બધાને લાગ્યું હતું કે હું બહાર રહીશ

“અરે, અટકાવો એને—મુખ્ય વાટેથી નહીં,” હીરલભાભીએ હાથની કાચની ચૂડીઓ ખણખણાવીને સીધું મીઠીના આગળ આડું આવી કહ્યું. આંગણાના વળાંકવાળા પ્રવેશદ્વાર પાસે ફૂલનો તોરણ લટકતો હતો, નીચે પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓની લાઇન હતી, અને મહેમાનોની નજરો ગાડીમાંથી ઊતરતાં લોકો કરતાં વધુ હવે મીઠી પર અટકી ગઈ. “તને અંદર જવું હોય તો રસોડાની બાજુથી જા. અહીં વરપક્ષના માણસો ઊભા રહે છે.”

મીઠીના હાથમાં નાનો થેલો, ઠંડો પડી ગયેલો ખમણનો ડબ્બો, અને બટવાના ખૂણેથી બહાર નીકળતો મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાયેલો કિનારો દેખાતો હતો. સવારથી દોડતી આવી હતી; સેવા ક્ષેત્રની નોકરીમાંથી અડધો દિવસની રજા માગવી જ પડેલી. આ ઘરમાં, આ સંબંધમાં, પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—એ વાત કોઈ રહસ્ય નહોતી. છતાં આજે, દેવાંગના કાકાના દીકરાના લગ્નના આંગણે, એને જાણે ડિલિવરી લાવનારી છોકરીની જેમ બાજુએ ધકેલી દેવામાં આવી રહી હતી.

મીઠીએ ડબ્બો ખુરશીના ખૂણે મૂકી દીધો. “ખમણ કાકીબેનને આપજો,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું, “પણ હું રસોડાની બાજુથી નહીં જાઉં.” આટલું કહી એ જ્યાં ઊભી હતી ત્યાંથી હટી નહોતી. આ પહેલી તિરાડ હતી. બાજુમાં ઊભેલા બે છોકરાઓ, જે હજુ સુધી મહેમાનોને જલેબીની થાળીઓ બતાવી રહ્યા હતા, એકબીજાને જોઈને થોડી પાછળ ખસ્યાં. હીરલભાભીના ચહેરા પરનું તૈયાર સ્મિત અડધી સેકન્ડ માટે સરકી ગયું.

“અરે વાહ,” હીરલભાભીએ હવે વધારે જોરથી કહ્યું, જેથી આગળ આવતાં મહેમાનો પણ સાંભળે, “હજુ સુધી સગાઈ પણ નથી, ને ચાલ જુઓ. બધું કોઈ પોતાના નામે સમજવાનું?” એણે પાછળ ઊભેલી છોકરીને કહ્યું, “આ માટે અલગ ખુરશી મૂકી દો. ત્યાં, ગેટની બહાર પડછાયે. અંદર બેઠાડવાની જરૂર નથી.”

બહાર પડછાયે. શબ્દે જ ઘસારો કર્યો. ખુરશી ખેંચાતાનો કર્કશો અવાજ આવ્યો. મીઠીને માટે ગેટની બાજુએ, જ્યાં વાહનવાળા છોકરાઓ ચપ્પલ ગોઠવતા, ત્યાં એક સસ્તી ખુરશી મૂકી દેવામાં આવી. અંદર શહેનાઈનો સૂર ચડી રહ્યો હતો; બહાર એને અલગ જગ્યા ફાળવાઈ રહી હતી. એક વડીલ માસીએ ગાલ પર હળવું હાસ્ય લાવીને પૂછ્યું પણ, “બેટા, તું કન્યાપક્ષે છે કે વરપક્ષે?” પ્રશ્ન નહોતો, ઘા હતો.

મીઠીએ માસીને જોયાં વગર જવાબ આપ્યો, “હું જેને માટે આવી છું, એને પૂછશો તો કહી દેશે.” હીરલભાભી તરત જ વચ્ચે પડી. “દેવાંગ હાલ બહુ વ્યસ્ત છે. બેન, તમે અંદર આવો.” એણે મીઠી તરફ ફરીને નાનું ઝુમખું હલાવ્યું. “સાંભળ, અહીં ઊભી રહીને નાટક ન કર. તારી મર્યાદા રાખ. મોટા લોકોની વચ્ચે નામ લેવડાવડાવવું સારું નથી.”

