બારી આગળ તેણે પોતાનું નામ બોલાવી લીધું

“પાછળ બેસો, તમારો નંબર હજુ આવ્યો નથી,” બારી આગળ ઉભેલી હેમાંગીભાભીએ ફાઈલના ખૂણે બે આંગળી મૂકી મિહીરની ફાઈલને બાજુએ સરકાવી દીધી. સામેની લીલી પ્લાસ્ટિકની બેંચ પર તે ફરી બેઠો. હાથમાં ઘસાઈ ગયેલો મેટ્રો કાર્ડ ફરી વળતો રહ્યો; એની ધાર ફાટી ગઈ હતી, જેમ ગઈ રાતથી પહેરેલી શર્ટના હાથા વાંકાચૂકા પડી ગયા હતા. અમદાવાદના આ ભરતી કેન્દ્રના લાંબા કોરિડોરમાં ટ્યુબલાઈટનો સૂસવાટો અને ઉપરનો ધીમો પંખો મળીને એવી ચીડ ઊભી કરતા હતા કે માણસનું ધીરજ પણ ઘસાઈ જાય.

બારી પાસે પહેલેથી જ પાંચ-છ ઉમેદવારો ઊભા હતા. એકે દસમા ધોરણ પછી કોલ સેન્ટરમાં બે મહિના કામ કર્યું હતું, બીજો હજી કાગળ પૂરાં ન લાવ્યો હોવા છતાં અંદર બોલાઈ ગયો. મિહીરનું નામ યાદીમાં ઉપર હતું; તે જાણતો હતો. હેમાંગીભાભી પણ જાણતી હતી. છતાં તે બીજી ફાઈલો ઊંચી લઈ, “આવો, કૌશિક… હવે જલ્દી,” કહીને નીચલા ક્રમવાળાઓને અંદર મોકલતી હતી. બેંચ પર બેઠેલા લોકો વચ્ચે ખખડાટ થયો. કોઈએ આંખથી પૂછ્યું, “આનો શું?” હેમાંગીભાભીએ ઊંચા અવાજે કહ્યું, “બધા કાગળ હોય એટલે કામ થાય. ઓળખાણથી કે ઘરમાં આવજાવથી પસંદગી થતી નથી.”

વાક્ય મિહીરને નહોતું ગમ્યું એટલા માટે નહીં કે તેમાં સચ્ચાઈ હતી; પરંતુ કારણ કે એ ખાસ એમ જ ફેંકાયું હતું કે બેંચ પરના દરેકને સમજાઈ જાય—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એ સંબંધ અહીં કંઈ કામનો નથી. કિરણબેન, જે પોતાની ભાણી સાથે આવી હતી, સામેની દીવાલને ટેક લગાવી ઊભી હતી; તેણે સ્પષ્ટ સાંભળ્યું. મિહીરે માથું ઉપાડ્યું, બસ એટલું. પછી ખિસ્સામાંથી નાનું કી-ચેન કાઢ્યું. જિગરે તેને ગત સપ્તાહે ઓફિસના સ્ટોરરૂમની ડુપ્લિકેટ ચાવી આપી હતી—ઓરિજિનલ કાગળો રાખેલા કપાટ માટે. મિહીરે ચાવી આંગળીઓ વચ્ચે પકડી, ફરી ખિસ્સામાં મૂકી. એ ચાલ હેમાંગીભાભીએ જોઈ.

“તમે ઊભા નહીં થશો,” તેણીએ ઠંડા અવાજે કહ્યું, “બોલાવું ત્યારે જ આવજો.”

મિહીરે શાંતપણે ઉત્તર આપ્યો, “હું ઊભો નથી થતો. પણ મારી ફાઈલ તમે હાથમાં નહીં રાખો.” એ કહી તેણે આગળ વળી બારીની લાકડાની અડીએ હાથ મૂક્યો. હેમાંગીભાભીએ ફાઈલ પાછી ખેંચી લીધી, પણ આસપાસ બેઠેલા બે લોકો એકસાથે એની તરફ વળ્યા. બેસેલી લાઈન પહેલી વાર હેમાંગીભાભીના હાથ તરફ જોતી થઈ.

