પહેલો હક મેં કાપી લીધો

“નિરવ, ઉપરથી ન જતો. આ બોક્સ કિચનમાં મૂકી દે પહેલા.” હેમાંગિનીબેને સીડીઓના પહેલી ચડાણે જ તેની કાંખમાં દબાયેલું ઠંડું પડી ગયેલું ભોજનનું ડબ્બું ધકેલી દીધું અને લાલ દોરડાવાળા પ્રવેશમાર્ગ સામે હાથ પાથરીને બીજા લોકોને પસાર થવા દીધા. ચાંદલા ચઢાવેલા કાકાઓ, સાડીના પલ્લા સમેટતી ફોઈઓ, ફોટોગ્રાફરનો ત્રિપોડ—બધું એની બાજુ સરકી ગયું; અટક્યો માત્ર નિરવ.

તેના ગળામાં ઝાંખું પડી ગયેલું પાસ-ફીત લટકી રહ્યું હતું, કિનારીઓ ઘસાઈ ગઈ હતી. ગઈ રાતે મંડપની ચાવીઓ પાછી આપવી રહી ગઈ હતી; એ જ નાની ગૂંથણીવાળો કી-ટેગ હજુ એની પેન્ટની ખિસ્સામાં ભાર કરતો હતો. ત્રણ મહિના હોલની બુકિંગ, કેટરર, મહેમાનોની સૂચિ, હોટેલના બેન્ક્વેટના માણસો—બધું તે જ દોડ્યો હતો. આજે, જ્યાં પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે કાવ્યા સાથે એની વાત કદી માત્ર “મદદ” ન હતી, ત્યાં એને જ કામદારોની લાઇનમાં ઊભો રાખવામાં આવ્યો હતો.

“સાંભળ્યું ને?” હેમાંગિનીબેને ઊંચે જતાં મહેન્દ્રભાઈને સાંભળે એટલા અવાજે કહ્યું, “આવો છોકરો કામનો હોય, બસ કામમાં જ સારો લાગે.” નીચે પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણે બેઠેલી બે મોસાળિયાંએ આંખ ઉંચકી. નિરવે જવાબમાં એક જ કામ કર્યું—ડબ્બું પાછું પોતાની કાંખમાંથી કાઢીને રજીસ્ટર-ટેબલ પર મૂકી દીધું, બરાબર મહેમાનોની યાદી પાસે, જ્યાં સૌની નજર પડે.

એટલામાં ઉપરના લેન્ડિંગ પરથી ગોટાળો ઉતર્યો. “વરપક્ષના દાદાશ્રી માટે આગળની ખુરશી કોણે રાખી?” કોઈએ પૂછ્યું. હેમાંગિનીબેન વળ્યાં, “હું જોઈ લઉં છું—”

“તું નહીં,” કઠોર, થાકેલો અવાજ નીચે આવ્યો. સફેદ દુપટ્ટો ખભા પર સરકતો રાખીને મહેન્દ્રભાઈ સીડીઓના વચલા વળાંકે અટક્યા. “નિરવ, રજીસ્ટર તારા હાથમાં છે ને? કોને ક્યાં બેસાડવું તે તું કહેજે. ગયા અઠવાડિયે આખી બેઠક તું જ ગોઠવી હતી.”

વાત આમ જ જાહેર થઈ. હેમાંગિનીબેનનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. નિરવે રજીસ્ટર ખોલ્યું, અંદરની પાતળી પારદર્શક ખિસ્સામાંથી નામવાળી કાર્ડીઓ કાઢી. “દાદાશ્રીને પહેલી હરોળ ડાબે, માથાની બાજુ. અને વડોદરાવાળા નટવરકાકા એમની બાજુ. બાકી બે ખુરશી કાઢી પાછળ મૂકો.” તેણે કાર્ડ પલટાવીને એક વેઇટરનાં હાથમાં આપી. વેઇટરે પ્રશ્ન પૂછ્યો નહીં; સીધો ઉપર દોડ્યો. પાછળ ઊભેલા બે સગાઓ પોતાની જગ્યાથી સરકી ગયા. નામ જોતા જ ખુરશીઓ ખસેડાઈ.

