જૂનો રેકોર્ડ બોલી ઊઠ્યો

પ્રિન્ટરના અંદરથી કાગળનો ગોટો ખેંચીને નિયતિએ બે આંગળીએ સીધો કર્યો અને રિસેપ્શન ડેસ્ક પર પડેલા બુકિંગ રજિસ્ટર નીચે દબાવી દીધો. સામે ગ્રાહકનો અવાજ ચડી ગયો હતો—“બારાત સાડા સાતે પહોંચશે, તમારું કન્ફર્મેશન મેસેજ ક્યાં છે?”—પણ હેમંતભાઈએ ગ્રાહકને નહીં, નિયતિને જ ઠપકો આપ્યો, “તું પાછળ ઊભી રહેજે. બોલવાનું કામ રોહિત કરશે.”

રોહિતને ખબર પણ નહોતી કે સિસ્ટમમાં શું અટક્યું હતું. તે સ્ક્રીન સામે ઊભો રહીને પાસવર્ડ માંગતો રહ્યો; નિયતિએ પોતાની બાજુની નાની મશીનમાંથી બેકઅપ સ્લિપ કાઢી, ગ્રાહકનું નામ, એડવાન્સની રકમ, મંડપવાળાનો સમય—બધું એક જ વારમાં ગોઠવી દીધું. ગ્રાહકનો ગુસ્સો તરત ઉતરી ગયો. “હા, બસ આ જ જોઈએ હતું,” તેણે કહ્યું, પણ હેમંતભાઈએ રજિસ્ટર પોતાની તરફ ખેંચી લીધું. “રોહિત, સરસ. શીખી ગયો છે.”

નિયતિની ગળામાં લટકતો જૂનો ઓળખ-પટ્ટો વારંવાર ઘસી ઘસી પાતળો થઈ ગયો હતો. તેની પટ્ટીની કિનારીમાં સફેદ તાંતણાં નીકળી આવ્યા હતાં. તે જ પટ્ટો દબાવીને તે ઓફિસના અડધા ખુલ્લા દરવાજા આગળ થંભી. અંદર કાચના કેબિનમાં હેમંતભાઈ, કિરણકાકી અને બે સગાં બેસીને આજ સાંજના ઘરની બેઠક વિશે વાત કરતાં હતાં. કિરણકાકીએ આંખ ઉઠાવી, પછી જાણે અજાણે કહ્યું, “આ અંદરની ચર્ચા છે. બહાર ફાઈલ ગોઠવ.”

ઘરના માણસો માટે ચાલતી સેવા ક્ષેત્રની આ ઇવેન્ટ ઓફિસમાં નિયતિ કામદારી હતી, લોહીથી નહોતી. પાંચ વર્ષથી સવારની બસ, બપોરનું ઠંડું પડી ગયેલું ટિફિન, સાંજ સુધી ફોન, રજિસ્ટર, ડેકોરવાળા, રસોડાવાળા, મહેમાનો—બધું તે સંભાળતી. છતાં દરવાજાની અંદરનું સ્થાન તેને ક્યારેય મળતું નહોતું. તેણે ટેબલ પર પડેલો બુકિંગ ફોલ્ડર ચૂપચાપ ઉઠાવ્યો અને બીજી ફાઈલ નીચેમાંથી જૂનો નીલો ડાયરી-રજિસ્ટર કાઢી લીધો. હેમંતભાઈએ તેની નજર પકડી. “એ નહીં. સ્ટોરરૂમની ચાવી પણ તારી પાસે રાખવાની નથી હવે.”

નિયતિએ ડેસ્કની કી-રિંગમાંથી સ્ટોરરૂમની ચાવી કાઢી અને રજિસ્ટર પાસે મૂકી દીધી. મૂકી એવી રીતે કે ધાતુનો અવાજ અંદર બેઠેલા બધાને સંભળાય. પછી તેણે નીલો ડાયરી-રજિસ્ટર બંધ કર્યું નહીં; ખૂલેલું જ રાખ્યું અને બહાર નીકળી ગઈ.