ત્યારે જ ભીતરથી કાકીબેન નીકળ્યાં. કપાળ પર પસીનો, હાથમાં મોડે પાછી આપેલી ચાવીઓનો જૂડો. “હીરલ, સ્ટોરરૂમ કોણ ખોલશે? મીઠી, તું આવી ગઈ?” કાકીબેનની આંખોમાં થાક હતો, પણ ઓળખાણ પણ હતી. ગયા બે મહિનાથી લગ્નની ખરીદીમાં અમદાવાદના અડધા બજારો છાની નાંખતાં મીઠી જ તો તેમની સાથે ફરેલી—સી.જી. રોડ, રિલીફ રોડ, કપડાં, બોક્સ, યાદીઓ. હીરલભાભીએ તરત જવાબ કાપ્યો, “કાકી, એને બહાર બેસાડી છે. અંદર ભીડ છે.”

“બહાર?” કાકીબેન એક પળ અટકી. હીરલભાભી બોલતી જ રહી, “એમને તો આવડતું જ નથી સંજોગ સમજવું. જેની જે જગ્યા હોય ને, ત્યાં રહેવું જોઈએ.”

આ વખતે તિરાડ જરા મોટેથી પડી. સ્ટોરરૂમ ખોલવા ચાવી લેવા ગયેલો કામદાર સીધો હીરલભાભી પાસે ન ગયો; એ મીઠી તરફ વળ્યો. “બેન, કયા બોક્સ પહેલા કાઢવાના?” એણે પૂછ્યું. એને યાદ હતું—ગઈકાલે સુધી આખી યાદી મીઠીએ જ ગોઠવેલી. પાછળથી એક કઝિન છોકરી આવીને મીઠીના ખમણના ડબ્બા પાસે ઊભી રહી. “દીદી, આ અંદર મૂકી દઉં?” એણે નરમાઈથી પૂછ્યું. પછી બીજી બાજુથી બે મહિલાઓ, જે હમણાં સુધી હીરલભાભીને ઘેરી ઊભી હતી, ખભા ફેરવીને મીઠી તરફ થઈ. પગલાં સરક્યાં. માર્ગો બદલાયા. ગેટ પાસેનો ગોળ ચક્કર, જે હીરલભાભીનો હતો, એક પળમાં ઢીલો પડી ગયો.

હીરલભાભીએ એ બદલાવ જોઈ લીધો. “કોઈને બહુ સમજ પડી રહી હોય તો સરસ,” એણે ઠપકો મારતાં કહ્યું, “પણ અંદરના નિર્ણયો હું કરું છું. મહેમાનોનો પ્રવેશ, કોણ ક્યાં ઊભું રહે—બધું.” એણે હાથથી સીધી લાઇન આંકી. “આ લાઇનની અંદર પોતાના લોકો. બહાર બાકી.”

મીઠીએ કંઈ કહ્યું નહીં. એણે માત્ર પોતાના બટવાથી મેટ્રો કાર્ડ સરકાવીને પાછું અંદર કર્યું, પછી કાકીબેનના હાથમાંથી ચાવીઓનો જૂડો લીધો. “સ્ટોરરૂમ હું ખોલાવી દઉં,” એણે કહ્યું. કાકીબેનને જરૂર હતી; એમણે છોડ્યો. ચાવીનો ધાતુ સૂર્યમાં ચમક્યો. હીરલભાભીના હોઠ કડક થઈ ગયા. ચાવી કોણે પકડી છે, એટલેથી જ કયું નામ કામમાં છે એ દેખાતું હતું.

આંગણે વધુ મહેમાનો આવી પહોંચ્યા. એકે દેવાંગ વિશે પૂછ્યું, બીજાએ વરમાળાની થાળી કઈ તરફ છે એ પૂછ્યું. ત્રણ-ચાર પ્રશ્નો સીધા મીઠીને આવવા લાગ્યા. કારણ સરળ હતું—જવાબ એની પાસે હતા. હીરલભાભી ફરી કેન્દ્ર કબજે કરવા આગળ વધી. “બધા લોકો સાંભળો,” એણે ગળું સાફ કરીને ઊંચે બોલ્યું, “દેવાંગની ઓફિસમાંથી, કોલેજમાંથી, ઓળખાણમાંથી ઘણા આવે છે. એટલે દરેકને ઘરવાળી ગણીને અંદર લઈ જવાનું નથી. ગોટાળો ન થવો જોઈએ.”

જમણી બાજુએ ઊભેલા બે કાકા અચાનક ચૂપ થઈ ગયા. “ઘરવાળી” શબ્દે હવામાં ગંદો ઝાટકો માર્યો. હીરલભાભીએ મીઠીને સીધું નિશાન કર્યું. “તું આવી ગઈ, સારું. કામ કરવું હોય તો પાછળ જા. અહીં દેવાંગની મમ્મી, કાકી, ભાભીઓ ઊભી રહેશે. નામની આગળ સંબંધ લાગી ગયો નથી હજી.”

