એક અડધું પગલું પહેલા

થેલી એની કાંખમાં દબાવીને નિરાલી દરવાજા સુધી આવી તો ફોઈબાએ અંદરથી જ હાથ લંબાવી દીધો. “એટલું અંદર ન આવતી. અહીં આપ.” સ્ટીલના ડબ્બા, દવાઓનું પેકેટ અને ઓફિસની નોંધપોથી બધું એની આંગળીઓમાંથી ખેંચાતું ગયું. ચાની પ્યાલાની બાજુએ ટેબલ પર ભીનાશનો ગોળ દાગ પડ્યો હતો; કોઈએ રાહ જોતા ચા ઠંડી થવા દીધી હતી, પણ રાહ એની માટે નહોતી. “બહુ કામની છે છોકરી,” ફોઈબા હેમાંગિનીને કહેતા હતા, “પણ ઘરની અંદરની બેસણક તો પોતાનાં લોકો માટે જ હોય.” અંદર બેઠેલો મયંક ત્યારે જ ઊભો થયો. મોડું. એટલું જ મોડું કે અપમાન થઈ ચૂક્યું હતું.

નિરાલીએ પળેક માટે નજર ઉંચી કરી. મયંકનો હાથ ખુરશીની પીઠ પરથી છૂટ્યો, જાણે તે સીધો દરવાજા સુધી આવી જાય, પણ વચ્ચે ફોઈબાનું સાવ સામાન્ય લાગતું શરીર, બે થાળીઓ, અને ઘરની રીત ઉભી હતી. “રજીસ્ટર મને આપ,” તેણે કહ્યું. બોલવામાં કશું નહોતું, છતાં પહેલી વાર એણે નિરાલી પાસેથી વસ્તુ લેવાની રીત બદલી. ફોઈબા મારફતે નહીં. એણે હાથ આગળ કર્યો. નિરાલી એ રજીસ્ટર એની આંગળીથી અડધો ઇંચ દૂર રોકીને આપ્યું. કાગળની વાઢનો સૂકો અવાજ દરવાજાની સાંકડી જગ્યા માંચકી ગયો. મયંકની આંગળી એની આંગળી પાસે આવીને અટકી; પછી માત્ર કવર પકડાયું. અંદરથી હેમાંગિનીનો હસવાનો ધીમો અવાજ આવ્યો—સલામત, યોગ્ય, ઘરેલું.

અમદાવાદમાં એમની ઓળખ છુપેલી નહોતી, માત્ર નામ વગરની હતી. સેવા ક્ષેત્રની નાની કંપનીમાં બંને એક જ ખાતામાં કામ કરતાં; મયંક ગ્રાહકો સામેનો ચહેરો, નિરાલી એ ચહેરા પાછળનું આખું કામ. એની માતાના દવાખર્ચ માટે વધારાના ફેરા, મયંકના ઘેર કાગળો મુકવા જવું, તહેવારમાં ઓફિસ બંધ હોવા છતાં બિલો ગોઠવવા જવું—બધું એમ જ ચાલતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર હતી કે “મયંકની ઓફિસમાં નિરાલી છે,” આટલાં સુધી. આગળનો શબ્દ કોઈ બોલતું નહોતું. અને જ્યારે શબ્દ ન હોય, ત્યારે માણસને વસ્તુ બનાવી દેવું સહેલું રહે.

પછીના દિવસોમાં ઘરની અંદરની દરેક સાંકડી જગ્યા એમની વચ્ચે રેખા ખેંચતી રહી. એક સાંજે ફોઈબા બોલાવી બેઠા: “રવિવારે જમણ છે. હેમાંગિનીના ભાઈ જયદીપને તમારાં ઓફિસના કામ વિશે સમજાવજે. છોકરો પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવવા તૈયાર છે. સ્થિર છે. ઘેરઘાટી છે.” નિરાલી રસોડા અને જમણખંડ વચ્ચે થાળીઓ લઇ જતી હતી. બારણે ટેક લગાડીને મયંક ઉભો. એને કહેવું હતું—આ સરખામણી ખોટી છે, આ રીતે ન બોલશો—પણ તેણે ફક્ત પૂછ્યું, “પાપડ ક્યાં છે?” એટલું જ. નિરાલી પાપડની પ્લેટ લઈને પસાર થતી હતી ત્યારે એની કળી અને મયંકની કણીએ વચ્ચે અડધા ઇંચનું અંતર બચ્યું. બંનેએ બાજુ સરકાવી. એક જ ઘરમાં, જાણે એકબીજાને અડવાથી ઘંટ વાગી જવાની હોય તેમ.