પાછળના સાંકડા ગલિયામાં, જ્યાં પાણીનો કુલર અને જૂના ફૂલદાનીના કાર્ટન પડ્યાં હતાં, રાઘવ રાહ જોતો હતો. ઘરનો જ દૂરસંબંધી, પણ ઓફિસમાં તેને “આર્કાઇવ રૂમ”નો જાદુગર માનતાં; જે જૂના ફોટા, જૂના મોબાઇલ બેકઅપ, જૂના બિલમાંથી પણ કામની વસ્તુ કાઢી આપે. તેણે નીચા સ્વરમાં પૂછ્યું, “તને આ ડાયરી ક્યાંથી મળી?”

“જ્યાંથી દર વખતે મારી વસ્તુ ગાયબ થાય છે, એ જ કાબાટમાંથી,” નિયતિએ કહ્યું. “અને તું મને આટલી ઉતાવળે પાછળ કેમ બોલાવ્યો?”

રાઘવે ફોનનો પડદો ખોલ્યો. વોટ્સએપના જૂના બેકઅપમાંથી ખેંચેલી અડધી સંદેશ સાંકળ હતી; દિવસ, સમય, બે નંબર, અને વચ્ચે એક ખાલી ચોરસ—જ્યાં નામ હોવું જોઈએ ત્યાં કંઈ નહોતું. ઉપરની પંક્તિ વાંચી શકાય એટલી બચી હતી: “દરવાજે રોકજો. અંદર નામ ન બોલાય.” નીચે સમય હતો—સાંજે ૭:૨૧. તે જ તારીખ. ત્રણ વર્ષ પહેલાંની.

નિયતિએ ગળી લીધું. “જૂની વરઘોડાની રાત?”

રાઘવે માથું હલાવ્યું. “ત્યારે બધાએ કહ્યું હતું કે તું જ મોડે પહોંચી, તું જ મહેમાનોની સામે ગોટાળો કર્યો, એટલે તને અંદર પ્રવેશ અપાયો નહીં. પણ આ જુઓ—આદેશ અંદરથી ગયો હતો. નામ હટેલું છે. પણ ટાઈમસ્ટેમ્પ બેસે છે.”

ગલીની બહારથી કિરણકાકીનો અવાજ આવ્યો—“નિયતિ! થાળી ગણાઈ કે નહીં?” દબાણ હજુ બાજુમાં જ ઊભું હતું. છતાં એ પળમાં બંને એકબીજાની ખૂબ નજીક થઈ ગયા, બોલ્યા વગર. રાઘવે ફોન તેના હાથમાં થોડું વધુ સમય માટે રાખ્યો; આંગળી તેની કણીએ અડકી રહી. “આ આખું નથી,” તેણે કહ્યું, “પણ ખોટી વાંચણી છે એ હવે ખાતરીથી કહી શકાય.”

સાંજ પડે ત્યારે ઘરના મકાનના પહોળા ઓટલા પર જમણની ગોઠવણી હતી. નીચે ઓફિસ, ઉપર રહેઠાણ; અમદાવાદના એ વિસ્તારમાં અડધું મકાન કામનું, અડધું ઘરનું. સ્ટીલની થાળીઓ ગોઠવાતી હતી, કિરણકાકી સગાંઓને બેસાડતાં હતાં, અને નિયતિને સીધું જ વાસણવાળી બાજુ ધકેલી દેવામાં આવી. “મુખ્ય ટેબલ પાસે નહીં,” કિરણકાકીએ ચોખ્ખું કહ્યું, “આજે વાતોની ગરમી છે.”

હેમંતભાઈએ એ જ ગરમીમાં રાઘવને બોલાવ્યો. “તું હવે આર્કાઇવનો પ્રવેશ થોડા દિવસ માટે મને સોંપ. જુની વસ્તુ ખંખેરવાથી ઘરની બદનામી ઊભી થાય.” પછી નિયતિ તરફ વળી, “અને તારા માટે મેં સારો ઉપાય વિચાર્યો છે. માસિક પગાર વધારી દઈએ. બહાર ભાડાના મકાનમાં તારી મા માટે સહાય પણ કરીશું. પણ જૂની વાતો ફરી ન ખોદવી.”