ત્યાંથી જ રૂમની જૂની ખાતરીમાં નાની ભંગાર પડવા લાગી. બારીવાળા ક્લાર્કે અંદરથી પૂછ્યું, “એ ફાઈલ કોની છે?” હેમાંગીભાભીએ કશું ન કહ્યું; ફાઈલ નીચે મૂકી દીધી. મિહીરે પોતાની બેઠેલી જગ્યાથી જ નંબર વાંચી બતાવ્યો. ક્લાર્કે અંદરથી રજીસ્ટરમાં નજર ફેરવી, ભ્રૂકુટી ચડાવી, “આ તો પહેલા બેચના ઇન્ટરવ્યૂમાં છે ને?” હેમાંગીભાભીએ તરત કહ્યું, “ડોક્યુમેન્ટ વેરીફિકેશન અધૂરું છે.” પણ એની વાણીમાં પહેલી વાર તડકું પડ્યું.

ત્યાં જ નીચલા ક્રમનો બીજા ઉમેદવારને અંદર મોકલાયો. તે છોકરો ગભરાટમાં ફોર્મ પકડીને જતો રહ્યો. બેંચ પર કોઈ ધીમે બોલ્યું, “આનો તો ફોટો પણ નથી ચોંટાડેલો.” સાંભળીને હેમાંગીભાભી ચટકી, “તમને બહુ ખબર પડે છે?” પછી સીધું મિહીરને જોઈ બોલી, “દરેકને પોતાની ઓકાત પ્રમાણે કામ મળે. બધાને ગ્રાહક સામે બેસાડવાના નથી.”

હવે ચીડ સીધી હાડકામાં વાગી. સેવા ક્ષેત્રની આ નોકરી સામાન્ય નહોતી; અમદાવાદના મોટા હોસ્પિટલ-હેલ્પડેસ્ક માટે ટ્રેનિંગ બેચ હતો. મિહીરે છ મહિના રાતપાળી કરીને ડેટા એન્ટ્રી, દર્દી ફોર્મ, બે ભાષામાં બોલવાની તાલીમ બધું પૂરું કર્યું હતું. ઘેર લગ્નની વાત અટકેલી હતી—જિગરની બહેન રિદ્ધિ સાથે તેની વાત પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે છતાં હેમાંગીભાભી સતત એક જ વાત કરતી: “સ્થિર નોકરી આવશે, પછી જ વાત આગળ વધશે.” હવે બારી આગળ એ જ દોરી ખેંચાતી હતી.

મિહીર ઊભો થયો નહીં. બેઠેલી હાલતમાં જ તેણે ખિસ્સામાંથી ફોન કાઢ્યો, સ્ક્રીન પર એક ફોટો ખોલ્યો અને બાજુની કિરણબેન તરફ ફેરવ્યો. ફોટામાં ગઈ કાલે સાંજનું કપાટ દેખાતું હતું—લાલ સ્ટિકરવાળી ફાઈલ મિહીરના નામની ઉપર, અને એની પાસે સમય લખેલો. કિરણબેને આંખ કચરી. “આ તો કાલે મેં જ જોયું હતું,” તે અચાનક બોલી પડી. “હેમાંગી, તું જ બોલતી હતી ને, ‘આને છેલ્લે રાખો, ઘેર સમજાવી લઈશું.’”

હેમાંગીભાભીનું મોઢું કઠણ પડી ગયું. “કિરણબેન, તમે વચ્ચે ન પડો.”

“વચ્ચે પડવાની વાત ક્યાંથી આવી?” કિરણબેન હવે બેંચથી બે પગ આગળ આવી. “કાલે રાત્રે હું જિગરને ટિફિન આપવા આવી હતી. તું કપાટ આગળ ઊભી હતી. લાલ સ્ટિકરવાળી ફાઈલ કાઢી ફરી અંદર મૂકી. મેં પૂછ્યું પણ હતું.”

બારીવાળા ક્લાર્કે ગ્રીલમાંથી ગળું આગળ કાઢ્યું. “કઈ ફાઈલ?”

મિહીરે ખિસ્સામાંથી ચાવી બહાર લીધી. “સ્ટોરરૂમની ડુપ્લિકેટ છે. ઓરિજિનલ જિગર પાસે છે. કપાટ હમણાં ખોલાવો.”

હેમાંગીભાભી પહેલી વાર ખરેખર ગભરાઈ. “અહીં ડ્રામા ન કરો. સુપરવાઇઝર આવે પછી—”

“હમણાં ખોલાવો,” અંદરથી ક્લાર્ક બોલ્યો. બારી પાસે બેઠેલા બીજા સ્ટાફને તેણે હાથ કર્યો. “જિગરભાઈ ક્યાં છે?”

