મારા માટે ખોદેલો ખાડો એ જ પડ્યો

હિતેશભાઈએ લોખંડની ટ્રૉલીની હેન્ડલ પર હાથ ફટકાર્યો અને ઊંચે બોલ્યા, “આ કિટ કોઈ બહાર નહીં જાય, જ્યાં સુધી જૂનો ઘાટાનો હિસાબ સાફ ન થાય. મૃણાલ, રજિસ્ટર આગળ ઊભો રહે.” લોડિંગ બેના દરવાજા અડધા ખૂલેલા હતા; અંદર પેલેટ પર ચાંદી જેવી ઢાંકણવાળી ડિશોની કતાર, બહાર receiving lane માં ઊભેલી ટેમ્પોની એન્જિન ગરમ હાંફતી. કાઉન્ટરની સાંકડી ધાર પર ચાવીઓ, સીલની ડોરી, એક ઠંડી પડી ગયેલી જમવાની ડબ્બી અને વાંકું પડેલું મેટ્રો કાર્ડનું કિનારું ભેગું અટવાયું હતું. મૃણાલે હાથ આગળ વધાર્યો તો હિતેશભાઈએ જોરથી એક પાતળો ડિસ્પેચ સ્લિપ એની છાતી સામે દબાવી દીધો. “તારાં હાથેથી જ છોડાવડાવું છે. પછી કહેશે નહીં કે મેં મોકો ન આપ્યો.”

પાછલા વરસે નવરાત્રીના મોટા ઓર્ડરમાં બે ઇન્ડક્શન પૅન અને મસાલાની ક્રેટનો ઘાટો ચડાવ્યો હતો—હકીકતમાં કઈ ક્રેટ ક્યારે ગાયબ થઈ હતી એ બધાને અધૂરું યાદ, પણ દોષ મૃણાલના નામે અટકાડેલો. ત્યારે એ નવો હતો, ભાડાના મકાનમાં રહેતો, સવારે બસ, સાંજે બાઇક લિફ્ટમાં ફરતો, અને અહીં સેવા ક્ષેત્રમાં કામ જ ટકવું એ જ મોટો આધાર. હવે વાત માત્ર નોકરીની ન રહી હતી. કાવ્યા સાથે એની ઓળખાણ છુપાયેલી ન હતી; પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે. હિતેશભાઈ કાવ્યાના મામેરા ભાઈ, અને ઓફિસમાં ગેટપાલ જેવો દંડિયો.

મજૂર છોકરાઓ ટ્રૉલી રોકીને જોતા રહ્યા. ગિરીશકાકા, જે આજની હેન્ડઓવર પર ગ્રાહકપક્ષથી સહી લેવા આવ્યા હતા અને કાવ્યાના કાકા પણ હતા, દરવાજાની બહારથી અંદર ઝાંખતા રહ્યા. હિતેશભાઈએ જાણે એ જ ઘડી માટે અવાજ વધુ ચોખ્ખો કર્યો. “કામમાં હાથ કાચો, અને ઘરમાં પગ મૂકાશે એવી આશા! પહેલાં અહીંનો વિશ્વાસ કમા, પછી બીજું વિચારીજે.” શબ્દો સીધા મૃણાલ પર નહોતા પડતા; સ્ટાફ, કાકા, બાજુના ડ્રાઇવર—બધાની સામે પડતા હતા. કાવ્યા બેની ધાર પાસે અટકી ગઈ. એને અંદર બોલાવ્યું પણ નહીં, બહારથી હટાવ્યું પણ નહીં. એ જ સૌથી સસ્તું અપમાન હતું.

મૃણાલે સ્લિપ હાથમાં લીધી, નજર એકવાર રજિસ્ટર પર મૂકી. ઉપર હિતેશભાઈએ લાલ પેનથી “જૂનો કેસ અટકિત” લખ્યું હતું. નીચે ડિસ્પેચ માટે ત્રણ જગ્યાએ સહી: સ્ટોર ચેક, જવાબદાર મુક્તિ, હેન્ડઓવર. હિતેશભાઈએ પાનાને આંગળીથી ઠપકાર્યું. “લખ. જૂના ઘાટાની જવાબદારી સ્વીકારું છું, પછી છોડાવીશ. નહિતર માલ ઉભો. ક્લાયન્ટ રાહ જુએ તો જુએ.” આ ચાલ નવી ન હતી; કામ અટકાડી માણસને નમાવી દેવાની.