પગાર, સહાય, કૃપા—એ બધું જ ચુપ કરાવવાનો ચપટીમાં ગોળ કરેલો દબાણ હતો. નિયતિ ઊભી થઈ. જમણ માટે પાથરેલી નાની ચટાઈનો કિનારો તેની ચપ્પલ નીચે વળી ગયો; આખા દિવસની દોડધામથી ખભામાં કઠિનાઈ હતી. તેણે પોતાની બેગમાંથી કી-રિંગ કાઢ્યું—જેમાં ઓફિસની બાજુવાળી ફાઇલ અલમારીની નકલચાવી હતી—અને હેમંતભાઈની થાળીના બાજુમાં મૂકી. “આપનું વધારું તમે જ રાખો,” તે ધીમેથી બોલી. “પણ મારી મૌન ખરીદશો નહીં.”

કિરણકાકીએ તરત જ ઘા ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. “બાળકી છે. ગુસ્સેમાં બોલે છે. આવ, બેસ. લોકો જોશે.”

“લોકો તો વર્ષોથી જોતાં આવ્યા,” નિયતિએ કહ્યું. તે મુખ્ય ઓરડાના દરવાજા પર જ ઊભી રહી; અંદર નહીં, બહાર પણ નહીં. એ જ થ્રેશોલ્ડ. રાઘવ ધીમેથી ઊઠ્યો અને બિનપરવાનગી તેના બાજુએ આવ્યો. એટલું જ. જાહેર દાવો નહીં, પણ સ્થાનની પસંદગી સ્પષ્ટ.

હેમંતભાઈનો ચહેરો કડકથી સાવચેત બન્યો. “તમે બંને શું સાબિત કરશો? અધૂરો મેસેજ? કાપેલી ફાઈલ? ઘરમાં બહુ સંબંધો હોય છે, સમજદારીથી ચાલવું પડે.”

“સમજદારીથી કે મિટાવીને?” રાઘવે પ્રથમવાર સીધું પૂછ્યું.

જવાબ બીજા દિવસે સવારે આવ્યો, જ્યારે નીચેની ઓફિસમાં એક જૂના ક્લાયન્ટનું રિફંડ વેરિફિકેશન કરવા માટે કાગળો ખોલવામાં આવ્યાં. એ જ તારીખની ફાઇલ ખેંચતાં અંદર એક પ્રિન્ટેડ સંદેશ નકલ ચૂંથાઈને અટવાયેલી મળી. કોણે મૂકી હતી, ક્યારે રહી ગઈ હતી—કોઈને ખબર નહોતી. હેમંતભાઈએ તેને હાથમાં લેતાં પહેલાં જ નિયતિએ કહ્યું, “જોરથી વાંચો.”

કમરામાં હેમંતભાઈ, કિરણકાકી, રોહિત, રાઘવ અને બે સ્ટાફ ઊભા હતાં. હેમંતભાઈએ વાંચવાનું ટાળ્યું. કિરણકાકીએ પાનાં તરફ હાથ વધાર્યો, પણ રાઘવે નકલ સીધી સ્કેનર નીચે પાથરી અને પડદો બધાની સામે ફેરવી દીધો. ઉપર લખેલું હતું: “નિયતિ આવી ગઈ છે. દરવાજે જ રોકી રાખજો. અંદર નામ રોહિતનું જ બોલાવવું.” નીચે મોકલનારનો નંબર. તેની નીચે બીજો સંદેશ: “પાછળથી કહી દઈશું કે એ મોડે આવી.”