જિગર એટલામાં કોરિડોરના અંતેથી દોડતો આવ્યો. કદાચ કોઈએ ફોન કર્યો હતો. એની શર્ટની કોલર વાંકી હતી, આંખોમાં ઊંઘનો ભાર હતો. “શું થયું?” તેણે પૂછ્યું.

કિરણબેને તરત તેની સામે કહ્યું, “કાલે તારી ભાભીએ ફાઈલ ફેરવી. હવે કહે છે કાગળ અધૂરા છે.” જિગર પહેલા હેમાંગીભાભીને જોયો, પછી મિહીરને. મિહીરે કંઈ સમજાવ્યું નહીં; ફક્ત ચાવી એની તરફ લંબાવી.

જિગરે ચાવી લીધી નહીં. તે સીધો અંદર ગયો, મૂળ ચાવીથી કપાટ ખોલાવ્યો. બે મિનિટમાં પાછો ફર્યો ત્યારે એની હાથમાં બે ફાઈલ હતી—મિહીરની અને બીજા ઉમેદવાર કૌશિકની. લાલ સ્ટિકર એકમાંથી ઉખેડીને બીજા પર ચોંટાડેલો હતો; ગુંદરનો અર્ધો ચીપડો હજી દેખાતો હતો. જિગરે ફાઈલ બારી પર અથડાવી મૂકી. “આ કોણે કર્યું?”

હેમાંગીભાભીએ દાંત ભીંજવી કહ્યું, “કાંઈ ભૂલ થઈ હશે. સ્ટાફ બહુ હતો.”

જિગરે તરત ક્લાર્કને પૂછ્યું, “કાલે નાઈટ શિફ્ટમાં એન્ટ્રી કોણે બંધ કરી?” અંદરથી જવાબ આવ્યો, “હેમાંગીબેન.” જિગરે બીજો સવાલ ફેંક્યો, “સ્ટિકર કોણ ઉઠાવે?” “જે વિંડો સંભાળે એ.” ત્રીજો ઘા મિહીરે માર્યો. “મારી ફાઈલ પર ‘ફોટો નથી’ લખ્યું કોણે? ફોટો અંદર જ સ્ટેપલ છે.” ક્લાર્કે ફાઈલ ખોલી, ફોટો બહાર દેખાડ્યો. બેંચ પર બેસેલા એક છોકરાએ હળવો શ્વાસ છોડ્યો; કોઈની ચપ્પલનું ટકોરું બંધ થઈ ગયું.

હવે જૂની વાત ઊભી થઈ જવાની હતી, અને એ કિરણબેને જ ઊભી કરી. “જિગર, તારી સામે તો નહીં બોલી, પણ મને કહ્યું હતું—‘આને નોકરી નહિ મળે તો રિદ્ધિની વાત પોતે જ ઠંડી પડી જશે. ઘેર કોણ હેલ્પડેસ્કના છોકરાને જમાઈ બનાવે?’ હવે કહેજે, કહ્યું હતું કે નહીં?”

હેમાંગીભાભીના કાન સુધી લાલીમા ફેલાઈ ગઈ. “તમારે દરેક વાત બધાની સામે—”

“બધાની સામે જ તો બોલી હતી,” કિરણબેન કટાક્ષથી બોલી. “ઘરની ઇજ્જતનો ઢાલ બનાવીને છોકરાનો વારો ખસેડી નાખ્યો. હવે પણ કહો, કાગળ અધૂરાં છે?”

બેંચ પર બેઠેલી રિદ્ધિ, જે અત્યાર સુધી માથું નમાવીને શાંતિથી બેઠી હતી, ધીમેથી ઊભી થઈ. એની હાથમાં પિતાની ઘરચાવી હતી; ગત અઠવાડિયે હેમાંગીભાભીએ ગુસ્સામાં કહ્યું હતું—“આ ઘેરનું દરવાજું નોકરી વગરના છોકરાને માટે નથી.” રિદ્ધિએ એ ચાવી પોતાની ઓઢણીમાં દબાવી રાખી હતી. હવે તે કંઈ બોલી નહીં. ફક્ત હેમાંગીભાભીને જોઈ. એ મૌન હેમાંગીભાભી માટે વધારે ખતરનાક હતું.

