મુખ્ય પ્રવેશમાં પ્રથમ હક તેનો થયો

“મૃણાલ, અત્યારે નહીં—બાજુના રસ્તાથી જાઓ,” ભાવના કાકીએ હાથનો પાતળો ઇશારો કરીને તેને મુખ્ય સીડીઓની લાલ દોરીથી બહાર ધકેલી દીધી, અને એ જ ક્ષણે પાછળથી આવેલા બે દૂરના સંબંધીઓ હસતાં-બોલતાં સીધા ઉપર ચડી ગયા.

મૃણાલના હાથમાં નાનકડો ઠંડો પડી ગયેલો ભોજનનો ડબ્બો હતો—સવારેથી કંઈ ખાધું નહોતું, છતાં બાના શુગર માટે ખમણ લઈને આવી હતી. ગળામાં તેનો જુનો ઓળખ-પાસ લટકતો હતો; સેવા ક્ષેત્રની કંપનીનો કિનારો વાંકોચૂકો થઈ ગયો હતો, દોરી ઘસાઈને ફીકી પડી ગઈ હતી. એને અહીં આમંત્રણથી આવવું હતું, વિનંતીથી નહીં. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—અનિરુદ્ધ અને મૃણાલ વચ્ચેની વાત ગુપ્ત નહોતી. પણ આજે, વરપક્ષના પ્રવેશની વેળાએ, ભાવના કાકી એને એવી રીતે ખસેડી રહી હતી જાણે વધારાની માણસાઈ હોય.

“હું વરઘોડા સાથે ઉપર જાઉં,” મૃણાલે સીધું કહ્યું.

“વરઘોડા સાથે?” ભાવના કાકીનું સ્મિત કાચ જેવું ખખડાયું. “દીકરી, વ્યવસ્થા સમજવી જોઈએ. પહેલા નજીકના લોકો. તું નીચે મહેમાનો સાથે આવજે. જય, આને સાઇડ પાસેજ બતાવો.”

સ્ટાફ કેપ્ટન જયે એક પળ માટે મૃણાલના ચહેરા તરફ જોયું, પછી કાકી તરફ. નોકરી ક્યાંથી મળે છે, ટીપ કોણ આપે છે, અને કોણે ગાળો આપવો—એનો હિસાબ એની આંખમાં ચમક્યો. તેણે દોરી ઊંચી કરીને બાજુની સાંકડી સીડીઓ તરફ હાથ કર્યો. પાછળ ઉભેલી મીતા ફોઈએ હોઠ ભીંચ્યાં, પણ કશું બોલી નહીં. બે યુવતીઓના ચુડલાં ખંખેરાયા; તેઓ પહેલું દૃશ્ય જોઈને તરત જ સુરક્ષિત બાજુએ ખસી ગઈ.

મૃણાલે ડબ્બો જયના રજીસ્ટર ટેબલ પર મૂકી દીધો. પ્લાસ્ટિકના ઢાંકણાની બાજુએ ચાની ઠંડી વાટકીએ ગોળ રિંગ છોડી હતી. “બાજુના રસ્તાથી નહીં જાઉં,” તેણે દોરીની સામે જ ઉભી રહીને કહ્યું. આટલું ધીમું બોલ્યું કે અવાજ ઊંચો ન થયો, પણ કોઈને ફરી પૂછવું ન પડે એટલું સ્પષ્ટ.

ભાવના કાકીએ તાત્કાલિક દબાણ વધાર્યું. “આ રિસેપ્શન હોલ નથી, મૃણાલ. અહીં જેનું સ્થાન હોય એ જ આગળ જાય. મીતા, સમજાવો ને. કાલે મેં કહ્યું હતું ને—પહેલા ઘરવાળાં, પછી બાકી.”

“બાકી” શબ્દ આસપાસના મરચાંના ધૂમાડા કરતા પણ વધુ ડંખતો હતો. મૃણાલે એક વાર ઉપર જોયું. સીડીઓના પ્રથમ વળાંકે કાચનો પેનલ હતો; તેમાં આંગળીનાં જૂનાં ડાઘ અને અડધા પોસાયેલા પટ્ટા હતા. પોતાની પ્રતિબિંબમાં એણે જોયું—પારંપરિક સાડી, સાદો જુડો, અને ગળાની ઘસાઈ ગયેલી દોરી. આ ઘરમાં પૈસા એની પાસે ઓછા હતા, નામ ઓછું હતું, પણ ગાયબ થવાનું કારણ નહોતું.

