો ઘસાયેલો પટ્ટો ઉતારી ટેબલ પર મૂક્યો, દરવાજાની બહાર નીકળી ગઈ.

કોર્કબોર્ડ પર લાલ પિનનો પડછાયો સાંજની ઢળતી આડકતરી રોશનીમાં કાળો અને અડગ રહી ગયો; જૂના ઘસાયેલા વર્તુળની આસપાસ હવે એ જ સ્થિર હતો.