હેમાંગિનીબેનનાં હોઠ કડવા થઈ ગયા. “રજીસ્ટર હાથમાં આવી ગયું એટલે ઘરનો માણસ નથી बनी જતો.”

નિરવે નજર પણ ના કરી. “ઘરનો માણસ કોણ છે, એ તો તમે સીડીઓએ જ બધાને બતાવી દીધું.”

ઉપરથી ફરી બોલાવાયું. “નિરવ, ફટાફટ આવ. વરપક્ષ આવી ગયો.” આ વખતે હોટેલનો દરબાન નહીં, મહેન્દ્રભાઈના જ અવાજમાં ઉતાવળ હતી. સીડીઓ સાંકડી હતી, બે તરફથી ચડાણ-ઉતરાણ સાથે લેન્ડિંગમાં ગોટાળો થતો. હેમાંગિનીબેને લાલ દોરડું આગળ ખેંચી દીધું. “અહીંથી માત્ર નજીકના સગા. બાકીના પાછળ.”

નજીકના સગા. શબ્દ કાનમાં પડતા જ કાવ્યા ઉપરના વળાંકે દેખાઈ—લેહેંગાનો ભારે ઘેર, કપાળ પર ટીકા, આંખોમાં સતત પહેરાતું સ્મિત હવે કઠણ હતું. એની બાજુની સહેલી કંઈક કહેતી હતી, પણ કાવ્યાની નજર સીધી નીચે નિરવ પર અટકેલી. એક ક્ષણ માટે સીડીઓની બંને લાઇન અટકી ગઈ.

નિરવે રજીસ્ટર, કાર્ડ, અને ખિસ્સાની કી-ટેગ એક હાથમાં સરકાવ્યાં. પછી સીધો દોરડાવાળા પ્રવેશમાર્ગ તરફ ગયો. હેમાંગિનીબેન એના સામે ઊભી રહી. “સમજાતું નથી? ઉપરની જગ્યા ભરાઈ ગઈ છે. તું બાજુની સર્વિસ સીડીઓથી જા.”

પાછળ કોઈ ભાઈએ ધીમે કહ્યું, “અરે, એને તો બધું ખબર છે વ્યવસ્થાનું…” પણ વાક્ય અડધું રહી ગયું. નિરવે દોરડું ઉંચક્યું નહીં, ખેંચ્યું પણ નહીં. તેણે રજીસ્ટરમાંથી એક કાર્ડ કાઢીને દોરડાની ખૂંટીએ સરકાવ્યું—“કુટુંબ માર્ગ”. પછી બીજું કાર્ડ પોતાની હથેળીમાં રાખ્યું—“અધિકૃત સંચાલન”. એ કાર્ડ તેણે પોતાની પાસ-ફીત સાથે અડકાવી દીધું અને માથું ઊંચું કરીને મહેન્દ્રભાઈને જોયું.

મહેન્દ્રભાઈએ નીચે ઉતરવાની જગ્યાએ ઉપરથી જ હાથ લંબાવ્યો. “એને આવવા દો. હાલ આખી પ્રવેશ ગોઠવણ એની પાસે છે.” શબ્દો સીધા પડ્યા. હેમાંગિનીબેન થોડું ખસી, પણ પૂરતું નહીં. નિરવ પસાર થવા માંડ્યો ત્યારે સામે ચડતા બે કઝિન્સ અને નીચે ઉતરતો વિડિયોગ્રાફર એકસાથે ગૂંચવાયા. કોઈને દિવાલ ચીમટી લેવી પડી, કોઈનો ખભો એની બાજુ સરક્યો, કોઈએ પગરખાં બચાવવા ઘેર ઊંચું પકડ્યું—પણ નિરવ રોકાયો નહીં. તે વચલા લેન્ડિંગ પર પહેલી લાઇનમાં પહોંચ્યો; હવે બીજાઓએ એને વળી પસાર થવું પડતું હતું.

એ જ વળાંકે કાવ્યા એના એકદમ નજીક આવી. લોકોની આંખો વચ્ચે પણ તેણે ધીમેથી કહ્યું, “પાછળના રૂમમાં બે મિનિટ આવ. મમ્મીને શાંતિ રાખવી છે. જે હોય પછી વાત કરીએ.” એણે હાથથી પડદો સરકાવી અંદરના નાનાં માર્ગ તરફ ઈશારો કર્યો—સુરક્ષિત, શાંત, દેખાદેખીથી દૂર.