પરંતુ કાઉન્ટર પર પડેલી રબર-સ્ટેમ્પ પાસે નાનું કાળું રેકોર્ડિંગ ઉપકરણ પણ પડેલું હતું—દરેક મોટા ડિસ્પેચ પર વીડિયો પુરાવા માટે. હિતેશભાઈએ જ નિયમ કરાવ્યો હતો, કારણ કે ગયા મહિને એક ગેરસહી પર કંપનીને નુકસાન થયું હતું. મૃણાલે ઉપકરણ તરફ જોયું તો હિતેશભાઈએ તરત જ કહ્યું, “હા, ચાલુ કર. બધું રેકોર્ડ થશે. આજે જ સાફ.” પહેલો કચકો ત્યાં પડ્યો. મજૂર મનસુખે ટેમ્પાના દરવાજા તરફથી અવાજ આપ્યો, “ભાઈ, રેકોર્ડ વગર ગાડી નીકળે નહીં. કાલે જ કહ્યું હતું.” હિતેશભાઈએ એને ચીડથી જોયો, છતાં ઉપકરણ ચાલુ કરાવ્યું. લાલ બત્તી બળી. જે નાટકથી એ મૃણાલને બાંધવા માગતો હતો, એ હવે કાચમાં બંધાયું.

ગિરીશકાકા અંદર આવ્યા. “વહાલા, મોડું ઘણું થઈ ગયું.” હિતેશભાઈએ નરમ ચહેરો ચઢાવ્યો, પણ શબ્દમાં કાટ જાળવી રાખ્યો. “કાકા, આપણાં ઘરે જેવો હિસાબ હોય છે ને, એમ જ અહીં. જેણે જવાબદારી લેવી હોય એ જ માણસ બનતો હોય.” કાવ્યા હવે દરવાજાની લાઇનમાં ઊભી હતી; અંદર આવવાનું સામાજિક અંતર હજુ રાખવામાં આવ્યું. હિતેશભાઈએ એની સામે જ કહ્યું, “બહારના માણસને ઘરની અંદર લેતાં પહેલાં જોવું પડે કે ભાર ઉપાડે છે કે નહીં.” બેની હવા ગરમ હોવા છતાં મૃણાલની આંગળીઓ ઠંડી પડી ગઈ. આ હવે માત્ર માલ છોડાવવાનો પ્રશ્ન ન રહ્યો; એને દરવાજા બહારનું જ બતાવવાનું હતું.

મૃણાલે સ્લિપ ઊંચી કરી. “જવાબદાર મુક્તિ” સામે નામ છપાયેલું હતું—‘ઓપરેશનલ કસ્ટોડીયન: મૃણાલ દેસાઈ.’ તેણે આંખો હલાવી પણ નહીં. હિતેશભાઈએ તરત જ બીજો ઘા માર્યો. “અરે નામ તો જૂના ફોર્મમાં રહી જાય. સહી તો તારે મારી શરત પર જ કરવી.” પછી તેમણે રજિસ્ટર પોતાની તરફ ખેંચ્યું, જૂના કેસની લાઇનની નીચે નવી લીટી ઉમેરવા પેન ઉઠાવી. “તારાં મોઢેથી કહી દે, કેમેરામાં બોલી દે—ઘાટો સ્વીકારું છું.”

મૃણાલે પહેલી વાર સીધું પૂછ્યું, “ડિસ્પેચ છોડાવવાનો અધિકાર કોના નામે છે?”

“હું અહીં ઇનચાર્જ છું,” હિતેશભાઈ કડક બોલ્યા, “જે કહું તે થશે.”

“સ્લિપ પર?”