પડદા પર આ પંક્તિઓ જોઈને રોહિતની ગરદન ઢળી ગઈ. તેણે તરત કહ્યું પણ નહીં કે આ મજાક હતી કે ગેરસમજ. કિરણકાકીનો હાથ હવામાં અટકી રહ્યો; થોડા સમય પહેલાં જે અવાજથી તેઓ બેઠકો નક્કી કરતા હતા, એ અવાજ હવે નીચો પડી ગયો. હેમંતભાઈએ પહેલી વાર નિયતિને “બહાર ઊભી રહેજે” જેવી todayના આદેશભરી નજરથી નહીં, પણ હિસાબ કરતા માણસની નજરે જોયું. વર્તમાન ગોઠવણીમાં ઝટકો આવી ગયો હતો; જે નામ વર્ષોથી દરવાજા બહાર રાખવામાં આવતું, તે જ હવે પડદા પર સ્પષ્ટ હતું.

“આ તો...” હેમંતભાઈએ શરૂઆત કરી.

“આ તો વાંચી શકાય એવી વાત છે,” નિયતિએ કાપી નાખ્યું. “અને આજે પછી ખોટું બોલવું થોડું મુશ્કેલ થશે.”

એટલામાં પણ તેઓ બંધ નથી પડ્યા. બપોરે ઘરના ઓફિસ રૂમમાં, જ્યાં દિવાલ પર જુના કાર્યક્રમોના ફોટા, મહેમાન યાદીઓ અને રંગીન પિન્સ સાથે કામની દોરીઓ લગાડેલી હતી, હેમંતભાઈએ અંતિમ પ્રયત્ન કર્યો. કિરણકાકી બાજુમાં બેઠાં. “ચાલ, આપણે અંદરથી ગોઠવી લઈએ,” તેમણે કહ્યું. “રોહિત બહાર જઈ જશે થોડા મહિના. તને ઓફિસ સંભાળવા બેસાડી દઈએ. પણ દિવાલ પર કંઈ ચઢાવવાનું નહીં. ઘરની ઈજ્જત અને છોકરીની ઈજ્જત બંને એક સાથે રાખવાની.”

આ ઓફર સત્તા પરત આપતી નહોતી; દોષ શાંતિથી ગળી જવા બદલ બેઠકો આપતી હતી. નિયતિ ટેબલની સામે ઊભી રહી. તેની બાજુએ રાઘવ હતો, પણ થોડો અંતર રાખીને—ઘરમાં જે જોવા જેટલું પહેલેથી જ ઘણું હતું, એથી વધુ નહીં. ટેબલ પર તેણે ત્રણ વસ્તુ મૂકી: સ્કેન કરેલી સંદેશ સાંકળની પ્રિન્ટ, ત્રણ વર્ષ પહેલાંની ઇવેન્ટની પ્રવેશ યાદી, અને એક જૂનો ફોટો. ફોટામાં દરવાજા પાસે ઉભેલી તે જ હતી—ચહેરો અડધો વળેલો, હાથમાં મહેમાન ફાઈલ—અને ગળામાં એ જ ઓળખ-પટ્ટો. પટ્ટાની ડાબી બાજુ ઘસાઈને સફેદ થઈ ગયેલી.

“ફોટો તો સૌએ જોયો છે,” કિરણકાકીએ અચકાઈને કહ્યું.

“હા,” નિયતિએ કહ્યું, “પણ સાચી રીતે નહીં.”

તેણે દિવાલ પરની evidence board તરફ પગલું ભર્યું. ત્યાં પહેલાંથી જુદા જુદા કાર્યક્રમોના ટેગવાળા તાર લગાડેલા હતાં—કોણે કઈ તારીખે કઈ સગાઈ, કયો ઓર્ડર, કઈ ચુકવણી. નિયતિએ જૂનો ફોટો મધ્યમાં પિનથી ચોંટાડ્યો. પછી પ્રવેશ યાદીની નકલ તેની જમણી બાજુ મૂકી; તેમાં તે રાતે મહેમાન પ્રવેશ નોંધવાનું કામ “N.” તરીકે લખેલું હતું, સંપૂર્ણ નામ વિના. ત્યારબાદ સંદેશ સાંકળની પ્રિન્ટ સૌથી જમણે મૂકી.