નિરવે એની તરફ જોયું, પછી પડદાની તરફ, પછી ફરી સીડીઓ પર ભરાતી લાઇન તરફ. તેણે પોતાની ખિસ્સામાંથી ગઈ રાતની ચાવી કાઢી અને કાવ્યાના હાથમાં મૂકવાને બદલે સીધી પડદા પાસેના સાઇડ-ટેબલ પર રાખી દીધી. “શાંત વાતથી ખોટી લાઇન સાચી થતી નથી.” એટલું કહી તે અંદર વળ્યો જ નહીં; જાહેર માર્ગમાં જ ઊભો રહ્યો. કાવ્યાનો હાથ હવામાં અટક્યો, ખાલી.

ઉપરના હોલનો દરવાજો ખુલ્યો અને જાજરમાન સંગીતનો ઝાટકો નીચે પડ્યો. સામે પહેલી હરોળમાં નામવાળી ખુરશીઓ ગોઠવાઈ ગઈ હતી, પણ પ્રવેશક્રમ તૂટેલો હતો. હેમાંગિનીબેન નીચેના સ્ટાફને આદેશ આપતી હતી, “પહેલા મારા મહેમાનો. પછી બાકી.” લાલ દોરડું હવે તેણે બે ખૂંટીઓ વચ્ચે એ રીતે બાંધ્યું કે વરપક્ષના દાદાશ્રીને પણ થોભવું પડે. એક પળમાં બધાંએ જોયું—તે એમને આગળ નહીં, પોતાની પસંદગીના લોકો માટે માર્ગ કાપી રહી હતી.

“હેમાંગિની!” મહેન્દ્રભાઈનો અવાજ પહેલીવાર ખરડાયો. “દાદાશ્રીને અટકાવશો નહીં.”

“હું ઘરની મોટી છું,” તેણે કઠોરપણે કહ્યું, હવે અવાજ માત્ર સ્ટાફ માટે નહોતો, આખા લેન્ડિંગ માટે હતો. “અંદરની પહેલી હરોળમાં કોણ જશે તે હું નક્કી કરીશ.”

એ જ ક્ષણે સફેદ વાળવાળા વરપક્ષના દાદાશ્રી લાકડી ટેકતા સીડીઓના વચલા વળાંકે આવી પહોંચ્યા. ભીડમાંથી તેમનો શ્વાસ ફાટતો સાંભળાયો. એમણે કોઈને નહીં, સીધા નિરવને જોયું. “બેટા, અમને ક્યાંથી જવું?”

એ પૂછપરછ જ તાળું તોડી ગઈ. મહેન્દ્રભાઈએ બંને હાથ જોડ્યાં, પણ નિર્ણય માંગનાર નજર દાદાશ્રીની હતી અને જવાબ આપવાનો અધિકાર હવે જાહેરમાં બોલાવી લેવાયો હતો. નિરવ આગળ વધ્યો. તેણે હેમાંગિનીબેનના હાથમાંથી પ્રવેશ દોરડાની પિત્તળની હૂક નરમાઈથી, પણ પછાડવા જેવી સ્પષ્ટતા સાથે લઈ લીધી. દોરડું છૂટતાં જ તેની કળાઈ થોડું ઝૂલી ગઈ.

“સાચો ક્રમ સાંભળો,” નિરવે સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું. “પહેલા વરપક્ષના દાદાશ્રી અને એમની સાથે નટવરકાકા. પછી કાવ્યાના મામા-મામી. પછી મહેન્દ્રભાઈ. ત્યાર પછી જે નામ આ કાર્ડ પર છે, એ જ અંદર. બાકીના પાછળની હરોળ.” તેણે ખૂંટીએ લગાડેલું “કુટુંબ માર્ગ” કાર્ડ કાઢીને દાદાશ્રીની આગળની બાજુની ખૂંટીમાં લગાડ્યું. “અધિકૃત સંચાલન”નું કાર્ડ પોતાની બાજુની ખૂંટી પર સરકાવ્યું, જ્યાંથી પ્રવેશની લાઇન વળી રહી હતી.