એટલામાં મનસુખ આગળ આવ્યો. તેના હાથમાં પેલેટ જેક અટવાયેલો. “ભાઈ, સ્કૅનરમાં તો કસ્ટોડીયન નામ જ વાંચે છે. ગયા અઠવાડિયે મહેતા સાહેબે કહેલું—મુક્તિ એની સહી વગર બંધ. નહિંતર ગેટ પર પાછું ફરશે.” એક જ વાક્યે હવામાં કટાક્ષનું દિશાબદલ કર્યું. હિતેશભાઈએ એની તરફ એવી નજર ફેંકી કે છોકરો અડધો પાછળ સરક્યો, પણ જે બોલવાનું હતું એ બોલાઈ ગયું. રેકોર્ડિંગમાં પણ.

હિતેશભાઈએ તરત જ ઓવરરીચ કરી નાખ્યું. “ચાલ, હમણાં જ કરી દે પછી! કેમેરામાં, અત્યારે.” તેમણે સ્લિપ મૃણાલના હાથમાં ચોંટાડી, કી-બોર્ડની બાજુથી સ્ટોરરૂમની મોડે પરત આવેલી ચાવી ઉઠાવી અને એની હથેળીમાં દબાવી. “તારા હાથમાં ચાવી, તારાં હાથમાં સહી, અને તારાં મોઢેથી કબૂલાત. પછી કોઈ બચાવ નહીં.” શબ્દો સાથે એણે રેકોર્ડિંગ ઉપકરણ મૃણાલની સામે ફેરવી દીધું.

મૃણાલે ચાવી જોયી. પિત્તળના દાંત ઘસાઈ ગયેલા; મોડે પરત આવેલી ચાવી જેવી ગંધ—વિશ્વાસ મોડો પાછો કરાયો હોય તેમ. પછી એણે કેમેરા સામે સ્લિપ સીધી પકડી. “ઓપરેશનલ કસ્ટોડીયન: મૃણાલ દેસાઈ,” શબ્દો કાગળ પર ચમક્યા. “મુક્તિ માટે કસ્ટોડીયનની સહી ફરજિયાત.” તેણે નીચેનો છાપેલો નિયમ પણ વાંચી બતાવ્યો. હિતેશભાઈનો ચહેરો એક ક્ષણ માટે ખાલી થયો. એ જ જાળ હતી—મુક્તિની સહી જે માણસની ફરજિયાત હતી, એને જાહેરમાં અધિકાર વગરનો બતાવીને તેઓ જ પોતાની ઉપર दरવાજો બંધ કરી બેઠા હતા.

ટ્રૉલીઓની હલચલ અટકી ગઈ. ટેમ્પાના પાછળના બે દરવાજા ખુલ્લા રહી ગયા; અંદર ચડાવવાની રાહમાં બે માણસોએ બોક્સ હાથમાં લઈને અટકી જવું પડ્યું. પેલેટ જેકનો લોખંડનો વ્હીલ ધીમે ફર્યો અને બંધ થયો. હિતેશભાઈએ તરત જ આદેશ આપ્યો, “ચાલો, લોડ કરો. મારું કહેવું પૂરતું છે.” કોઈ હલ્યું નહીં. મનસુખે સ્કૅનર નીચું કર્યું. ગેટવાળો સુરેશ બહારથી જ બોલ્યો, “રેકોર્ડેડ મુક્તિ વગર ગાડી નીકળશે નહીં. પછી જવાબ મારે આપવાનો નથી.” હવે હિતેશભાઈનો અવાજ ઇનચાર્જનો નહોતો, અટવાયેલા માણસનો હતો. “અરે નાટક ન કરો. મારી સહી મૂકી દઉં.”

મૃણાલે શાંતિથી ચાવી પોતાની આંગળીઓમાંથી ફેરવી અને કાઉન્ટરની ધાર પર મૂકી. પછી સ્લિપ પર જ્યાં હિતેશભાઈએ લાલ પેનથી જૂનો કેસ ગોઠવ્યો હતો એ જ જગ્યાએ કાગળ પાછો દબાવી દીધો. “જવાબદારી જોઈએ તો નિયમ પ્રમાણે આપો,” એ બોલ્યો, અવાજ સૂકો અને સાંકડો, “નહીં તો આ અટકાવટ તમારી.” એની આંખ કાવ્યાની તરફ ગઈ પણ અટકી નહીં; ગિરીશકાકા તરફ ગઈ પણ સમજાવટ ન માંગી. તેણે ચાવી સ્લિપની ઉપર સરકાવી, બરાબર એ લાલ લખાણ પર અટકાવી. “જે લખ્યું છે, એના માલિક તમે.”