જયે હવે સ્ટાફને સંકેત કર્યો. બે છોકરાં ફૂલનો સ્ટેન્ડ ખસેડવા લાગ્યાં, જેથી મુખ્ય સીડીઓનો મોઢો અડધો બંધ થઈ જાય. “મેમ, આ તરફ સરળ રહેશે,” જયે મૃણાલને કહ્યું, પણ એની સરળતા એ હતી કે કોઈ મહત્વના નજરિયે ન આવે.

“સરળ કોને?” મૃણાલે પૂછ્યું.

જયનો જવાબ આવ્યો નહીં. ભાવના કાકી તરત બોલી, “ઘણા મોટા લોકો આવ્યા છે. અત્યારે દ્રશ્ય ન બગાડીએ.”

એ જ સમયે ઉપરથી શહેનાઈનો ટુકડો ધીમો થયો, અને અનિરુદ્ધ પ્રથમ વળાંક પર દેખાયો. ક્રીમ શેરવાનીમાં, ગળે દુપટ્ટો, બાજુએ બે કાકા, પાછળ મિત્રો. તેણે નીચેનું દૃશ્ય એક જ નજરે વાંચી લીધું—મુખ્ય દોરી આગળ અટકેલી મૃણાલ, બાજુ તરફ ખસેડાતો ફૂલનો સ્ટેન્ડ, ભાવના કાકીના હોઠ પર વ્યવસ્થા-વાળું સ્મિત.

કાકી તરત ઉપર જોયાં વગર બોલી ઊઠી, જાણે સમજાવટ પહેલીથી તૈયાર હોય: “અનિરુદ્ધ, તું આગળ જા. નીચે થોડી ગેરસમજ હતી. મૃણાલને મેં મહેમાનવાળા રસ્તેથી મોકલી છે.”

મૃણાલે કંઈ કહ્યું નહીં. એ જ એની સૌથી મોટી અણધારી બાબત હતી; ભીખ ન માંગતી, ગાળો ન કરતી, રડતી નહીં. અનિરુદ્ધની નજર બે ક્ષણ માટે એની ઉપર અટકી. પછી એ નીચે ઉતરવા લાગ્યો.

“ઉપર જા,” ભાવના કાકીનો સ્વર તીખો થઈ ગયો. “મુહૂર્ત અટકશે.”

“અટકશે તો રાહ જોશે,” અનિરુદ્ધે કહ્યું, અને મધ્યના લેન્ડિંગ સુધી સીધો આવી ગયો.

આ લેન્ડિંગ સાંકડું હતું—એક તરફ ફૂલનો કમાનો, બીજી તરફ સ્ટીલની રેલિંગ, વચ્ચે બે માણસ સરકી શકે એટલી જગ્યા. અહીંથી જે પહેલો ચઢે, એ જ ઉપરના કોરિડોરમાં પહેલા દેખાય. એટલે જ કાકી મુખ્ય દોરી પકડીને ઉભી હતી. અહીં સ્થાન એટલે જાહેર વાંચન.

અનિરુદ્ધે જયના હાથમાંથી દોરીનો હૂક લીધો. “આ અહીં કોણે લગાવ્યો?”

જય ગભરાઈ ગયો. “ભાવના મેમે કહ્યું હતું, સાહેબ, પ્રવાહ માટે—”

અનિરુદ્ધે જવાબ સાંભળ્યો જ નહીં. તેણે દોરીનો છેડો બાજુના સ્ટેન્ડ પરથી કાઢી મુખ્ય સીડીઓના ખૂણા પરથી દૂર ખેંચી દીધો. લાલ પટ્ટો ઢીલો પડીને એક તરફ લટકી ગયો. પછી ફૂલનો સ્ટેન્ડ તેણે પોતે અડધો ફેરવી દીધો, જેથી બાજુનો રસ્તો બંધ અને મુખ્ય માર્ગ ખુલ્લો થઈ ગયો.

લેન્ડિંગ પર એકદમ ગોઠવણ બદલાઈ ગઈ. જે બે સંબંધીઓ હમણાં સુધી આગળ ચડી રહ્યાં હતાં તેઓ અટકી ગયા. મીતા ફોઈએ અજાણતાં સાડીનો પાલવ પેટ પાસે ચોંટાડી લીધો. જયે તરત જ પોતાના સ્ટાફને હાથથી પાછળ થવા કહ્યું. કોઈએ સૂચના માગી નહીં; બધાને નવા માલિકનો અવાજ ઓળખાઈ ગયો હતો.