હેમાંગિનીબેન તાવ ચઢેલા જેવી આગળ ધસી. “તું કોણ થાય છે આ નક્કી કરનાર? આ મારી દીકરીનું—”

“તમારી દીકરીનું છે, એટલે જ ખોટું થવા નહીં દઉં,” નિરવે એને વચ્ચેથી કાપ્યો નહીં, પૂર્ણ વાક્ય પૂરું થવા દીધું પણ અવાજ નીચે પડવા દીધો નહીં. પછી તેણે બાજુના સ્ટાફને કહ્યું, “પાછળની ચાર પ્લાસ્ટિક ખુરશી દૂર કરો. રસ્તો ખાલી.” છોકરાઓએ તરત જ ખુરશીઓ ઉચકી. લેન્ડિંગ પહોળું દેખાયું. દાદાશ્રીને પસાર થવા માટે જગ્યા ખુલી. જે લોકો થોડા પહેલા હેમાંગિનીબેનના ઈશારે આગળ ધકેલાયા હતા, તેઓ હવે દીવાલ પાસે ખસી ગયા; એક મહિલાનો ભારે પર્સ ખુરશીના ખૂણે અથડાઈને નીચે લટક્યો.

હેમાંગિનીબેને છેલ્લો દાવ માર્યો. “કાવ્યા, બોલ તારે કોણ જોઈએ આગળ?” અવાજમાં માતૃત્વ કરતા વધુ જાહેર દબાણ હતું.

કાવ્યાના ચહેરા પર એક આંચકો ફરી વળ્યો. નીચે પડદા પાસેની ચાવી હજી ટેબલ પર પડી હતી. તેણે એ ચાવી ઉઠાવી નહીં. સીધી દાદાશ્રીની બાજુએ જઈ ઊભી રહી. પછી નિરવને જોઈને એટલું જ કહ્યું, “ક્રમ ખોટો ન પડે.”

બસ. હવે હેમાંગિનીબેન પાસે શબ્દ ઓછા પડી ગયા. “હું તો… મેં તો માત્ર વ્યવસ્થા—”

“વ્યવસ્થા હવે હું કહું,” નિરવે પહેલીવાર તેની આંખમાં સીધું જોયું. તેણે દોરડાની બીજી હૂક પણ ખૂંટીમાંથી ખોલી, આખી લાલ કતાર પોતાની તરફ ખેંચી. “જેના નામની આગળ બેઠક છે, તે જ પહેલા. જે વડીલ અટકાવાયા, તેઓ પહેલાં. બાકી રાહ જુએ.”

એક પળ માટે કોઈએ તાળી પાડી નહીં, કોઈએ “વાહ” પણ કહ્યું નહીં. નુકસાન વધારે સ્પષ્ટ હતું. હેમાંગિનીબેન હવે માર્ગ રોકનારી નહોતી; એને જ બાજુએ ઊભું રહેવું પડ્યું. મહેન્દ્રભાઈએ દાદાશ્રીને હાથ આપ્યો, પણ માર્ગ નિરવે ખોલેલો હતો. બે કઝિન્સ, જે થોડાં પહેલા ઉપર ઘુસી જવા માગતા હતા, હવે પોતે જ પાછળની લાઇનમાં વળી ગયા. વિડિયોગ્રાફરે કેમેરો નીચે કર્યો; એને સમજાયું કે મુખ્ય ફ્રેમ હવે દરવાજા પાસે નહીં, દોરડા પાસે છે.

નિરવ સીડીઓના મોઢે, લેન્ડિંગના ત્રાંસા કિનારે ઊભો રહ્યો. ડાબી બાજુ પહેલી હરોળ તરફ જતો રસ્તો ખાલી, જમણી બાજુ રાહ જોતી લાઇન બંધ. તેણે દાદાશ્રીને આગળ જતા જોયા, પછી કાર્ડો સીધા કર્યા, અને આખી કતારનું દોરડું એક હાથમાં લઈને મોઢાની ખૂંટી પરથી દૂર ખસેડ્યું. કતારનું મોઢું ખુલી ગયું; લાલ દોરડું એની કળી પરથી સરકતું પહોળું ઝૂલ્યું.