મીઠીના કાનમાં અંદરથી મંજિરોનો અવાજ આવ્યો, અને સાથે બસનો લાંબો હોર્ન—ગેટની બહારથી કોઈ નવી ટોળકી આવી હતી. આ જ તો હીરલભાભી ઇચ્છતી હતી: વધુ સાક્ષીઓ, વધુ અપમાન. મીઠીએ ચાવીનો જૂડો કાકીબેનને પાછો ન આપ્યો. એની જગ્યાએ સ્ટોરરૂમ ખોલાવતો છોકરો પસાર થતો હતો, એને આપ્યો. “મીઠાઈના બોક્સ પહેલા બહાર મૂકો,” એણે કહ્યું. છોકરાએ “બરાબર બેન” કહી દોડ લગાવી. આટલું જ પૂરતું હતું કે કોણ હુકમ સાંભળે છે એની દિશા ફરી દેખાઈ જાય.

હીરલભાભી હવે સળગી ઊઠી. “તું મારા કહેવા વિના સૂચના આપે છે?” એણે આગળ આવી મીઠી અને અંદર જતી વાટ વચ્ચે શરીર મૂકી દીધું. “સમજાતું નથી? તને અહીં ઊભા રહેવાનો અધિકાર નથી. દેવાંગને ગમતી હશે, બધાને ખબર હશે, તો શું? ઘરનો દરજ્જો હું આપું, રસ્તા પર ઊભી રહીને કોઈ લઈ લેતો નથી.”

દેવાંગ એ જ સમયે બહાર પડ્યો. ક્રીમ રંગની કુરતા પર હળવો હળદરનો ડાઘ, ફોન હાથમાં, ચહેરા પર વ્યસ્તતા. એક પળ માટે એની નજર મીઠી પર અટકી—ગેટની બાજુએ મૂકી દેવામાં આવેલી પ્લાસ્ટિક ખુરશી, ખૂણે પડેલો ખમણનો ઠંડો ડબ્બો, વચ્ચે હીરલભાભીનું આડું શરીર. પછી સમગ્ર આંગણું એની તરફ વળ્યું. આ જ જીવતો કસોટીનો ક્ષણ હતો: કોણને અંદર ગણાશે.

હીરલભાભીએ સમય બગાડ્યો નહીં. ઊંચે બોલી, “દેવાંગ, સારું થયું તું આવી ગયો. એણે સમજતું નથી. મેં કહ્યું છે—પાછળથી જવા દે. મહેમાનો સામે ગેરસમજ ન થાય.” પછી વધુ કડક, વધુ જાહેર રીતે, “હમણાં તું જ કહી દે. આ મુખ્ય વાટેથી કોણ જશે? ભાભીઓ અને ઘરના લોકો કે બહારનાં લોકો?”

દેવાંગના ચહેરા પરનો રંગ ઉતર્યો. એ એક પગલું આગળ વધ્યો, પણ બોલ્યો નહીં. એ મૌન જોખમી હતું. સવારથી અપમાન સહન કરીને ઊભેલી મીઠીને અચાનક બહુ ઠંડી સ્પષ્ટતા થઈ. જો હમણાં પણ બીજાના મોઢે પોતાનું સ્થાન સાંભળવાનું રહેશે, તો આજ પછી દરેક દ્વાર પર એ જ થશે.

એણે એકદમ આગળ વધીને હીરલભાભી આંકેલી લાઇન પર પગ મૂક્યો. તેની ચપ્પલનો આગળનો ભાગ રંગોળીના કિનારે ચડી ગયો. બે મહેમાનો સાઇડમાં થયા. હીરલભાભીએ હાથ ઊંચક્યો—જાણે રોકી લેશે. મીઠીએ એ હાથ તરફ જોયું પણ નહીં.

“રસ્તો ખસેડો,” મીઠીએ કહ્યું.

“તને સાંભળાતું નથી?” હીરલભાભી લગભગ કંપી ગઈ, “અંદર જવું હોય તો નામ સાથે આવ. નહીં તો બહાર ઊભી રહેજે.”

મીઠીએ હવે સીધું દેવાંગને જોયું નહિ; આખા આંગણાને જોયું. કાકીબેન, માસીઓ, સ્ટાફના છોકરાઓ, નવા આવેલા મહેમાનો, હીરલભાભીના પાછળ ગોઠવાયેલા ભાઈઓ—બધા. પછી એણે પોતાનો અવાજ જરા પણ ઊંચો કર્યા વગર, એકેક શબ્દ અલગ મૂક્યો.

