આંગણું જ તેમની સામે વળી ગયું

“અરે, તું અંદર ક્યાં બેસે છે?” હેતલભાભીએ મૈત્રીના હાથમાંથી મીઠાઈની થાળી ખેંચી લીધી અને દરવાજા પાસેની સફેદ પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની તૂટી ગયેલી ખૂણીએ આંગળી ઠોકી. “અહીં બેસ. મહેમાનો આવશે ત્યારે ઊભી થઈ જજે. અને હા, ગેટ પર ફૂલના કોથળા ખૂલતા જ હોવા જોઈએ.”

આંગણામાં લાઇટોની દોરી ઝબૂકી રહી હતી, મધ્યમાં ગોળ રિંગ જેવી જગ્યા છોડવામાં આવી હતી જ્યાં મુખ્ય લોકો ઊભા રહીને આવકાર લેવાના હતા. મૈત્રીને એ રિંગની બહાર, પાણીના કેન અને કાર્ડબોર્ડના બોક્સ વચ્ચે ધકેલી દેવામાં આવી. અંદર દર્શન બ્લેઝર પહેરીને મહેમાનોને સ્મિત આપતો ઊભો હતો, જાણે મૈત્રીને ઓળખતો જ ન હોય. છતાં આ સંબંધને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—એટલે જ આ અપમાન વધારે જાહેર હતું, વધુ કડવું. મૈત્રીના પર્સમાં અડધી વાળી-ખૂલી બિલની પચ્ચી દબાઈ હતી; એણે બે વાર આ કાર્યક્રમ માટે advance ભર્યું હતું, કારણ કે “હાલ થોડું ટૂંકું છે” દર્શને કહ્યું હતું.

હેતલભાભી ફરી વળી. “ફોન હાથમાં લઈને ઊભી ન રહેતી. તને અહીં કામ માટે રાખી છે એવું ન લાગે, પણ કામ તો કરવાનું જ છે. રિદ્ધિબેનને ચા પહોંચાડજે.” અવાજ એવો કે જાણે ઉપકાર કરી રહી હોય.

મૈત્રીએ ખુરશી પર બેસવાનું પણ ન ગમ્યું. એ સીધી ઊભી રહી, નીચું રાખેલા ફોનના પડદા પરથી પ્રકાશ હાથેળીમાં ચોંટ્યો, અને એક નજર અંદર ફરી. ગેટ પાસે લટકતી બેનર-ફ્રેમ તિરપી હતી; લાઈવ વેચાણ માટે રાખેલો નાનો કેમેરો પણ ખોટી દિશામાં મુકાયેલો હતો—આજની સગાઈ પહેલાની સંમતિસભા સાથે તેમની જ્વેલરીની લાઈવ રજૂઆત જોડવામાં આવી હતી, કારણ કે જિગ્નેશકાકાને દેખાડવું હતું કે ઘર અને ધંધો બંને એકસાથે ચાલે છે. મૈત્રી એ સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરતી; આવી ગડબડમાં સૌપ્રથમ શું તૂટે છે એ એને તરત જ દેખાઈ ગયું.

ગેટ પર પ્રથમ વેપારી મહેમાનો આવ્યા એ પહેલાં જ અવાજ ઊઠ્યો. “અરે કમેન્ટ્સ તો ફરી રહ્યા નથી!” દર્શનનો ચહેરો ફિક્કો પડ્યો. અંદર કાઉન્ટરની ધારે પડેલી વાયર, ટેપ, રસીદો, અગરબત્તીની ડબી—બધું ગૂંચવાઈ ગયું. છોકરાઓ સ્ક્રીન પર ટપટપ કરતાં રહ્યા, પણ લાઈવ અટકી. હેતલભાભીએ તરત જ મૈત્રીને જોયું. “તું ત્યાં શું મૂર્તિ બનીને ઊભી છે? પાણી લાવી.”

મૈત્રી પાણી લેવા ગઈ જ નહીં. એ સીધી કાઉન્ટર સુધી પહોંચી, કેમેરાનો ખૂણો ફેરવ્યો, હોટસ્પોટ જોડ્યું, અને વેચાણ માટે તૈયાર કરેલી યાદીની ઉપરથી પ્લાસ્ટિકનું કવર ઊંચકી એક નંબરને રિંગ લાઇટ નીચે લાવી દીધો. “હવે બોલો,” એણે શાંતિથી કહ્યું, “ચેઇન નહીં, પહેલા કડા. પ્રકાશ અહીં પડવો જોઈએ.” બે ક્ષણમાં પડદા પર ચાલી રહેલી ટિપ્પણીઓ ફરી તડતડવા લાગી. બહાર ઊભેલી બે કાકીઓ આગળ વળી. “ચાલ્યું! ચાલ્યું!”