હિતેશભાઈએ ઝટકાથી કાગળ પાછો ખેંચવા હાથ વધાર્યો, પણ ઉપકરણ સામે બધું દેખાતું હતું. તેઓએ આકાર બચાવવા ફરી દબદબાથી કહ્યું, “હું હુકમ કરું છું—સહી કર!” હવે શબ્દોમાં પહેલાની ધાર રહી નહોતી. મૃણાલે હાથ પાછળ ખેંચી લીધો. “હું મુક્તિ આપી શકું. કબૂલાત નહીં.” ત્યાર પછી તેણે એક ઇંચ પણ વધારાનો શબ્દ ન કર્યો. એ મૌન જ બાકી બધાથી ભારે પડ્યું.

કાકાએ પહેલી વાર નિશ્ચિત સ્વરમાં પૂછ્યું, “જો સહી એની ફરજિયાત છે, તો તમે હમણાં સુધી એને અધિકાર વગરનો કેમ બતાવતા હતા?” હિતેશભાઈએ જવાબ આપવા મોં ખોલ્યું, પણ પાછળથી ડ્રાઇવરે સમય જોઈને ગાળો દબાવ્યો, મજૂરોએ હાથના બોક્સ નીચે મૂક્યા, ગેટવાળાએ બહારની રસીદ બંધ કરી. નુકસાન હવે વિચારનું ન રહ્યું; મિનિટે મિનિટે ઊભું થતું હતું. જે માલથી તેઓએ મૃણાલને ગળે દોરડો પાડવો હતો, એ જ માલ તેમની જ ગળે ખર્ચ બનીને અટકી ગયો.

હિતેશભાઈએ છેલ્લી કોશિશમાં પેન મૃણાલ તરફ ધકેલી. “બરાબર, નિયમ પ્રમાણે જ કર. સહી કરીને છોડાવી દે. પછી અંદર વાત કરીએ.” “અંદર” શબ્દમાં ઓફિસ પણ હતી, પરિવારની ઓસરી પણ. મૃણાલે પેન ઉઠાવી નહીં. તેણે કાગળ બંને હાથથી સરખો કર્યો, રેકોર્ડિંગ ઉપકરણની સામે જ એક પળ રાખ્યો, પછી બહુ જ માપેલા હિલનચલનથી પાછો હિતેશભાઈની હથેળી નીચે સરકાવી દીધો. સ્લિપ, ચાવી, લાલ પેન—ત્રણેય એકસાથે એમના હાથ નીચે બંધાઈ ગયા. “તમે અટકાવ્યું છે,” મૃણાલે કહ્યું, “તમે જ છોડાવો.”

હિતેશભાઈનો હાથ કાગળ પર જ રહ્યો. બહારથી હોર્ન પડ્યો. અંદર પેલેટ અટવાયા. કાવ્યા દરવાજાની લીટીની આરે સરકી, પણ મૃણાલ તેની તરફ ન વળ્યો. એણે કાઉન્ટર પરથી પોતાનું વાંકું પડેલું મેટ્રો કાર્ડ ઉઠાવ્યું, ઠંડી પડી ગયેલી જમવાની ડબ્બી બેગમાં સરકાવી, અને બાજુ સરકી ગયેલી ટ્રૉલી વચ્ચેથી પસાર થઈ ગયો. દરવાજા પાર કરતા એ એક ક્ષણ માટે પાછળ ફરીને જોયું પણ નહીં; માત્ર બેની બહારની નાની નાળીમાં ભરાયેલું ફાટેલું પેકિંગ કન્ફેટી પવનની ધારથી ઉડીને પાછું અંદર વળ્યું, સીધું હિતેશભાઈના જ જૂતાની સામે ચોંટ્યું.