“અનિરુદ્ધ,” ભાવના કાકી હવે નીચે આવી. “આ રીતે લોકો સામે—હું તો ફક્ત ક્રમ જ રાખું છું. છોકરીને પછી આરામથી—”

“પછી નહીં.” અનિરુદ્ધનો સ્વર ઊંચો ન હતો, પણ લેન્ડિંગની દિવાલો વચ્ચે કઠણ પડ્યો. તેણે મૃણાલ તરફ સીધું જોયું. “તું અહીં આવ.”

મૃણાલ એક પગલું આગળ વધી. કાકીએ છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો; હાથ લંબાવીને મૃણાલની ચાલ રોકતા કહ્યું, “મુખ્ય પ્રવેશ વરપક્ષના જેઠ-વડીલો માટે છે. આ રીત છે. બધાને ખબર છે.”

મૃણાલ ત્યાં જ અટકી, પણ પાછળ ના હટી. એની આંખો કાકીના હાથ પર ગઈ. “હાથ હટાવો,” એણે કહ્યું.

બસ એટલામાં અનિરુદ્ધે કાકીના હાથ અને મૃણાલ વચ્ચે પોતાનો હાથ મૂકી દીધો. “તેમને સ્પર્શ નહીં કરો.”

આ શબ્દોથી વધુ ઘા એ પછીના દૃશ્યે માર્યો. અનિરુદ્ધે લેન્ડિંગના ટેબલ પાસે રાખેલું નાનું નામ-ફલક ઉચક્યું—જે ઉપરના કુટુંબ-પંક્તિ માટે હતું—અને તે ટેબલના આગળના ભાગે, મુખ્ય સીડીઓના પ્રવેશ પાસે મૂકી દીધું. ફલક પર લખેલું હતું: “અનિરુદ્ધ સાથે.” પહેલા એ વસ્તુ ઉપર માટે રાખવામાં આવી હતી; હવે એ અહીં, બધાની નજર સામે, માર્ગ-ચિન્હ બની ગઈ.

ભાવના કાકીનું ચહેરું પાતળું પડી ગયું. “હું તો… લોકો શું કહેશે?”

“જે જોઈ રહ્યા છે એ જ કહેશે,” અનિરુદ્ધે કહ્યું. પછી સ્પષ્ટ, જાહેર, કોઇ ગૂંચવણ વગર બોલ્યો, “પહેલા મૃણાલ જશે. મારી બાજુએ. માર્ગ ખાલી રાખો.”

કોઈને ફરી સમજાવવું પડ્યું નહીં. જયે તાત્કાલિક પછાડું પગલું લીધું. સ્ટાફના બે છોકરાંએ ફૂલનો સ્ટેન્ડ વધુ બાજુ સરકાવ્યો. જેઠાઈ બતાવતા ઉભેલા કાકા મૌન થઈને રેલિંગ પાસે ખસી ગયા. ભાવના કાકીને પોતે જ એક અડધું પગલું હટવું પડ્યું; નહીં હટે તો સૌને દેખાય કે હવે રસ્તામાં કોણ ઊભું છે.

પણ કાકીની આદત સહેલાઈથી મરવાની નહોતી. અવાજ નરમ કર્યો, જેમાં વિનંતીનો પડદો હતો અને ગભરાટનો ગાંઠિયો અંદર. “બરાબર, બાજુમાં રાખો એને, પણ પહેલા વડીલોને જવા દો. ઉપર ફોટોનો ક્રમ છે.”

મૃણાલે અનિરુદ્ધને જોયો. જો એ અહીં પઘળી જાય, તો ફરી બધું “વ્યવસ્થા” બની જશે. એણે હાથ આગળ વધારીને પોતાનો ઠંડો ડબ્બો ટેબલ પરથી ઊંચકી લીધો, પછી એ જ હાથથી મુખ્ય માર્ગ પાસેનું નામ-ફલક થોડું સીધું કર્યું. જાણે કોણ ક્યાં જાય એની અંતિમ રેખા એણે પોતે ગોઠવી.

“હું પછી નહીં આવું,” મૃણાલે સૌની સામે કહ્યું. “મારે જ્યાં ઊભું રાખવું હોય, અત્યારે જ રાખો.”