સુપરવાઇઝર અંદરથી બહાર આવ્યો. મધ્યવયનો, ગળામાં ઓળખપટ્ટો, ચહેરા પર અચાનક ચઢેલું ચીડિયું ધ્યાન. તેણે ફાઈલ જોયી, ક્લાર્કનો રજીસ્ટર જોયો, પછી સીધું કહ્યું, “કોરેક્ટેડ બોર્ડ લાવો.” હેમાંગીભાભીએ બોલવાનો પ્રયાસ કર્યો, “સર, પહેલાં આંતરિક—” પણ શબ્દ આખો થાય તે પહેલાં સુપરવાઇઝરે એની તરફ જોયું પણ નહીં. “બોર્ડ,” તેણે ફરી કહ્યું.

કોરિડોરના ખૂણેથી સફેદ નામફલક લાવવામાં આવ્યું—આજના ટ્રેનિંગ બેચની યાદી. ઉપરના નામોમાં ખાલી જગ્યા છોડી હતી. સુપરવાઇઝરે ક્લાર્કને કહ્યું, “વાંચો.” ક્લાર્કે સુધારેલી યાદી મુજબ એક પછી એક નામ વાંચ્યાં. ત્રીજા ક્રમે તેણે સ્પષ્ટ બોલ્યું, “મિહીર દેસાઈ, ફ્રન્ટ ડેસ્ક ટ્રેનિંગ બેચ-એક.”

હેમાંગીભાભીએ તરત કહ્યું, “સર, બોર્ડ હું લગાવી દઉં?” એ છેલ્લો બચાવ હતો—હાથમાં ક્રમ રાખવાનો. સુપરવાઇઝરે બોર્ડ એની તરફ ન આપ્યું. તેણે સીધું મિહીરને જોયું. “તમારું નામ છે. તમે લગાવો.”

એ ક્ષણે કોરિડોરની આખી ગોઠવણી બદલી ગઈ. જેઓ હમણાં સુધી બેઠા હતા તેઓ બેઠા જ રહ્યા, પણ નજરો ઊભી થઈ ગઈ. મિહીર બેંચ પરથી ધીમેથી ઊઠ્યો. આખી સવારના બેસી રહેવાને કારણે એની પીઠમાં કડાશ હતી; શર્ટના હાથા પરની વાંકડીઓ હજી દબાઈ ન હતી. તેણે બોર્ડ હાથમાં લીધો. હેમાંગીભાભીએ વચ્ચે આવવા માટે એક પગ આગળ મૂક્યો. જિગરે એને કાંધથી અટકાવી દીધી—જોરથી નહીં, પણ બધાને દેખાય એટલું સ્પષ્ટ.

મિહીર notice wall પાસે ગયો. ત્યાં જૂના બેચના કાગળો અડધા છૂટેલા, પીન તીરછા, ટ્યુબલાઈટના પીળા પ્રકાશમાં ઝૂલી રહ્યા હતા. તેણે એક જુનું પાન સીધું નીચે ખેંચી કાઢ્યું, ખૂણે પડેલો વાંકો પીન ઉઠાવ્યો, અને નવી યાદી સમતળ દબાવીને ચડાવી. “જોરથી વાંચો,” તેણે ક્લાર્કને નહીં, બેંચ પર બેઠેલા આખા કોરિડોરને જોઈને કહ્યું.

ક્લાર્કે ફરી વાંચ્યું. “મિહીર દેસાઈ, ફ્રન્ટ ડેસ્ક ટ્રેનિંગ બેચ-એક.”

હેમાંગીભાભીનો અવાજ હવે પહેલી વાર નરમ નહીં, નબળો લાગ્યો. “મિહીર, વાતને અહીં સુધી લઈ જવાની જરૂર નહોતી. ઘરમાં—”

મિહીરે વળી જોઈને સીધું કહ્યું, “ઘરની વાત તમે બારી આગળ લાવેલી. હવે બારી આગળ જ રહેશે.” પછી તેણે ખિસ્સામાંથી રિદ્ધિની ઘરચાવી કાઢી—જે તેને બે દિવસ પહેલાં પરત કરવા કહેવામાં આવી હતી—હેમાંગીભાભીના હાથમાં નહીં, notice wall ની નીચે પડેલી નાની રજિસ્ટર ટેબલ પર મૂકી. “ઘરના દરવાજા માટે હવે હું રાહ નહીં જોઉં. કામના દરવાજા માટે પણ નહીં. જેનું નામ છે, એ પોતે ચડાવે.”

એટલું કહી તેણે બોર્ડની જમણી બાજુનો ખૂણો એક વાર વધુ દબાવ્યો, જેથી કાગળ સરકી ન જાય. notice wall પર સફેદ પત્રકની મધ્યમાં ઘાટા અક્ષરે લખાયેલું રહ્યું—મિહીર દેસાઈ, બેચ-એક.