જયદીપ પછી ઓફિસ સુધી આવી પહોંચ્યો. ચોખ્ખી ઇસ્ત્રી કરેલો શર્ટ, ગળામાં ઓળખપત્રની ખાલી દોરી, અને નિરાલી તરફ એ રીતે જોવું કે તે પહેલેથી ખાલી થવાની રાહ જોતો હોય. “મયંકભાઈ કહેતા હતા, તમે બધું ગોઠવી આપો તો કામ ઝડપથી શીખી જવાય.” નિરાલી કોમ્પ્યુટર સામે બેઠી હતી. જૂની બોલપેનનો નીલો ડાઘ એની અંગૂઠાની બાજુએ કાયમની જેમ દેખાતો હતો; કીબોર્ડ પરની એની ઝડપ જયદીપના સ્મિતથી ધીમી પડી નહોતી. મયંક સામેના કાઉન્ટર પર ક્લાયંટ સાથે હતો. સાંભળતો હતો. રોકતો નહોતો.

બપોરે ચાર ખુરશીઓવાળી નાની કોઠીમાં મીટિંગ ગોઠવાઈ. હેમાંગિની ચા લાવી. ફોઈબાએ સહેજ ઉંચા અવાજે કહ્યું, “જયદીપને વિન્ડો સાઇડ બેસાડો, બહાર-અંદરની સમજ પડશે. નિરાલી, તું પાછળથી સમજાવતી જજે.” ખુરશી ખેંચવાની ક્ષણે મયંકે પોતાની ખુરશી સરકાવી, પણ નિરાલી માટે નહીં—જયદીપ માટે જગ્યા થાય એમ. નિરાલી ફાઇલ આપતી ઊભી રહી. કપના કિનારે ચા ચોપડીને સાવ પાતળું પડછોળું પડ્યું; એક પ્યાલો એમ જ ઠંડો થતો રહ્યો. મયંકે ફાઇલ લેતાં એની તરફ જોયું, પછી સીધું જયદીપને કહ્યું, “સિસ્ટમમાં સીધી એન્ટ્રી તને હમણાં નહીં મળે.” એ વાક્યમાં બચાવ નહોતો, માત્ર મોડું પડેલું નિયંત્રણ હતું.

ખરું વળાંક એક સાંજે આવ્યું, જ્યારે વીજળી બે વાર કપાઈ અને ઓફિસની પાછળની નાની સ્ટોરરૂમમાં ઈન્વૉઇસ ગોઠવવાના હતા. બહાર ફોઈબા અને હેમાંગિની ગ્રાહક માટે પ્રસાદની ટોપલી તૈયાર કરતા હતા; અંદર જગ્યા એટલી કે બે માણસ પસાર થાય તો એકને દીવાલ સાથે ચોંટવું પડે. નિરાલી એ કાગળોના ગોચા ગોઠવ્યાં. મયંક દરવાજા પાસે ઊભો. “આ બાકી બે ફાઇલ જયદીપને આપજે,” એણે કહ્યું, અને તરત જ પોતે જ શબ્દ પાછો ખેંચી લીધો. “ના. એ નહીં.” તેણે આગળ વધી ફાઇલ એની હાથમાંથી લીધી નહીં; બદલે શેલ્ફ પર મૂકેલી ચાવી ઉઠાવી અને નાની લોખંડી દરાજ ખોલી. અંદરનો નકદ હિસાબ, મુખ્ય સિક્કા, સહીવાળી મૂળ રસીદો—જેટલું કોઈ નવો માણસને આપાતું નહીં. “આ તું જ રાખજે,” એણે ધીમે કહ્યું. “આથી બહાર કંઈ ન જશે.”

નિરાલી સ્થિર રહી. ખાસ વ્યવહારનો આકાર ક્યારેક શબ્દથી નહીં, જવાબદારીના વજનથી દેખાય. મયંકે પહેલી વાર કામની રેખા વાળીને એની તરફ ખસેડી હતી. બહારથી ફોઈબાનો અવાજ આવ્યો, “બારણું બંધ ન રાખતા!” મયંકે તરત જ એક પગ પાછળ લીધો. પણ ચાવી નિરાલીના હાથમાં રહી. એની આંગળીઓ પર ધૂળ, શાહીનો જૂનો ડાઘ, અને હવે ઠંડા ધાતુનો દબાવ હતો. આટલું પૂરતું હતું સમજવા માટે કે કંઈક બદલાયું છે—અને આ બદલાવ બોલીને બગાડવાનો નહોતો.