હેમંતભાઈએ ખુરશીમાંથી ઊભા થઈને કડક અવાજ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. “આ નાટક ઉતારી નાખ. પુરાવા જેવી દેખાતી દરેક વસ્તુ સત્ય નથી.”

નિયતિએ પાછું વળીને જોયું જ નહીં. તેણે ફોટામાં ગળાની પટ્ટી પર આંગળી રાખી. “આ ઘસારો જુઓ. દરવાજા પર ઊભી રહેનારાની પટ્ટી જમણી બાજુથી નથી ઘસાતી; ડાબી બાજુથી ઘસાય. કારણ કે દર પાંચ મિનિટે અંદર વળી ને નામ બોલાવવું પડે.” પછી તેણે સંદેશની પહેલી પંક્તિ તરફ આંગળી ફેરવી. “અહીં લખેલું છે—‘અંદર નામ રોહિતનું જ બોલાવવું.’ એટલે અંદર નામ કોણ બોલાવતું હતું? જે દરવાજા પર હતું તે. એટલે ‘N.’ હું. અને ‘મોડે આવી’ એવી વાર્તા પછી બનાવાઈ.”

કમરામાં ઉભેલા બે સ્ટાફમાંથી એકે અનાયાસે પોતાની હાથની ફાઈલ નીચે મૂકી દીધી. રોહિતે ખુરશી ખેંચી, પણ બેસ્યો નહીં. હેમંતભાઈનું આગળ બોલવાનું હક પહેલી વાર પાતળું લાગ્યું. તેઓ એ જૂના ઘટનાને ભૂલ ગણાવીને ચલાવતા આવ્યા હતાં; નિયતિએ એને ઇરાદાપૂર્વકના મિટાવામાં ફેરવી નાખી હતી, અને ફેરફાર વાતથી નહીં—દિવાલ પર વાંચી શકાય એવા જોડાણથી.

રાઘવે ટેબલ પર પડેલા નાનકડા કાગળના ટેગ્સ તેની તરફ સરકાવ્યા. વધુ કંઈ કહ્યું નહીં. એટલું પૂરતું હતું. નિયતિએ એક ટેગ પર પોતાના હાથેથી લખ્યું: “દરવાજા ઘટનાઃ નામ મિટાવ્યું.” બીજા પર: “ફોટો—ઘસાયેલો ઓળખ-પટ્ટો.” ત્રીજા પર: “મેસેજ સાંકળ પુનઃસ્થાપિત.”

“નિયતિ,” કિરણકાકીનો અવાજ હવે વિનંતિ અને આદેશ વચ્ચે અટવાયો, “આ દિવાલ ઘરનું છે.”

“હું પણ આ ઘરની બહાર ઊભી રાખેલી જ વસ્તુ નહોતી,” નિયતિએ કહ્યું.

તેણે લાલ પિનથી ફોટાના ઘસાયેલા ઓળખ-પટ્ટાવાળા ભાગે ટેગ લગાડ્યો. પછી પાતળો સફેદ દોરો ખેંચીને એ ટેગને પ્રવેશ યાદીના “N.” સાથે જોડ્યો. દોરો ત્યાંથી સીધો સંદેશ સાંકળની પુનઃસ્થાપિત પંક્તિ સુધી લઈ ગઈ—“અંદર નામ રોહિતનું જ બોલાવવું.” દોરો વચ્ચે ક્યાંય વાંકો ન પડ્યો. તેણે ત્રીજી પિન ઘૂસાડી, દોરો કસ્યો, અને કાતરીથી વધારાનું છેડું કાપી નાખ્યું.

ઘર-ઓફિસની દિવાલ પર ઘસાયેલા ઓળખ-પટ્ટાના ફોટાથી પુનઃસ્થાપિત મેસેજ સાંકળ સુધી ટેગવાળો દોરો એકદમ સીધો દોડ્યો; નીચે પડેલા ઠંડા ટિફિનના ડબ્બા પાસે તેની કાપેલી ટૂંકી છેડી નિષ્ક્રિય પડી રહી, અને નિયતિની પિન તેને જગ્યા પર કસી રાખતી હતી.