એ બોલી ચૂકી ત્યારે પાછું વળવાનું કંઈ બાકી રહ્યું નહોતું. મીતા ફોઈએ પહેલી વાર ઊંચા અવાજે કહ્યું, “હા, પહેલું એ જ જાય. ઘણું થયું.” તેમની વાણીમાં સહારો ઓછો, સમીક્ષાનો ડર વધુ હતો—પણ દૃશ્ય માટે એટલું પૂરતું.

અનિરુદ્ધે કાકીને નહીં, જયને આદેશ આપ્યો: “આ માર્ગ બંધ નહીં થાય. અને ઉપરના લેન્ડિંગ સુધી કોઈ વચ્ચે નહીં આવે.”

“જી, સાહેબ,” જય તરત બોલી ગયો. બોલતાં જ એને ખબર પડી ગઈ કે હમણાં સુધી કોના તરફ ઊભો હતો. તેણે પોતાની ખભાની કોટ સીધી કરી, રજીસ્ટર ટેબલ ખસેડી, અને બાજુમાં જગ્યા ખાલી કરી. સ્ટાફના છોકરામાંથી એકે કાકી તરફ જોયું પણ નહીં.

ભાવના કાકીનો ચહેરો હવે ગુસ્સાથી નહીં, બદનામીના ભયથી કઠણ થયો. “મારે તો ઘરનું ભલું જ—”

“ઘરનું ભલું?” મૃણાલનો સ્વર શાંત રહ્યો, અને એટલેજ વધુ કાપ્યો. “ઘરનો રસ્તો બંધ કરીને?”

કાકીના હોઠ ખુલ્યાં, પણ શબ્દ બહાર આવ્યા નહીં. આસપાસથી કોઈ તેમને બચાવવા દોડી આવ્યું નહીં. કારણ સરળ હતું: જે ક્ષણે માર્ગ બદલાયો, સુરક્ષા પણ બદલાઈ ગઈ. લોકો હંમેશાં સાચા સાથે નહીં, દેખાતા મજબૂત સાથે ઊભા રહે.

અનિરુદ્ધ એક પગલું પાછળ સરક્યો—આગળ નહીં. આગળની જગ્યા મૃણાલ માટે ખાલી કરી. આ નાનું હલનચલન જ આખી સાંજનું જાહેર નિવેદન હતું. “ચાલ,” એણે ધીમે કહ્યું, પરંતુ એટલું કે સૌ સાંભળે, “મારી સામે નહીં. મારી આગળ.”

મૃણાલે સીડીઓનો પહેલો પગથિયો લીધો. લેન્ડિંગ પર ફૂલની મીઠી ગંધમાં ઘમના ખારા સૂક્ષ્મ વાસ ભળ્યા હતા. ઉપરથી આવતી લાઇટ તેની સાડીના કિનારે પડી. પાછળ અનિરુદ્ધનું સ્થાન હવે સહયોગીનું હતું, ઢાલનું નહીં. આ ફેરફાર સૌથી કઠણ હતો: એને પસાર થવા દેવું નહીં, એના પછી જવું.

કાકી ફરી એકવાર ખસી સામે આવવા જઈ રહી હતી, પણ જયે એ જ ક્ષણે પોતાની રજીસ્ટર-ફાઇલ છાતી પાસે ખેંચી અને બાજુમાં રહી ગયો. કાકીનું પગલું અટકી ગયું. નીચેથી ઉપર જતો પ્રવાહ હવે એક જ રેખામાં બંધાયો—પહેલા મૃણાલ, પછી ખાલી જગ્યા, પછી અનિરુદ્ધ, પછી બાકીના.

ઉપરના બીજા લેન્ડિંગ સુધી પહોંચતાં કોરિડોરના મોઢે બે ઉશર ઉભા હતા. એકે આદતસર હાથ ઊંચક્યો હતો કે આવનારાને અટકાવી ક્રમ પૂછે. પછી તેણે નીચેનું ગોઠવાયેલું અંતર જોયું—આગળ મૃણાલ માટે રાખેલી સ્વચ્છ લાઇન, પાછળ થોભેલો વર, અને વધુ પાછળ અટકેલો પરિવાર. પૂછવાનો પ્રશ્ન જ મરી ગયો.

સાંકડા લેન્ડિંગ પાસેજમાં ઉશરના કોટની બાંય પહેલા પાછી ખેંચાઈ, કપડાનો કિનારો દિવાલ તરફ સરક્યો; એ ખાલી થયેલી જગ્યા વચ્ચે મૃણાલ પહેલા પસાર થઈ.