એ બદલાવ વધુ ખતરનાક એમથી બન્યો કે પછી પણ જાહેરમાં કશું બદલાયું નહીં. ફોઈબા હજી “છોકરી બહુ કામની” જ કહેતા. હેમાંગિની હજી સાવ ભોળા હાસ્યથી પૂછતી, “તમે બસમાં આવો છો ને? જયદીપ તો બાઇક લઇ જશે.” એકાદ વેળા મયંક રસ્તે મૂકવા ઊભો રહેતો, પણ સોસાયટીના ગેટ પહેલાં જ અટકી જતો. ઓફિસના રજીસ્ટરમાં હવે મુખ્ય ગ્રાહકો સામે નિરાલીનું નામ લખાતું, છતાં મોઢેથી ઓળખાણ આપતી વખતે “અમારી ટીમ” કહેવાતું. તેનાથી વધુ નહીં. દરેક અડધું પગલું વધુ બળતું.

અંતિમ ઝાટકો શ્રાવણના શનિવારે પડ્યો. ઘેર સાંજનું નાનું પૂજન રાખેલું. ઓફિસના બે જૂના ગ્રાહકો પણ બોલાવેલા; “ઘર અને કામ બંને સ્થિર છે” એવું બતાવવાનું. નિરાલી વહેલી આવીને હિસાબની ફાઇલ, દાનની લિફાફા અને મીઠાઈના ડબ્બા ગોઠવી રહી હતી. ફોઈબાએ બધા સામે કહ્યું, “અરે, એ પીળો લિફાફો જયદીપને આપ. હવે ઘરના કામમાં એને હાથ વળગાડવો છે. હંમેશાં બહારની છોકરી પર કેટલું રાખવાનું?” બહારની. શબ્દ સાવ હળવો બોલાયો, પણ ગોઠવેલા માણસોની વચ્ચે જોરથી વાગ્યો.

નિરાલીના હાથમાં કાગળનો લિફાફો ખખડાયો. મયંક તે વખતે મહેમાનને અગરબત્તી આપતો હતો. એની નજર ફરતી આવી, સ્થિતિ સમજાઈ, પણ એક પળ મોડે. ફોઈબા પહેલેથી જયદીપ તરફ વળી ચૂક્યા હતા. હેમાંગિનીએ સહેજ હસીને ઉમેર્યું, “હા, હવે જવાબદારી પોતાના લોકો શીખે તો સારું.” મહેમાન સામે તોડફોડ કરવાની કોઈ જગ્યા નહોતી. મયંકે ફક્ત “ફોઈબા—” બોલ્યું, અને ત્યાં જ અટકી ગયો. આખું ઘર એની અટકેલી બોલીમાં વધુ ખુલ્લું પડી ગયું.

નિરાલીએ લિફાફો સીધો જયદીપને આપ્યો નહીં. ટેબલ પર મૂક્યો. પછી ચાવી કાઢી, હિસાબની નાની ગુચ્છડી તેના ઉપર મૂકી, અને શાંત અવાજે કહ્યું, “આજ પછી જે બહારની પાસે કામ કરાવવું ન હોય, તે બહારની પાસે જ ન મૂકશો.” કોઈને પડકાર ન હતો તેમાં; તેથી જ વધુ કટકટાટ હતો. તે વળી, રસોડાની ગલી પસાર કરી, ઓટલાં પરથી નીચે ઊતરી ગઈ. પાછળથી કોઈએ નામે બોલાવ્યું નહીં. જોતાં લોકોનો શિષ્ટ મૌન જ ચાલ્યો.

રાત્રે દસ પછી તેનો ફોન કંપ્યો. એક ટૂંકું સંદેશ: “વાત કરવી છે.” તેણે જવાબ ન આપ્યો. થોડા સમયમાં ફરી: “હિસાબની ચાવી તારા પાસે છે?” નિરાલીએ ચાવી રસોડાની શેલ્ફ પર મૂકી, બાજુમાં પડેલી દવાની સ્લીપ દબાવી, પછી લખ્યું: “નથી.” થોડા મિનિટે દરવાજા પર હળવો ઠોકાર પડ્યો.

ભાડાના મકાનની સીડીઓ સાંજની ગરમી છોડતી હતી. ઉપરના માળેથી ટીવીનો અવાજ આવી રહ્યો હતો; નીચે ગલીમાં ચાની લારી સમેટાતી હતી. નિરાલીએ બારણું ખોલ્યું, પણ કડી પૂરતી જ. મયંક સામે હતો—ઘરનું સફેદ કુર્તું બદલીને ગાઢ નિલો શર્ટ, જમણા કાંડા પાસે વાંકો વળેલો બાંયો. એ અંદર જોવાની હદ સુધી નજીક આવી શકતો, અંદર આવી જાય એટલો નહીં. આ વખત દરવાજામાં વચ્ચે કોઈ ફોઈબા ન હતા. વચ્ચે ફક્ત એનું બારણું અને એની ઇચ્છા હતી.

“ચાવી?” મયંકે ધીમેથી પૂછ્યું.

“ત્યાં જ મૂકી હતી,” નિરાલીએ કહ્યું. “જ્યાં બહારની છોકરી મૂકે.”