“નામ સાથે જ આવી છું.” એણે પોતાની છાતી પર આંગળી ન રાખી, કોઈ નાટકીય હાવભાવ ન કર્યો; માત્ર વાટના મધ્યમાં ઊભી રહી. “હું મીઠી. દેવાંગની પસંદગી. એના જીવનમાં બહાર ઊભી રાખવાની છોકરી નહીં. જેને આ ઘરમાં મારું સ્થાન સમજાતું ન હોય, એ આજે બધાના સામે સાંભળી લે—હું પાછળની વાટ માટે નથી આવી. હું આ ઘરની આગળની વાટેથી જ જઈશ.”

શબ્દો પડતા જ દેખાતી ઇજા થઈ. હીરલભાભીનો ઊંચકેલો હાથ ધીમે ધીમે નીચે સરક્યો. બાજુમાં ઊભેલો કઝિન, જે હમણાં સુધી એની પાછળ ભીંત જેવો ઊભો હતો, બે પગલા ખસી ગયો. કાકીબેન સીધી મીઠી તરફ આવીને તેની બાજુએ ઊભી રહી. કામદાર છોકરો મીઠાઈના બોક્સ લઈને એ જ વાટમાં ઘૂસ્યો જે થોડા સમય પહેલાં મીઠી માટે બંધ કરાઈ હતી. એક માસી, જેઓ પહેલાં “કન્યાપક્ષે કે વરપક્ષે?” પૂછતા હતા, હવે પોતાની સાડીનો પલ્લો ઉંચકીને માર્ગ છોડતા થયા. આંગણાનું ગોળ વળાંક તૂટી ગયું; શરીરોની દિશા બદલાઈ ગઈ.

હીરલભાભીએ અંતિમ પ્રયાસ કર્યો. અવાજ હવે કઠોર કરતાં વધુ તૂટેલો હતો. “આ રીતે કોણ જાહેરમાં કહે છે? પહેલા વડીલો નક્કી કરે—”

“વડીલોને ખબર છે,” મીઠીએ એને કાપી. “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે. ફક્ત તમે આ જાણીને પણ મને ગેટની બહાર મૂકી દેવા માગતા હતા.” એણે ગેટ પાસેની પ્લાસ્ટિક ખુરશી તરફ હાથ કર્યો. “એ ખુરશી મારી માટે મૂકી હતી ને? હવે જે બહાર ઊભા રાખવા યોગ્ય હોય એ ત્યાં બેસે.”

હીરલભાભીના ચહેરા પર પહેલી વાર ખુલ્લો ભંગ પડ્યો. એણે દેવાંગ તરફ જોયું, સહારો માગતા. દેવાંગે ફોન ખીસ્સામાં નાખ્યો, પણ હવે મીઠીએ એની રાહ નહોતી જોવાની. એણે પોતે જ આગળ વધી, તોરણની નીચે પહોંચી. એક ક્ષણ માટે હીરલભાભી ફરી આડે આવવા હલ્યાં, પણ સ્ટોરરૂમનો છોકરો બોક્સ લઈને વચ્ચે આવી ગયો; પછી કાકીબેનનો ખભો મીઠીની બાજુએ લાગ્યો; પછી બીજી બે મહિલાઓએ થાળીઓ લઈને એ જ દિશામાં વળાંક લીધો. રસ્તો ખુલી ગયો—માત્ર ખાલી રીતે નહીં, જાહેર રીતે.

મીઠી થોડી અટકી. પાછળ ગેટ પાસે પડેલો ખમણનો ઠંડો ડબ્બો જોયો. એ પાછી બે પગલા ફરી, ડબ્બો ઉઠાવ્યો, અને હીરલભાભીના હાથમાં દબાવી દીધો. “આ તમે આપજો,” એણે કહ્યું, “હું મહેમાન નથી.”

પછી એ સીધી મુખ્ય વાટેથી અંદર ચાલી. તોરણની નીચે કપડાના શામિયાણાની ધારમાંથી પવન ચઢ્યો; આંગણામાં પડેલો પ્રકાશ સરક્યો. ઊંચા કરાયેલા હાથ નીચે ઊતર્યા. શામિયાણાની કિનારીમાંથી પડછાયાની પટ્ટી પાછી વળી અને ખુલ્લી થઈ ગયેલી વાટ પર ફરી ચડી આવી, ત્યાં સુધી જ્યાં મીઠી હવે લાઇનની અંદર ઊભી હતી.