વાક્ય સીધું લાગ્યું, પણ એણે બંને વચ્ચે જગ્યાને કઠોર કરી. મયંકે અંદર પગ મૂકવાનો ઝુકાવ કર્યો, પછી રોકાઈ ગયો. “ફોઈબા એ રીતે—”

“સમજાવશો નહીં.” નિરાલીનો હાથ કડી પર જ રહ્યો. “આજે પહેલી વાર એમ નહોતું થયું.”

તેણે કંઈક કહેવા માટે શ્વાસ લીધો. ગલીની બાજુથી પાતળો ધુમાડો આવ્યો. ઉપર ક્યાંક વાસણ વાગ્યું. આ બધાની વચ્ચે એણે પહેલી વાર વિનંતી જેવો સ્વર લીધો, આદેશ નહીં. “એક મિનિટ માટે અંદર આવી શકું?”

નિરાલીએ કડી વધુ ખોલી નહીં. “ના.”

એક જ શબ્દ. ન ઉંચો, ન કઠોર. પણ એ શબ્દ પછી જગ્યા બદલાઈ ગઈ. મયંકે તરત દલીલ ન કરી. એણે ફક્ત દરવાજાની ચોખઠી તરફ જોયું, જાણે હવે સમજાતું હોય કે કઈ રેખા પહેલાંથી હતી અને તે કઈ રીતે દરેક વખતે એને પાર કરાવતો આવ્યો હતો—વસ્તુઓ દ્વારા, કામ દ્વારા, મોડાં સંકેતો દ્વારા. આજે એ રેખા દેખાતી હતી કારણ કે નિરાલીએ એને દેખાડી દીધી હતી.

“નિરાલી,” એણે કહ્યું, આ વખતે નામ સંપૂર્ણ. “મારે અંદર આવવું નથી. ફક્ત… તું બારણું બંધ ન કર.” એ વાક્યમાં બચાવ નહોતો, હુકમ નહોતો. ઊભા રહેવાની મંજૂરી માંગવી હતી.

નિરાલીએ કડીમાંનો હાથ હલાવ્યો નહીં. “હું અહીં છું,” એણે કહ્યું. “અહીંથી જ બોલો.”

એ પછી લાંબું કશું બોલાયું નહીં. મયંકે ખિસ્સામાંથી નાની ચાવી કાઢી દેખાડી—બીજી નકલ. એટલે તેને અહીં આવવાની જરૂર જ નહોતી; છતાં આવ્યો હતો. નિરાલીએ એ જોયું, અને બારણું બંધ પણ કર્યું નહીં, ખોલ્યું પણ નહીં. બસ ચોખઠી વચ્ચે પોતે ઉભી રહી. અડધું પગલું વધુ લીધે તો એ અંદર ગણાત. એણે લીધું નહીં. એની પીઠ પાછળ ભાડાના મકાનનું નાનું હોલ, ગેસની હલકી ગંધ, શેલ્ફ પર પડેલી નોંધપોથી. સામે મયંક, અડધું પગલું દૂર, પહેલી વાર કોઈ જવાબ વિના.

“કાલથી ઓફિસમાં,” તેણે ધીમેથી કહ્યું, “હિસાબની દરાજ તારા બાજુએ રહેશે.” નિરાલીના ચહેરા પર કોઈ નરમાઈ આવી નહીં. તેથી એણે વધુ કંઈ ઉમેર્યું નહીં. “અને જયદીપ—” શબ્દ આવ્યો, અટકી ગયો. પૂર્ણ ન થયો.

“મને શું કરવું એ હું કાલે નક્કી કરીશ,” નિરાલીએ કહ્યું. “હમણાં તમે જાઓ.”

મયંક ગયો નહીં. અંદર આવ્યો પણ નહીં. એ જ અસહ્યતા હતી. આટલી નજીક ઊભેલો માણસ, જે કેટલાં મહિનાથી દરેક રેખા બીજા માટે નક્કી કરતો આવ્યો હતો, હવે એની રેખા બહાર ઉભો હતો. નિરાલીએ બારણું હળવેથી પોતાની તરફ ખેંચ્યું, એટલું કે ફાટકો વધુ સાંકડો થયો. અંતિમ નિર્ણય એની આંગળીઓમાં આવી ગયો. “બસ,” એણે કહ્યું.

એ શબ્દે અટકાવ્યું.

ચોખઠી વચ્ચે અડધું પગલું જેટલું અંતર બાકી રહ્યું. પછી મયંકની આંગળીઓએ પોતાના જ વાંકા વળેલા બાંયને એક વાર પાછળ સરકાવી ગોઠવ્યો; કપડું નરમાઇથી ચોખઠીની હવામાં સરકીને અટક્યું, અને ફરી ન હલ્યું.