દર્શન તરત માઇક પકડી આગળ આવ્યો. “હા, સેટ થઈ ગયું,” એણે ગળું સાફ કરીને કહ્યું, જાણે બધું એની જ સમજથી થયું હોય. હેતલભાભીએ પણ ખોટું સ્મિત કર્યું. “અમારા ઘરમાં બધું જ ઝડપથી સંભળી જાય.” છતાં રિંગની અંદર ઊભેલા ત્રણ મહેમાનોની નજર એક પળ માટે દર્શન પરથી સરકી ને મૈત્રી પર અટકી. એ જ પ્રથમ ભંગાર હતો—જૂના ગર્વમાં નાની પણ દેખાતી ભંગાણ.

થોડા જ મિનિટમાં બીજી મુશ્કેલી તડાકે આવી. સુરતથી આવવાનો મોટો ખરીદદાર, મહેતા સાહેબ, કારમાંથી ઉતર્યા; સાથે જ જિગ્નેશકાકા વરાંડે પરથી નીચે ઉતર્યા. તેઓને લાઈવ પર ખાસ સેટ જોવાનો હતો, અને એ માટે મોકલેલો મહત્ત્વનો ડબ્બો ખૂલે તો અંદર ખોટા નંબરના બોક્સ. હેતલભાભીનો રંગ ઉડી ગયો. “કોણે ગોઠવ્યું હતું આ?” એણે એ રીતે પૂછ્યું કે જવાબ પહેલેથી નક્કી હતો.

“મૈત્રી પેકિંગ પાસે ફરતી હતી,” દર્શને વાંકો ઈશારો કર્યો.

મૈત્રીને ગુસ્સા કરતાં વધુ ઠંડી આવી. એણે ગેટ પાસે રાખેલી ડિલિવરીની ગાંઠ ઉઠાવી, બાજુની મેજ પરથી અડધી વાળી રસીદ કાઢી, અને બોક્સના પાછળના સ્ટિકર સરખાવ્યા. “આ સવારના નથી,” એણે જોરથી કહ્યું. “ગઈકાલે વડોદરાના પાર્સલવાળા બોક્સ અહીં આવી ગયા છે. સાચો માલ ઉપરની જાળીદાર કેબિનેટમાં છે. ચાવી કોણે બદલી?”

અવાજ આંગણામાં ફેલાયો. બે કામદારો, જે થોડા પહેલા હેતલભાભીના આસપાસ ચક્કર મારી રહ્યા હતા, હવે સીધા મૈત્રી તરફ વળ્યા. એકે પગલાં વચ્ચે રોકાઈ એની તરફ ચાવીનો ગુચ્છો આગળ કર્યો. બીજાએ વરાંડા તરફનો રસ્તો છોડીને સીડીઓ તરફ દોડ લીધો. મહેમાનોનાં ખભા ફરી વળ્યા; સુરતવાળા સાહેબ પણ મધ્યમાંથી બહાર આવી મૈત્રી પાસે ઊભા રહ્યા. ગોળ રિંગનો ખાલી કેન્દ્ર હવે બદલાઈ ગયો—લોકો જ્યાં હેતલભાભી પાસે ભેગા થતા હતા, ત્યાંથી તૂટીને મૈત્રીની આસપાસ નવા અર્ધવર્તુળમાં ઊભા થવા લાગ્યા.

ઉપરથી સાચો કેબિનેટ ખૂલ્યો, સેટ નીચે આવ્યો, અને મહેતા સાહેબે બોક્સ ખોલતાં જ હળવું “હાં” કર્યું. જિગ્નેશકાકાએ પહેલી વાર સીધું પૂછ્યું, “ચાવી કોણ પાસે હતી?”

હેતલભાભી હચમચાઈ ગઈ, પણ મોં બચાવવાનો રસ્તો તરત શોધી લીધો. “છોડી દો હવે. છોકરી સમજદાર છે, કામ આવે છે. મૈત્રી, તું અત્યારે અંદર જ બેસ. મહેતા સાહેબને સેટ બતાવતી રહેજે. બાકી વાતો પછી.” અંદર બેસ—પણ કોણ તરીકે? ઘરવાળી નહીં, નામ વગરની કામની છોકરી બનીને.

મૈત્રીએ હાથ આગળ કર્યો. દર્શન થોડું ગભરાઈને ચાવી આપશે એમ લાગ્યું, પણ એણે પાછી ખેંચી. “હું અહીં બેસીશ,” મૈત્રીએ બધાના સાંભળે તે રીતે કહ્યું, “તો નામ સાથે. નહીં તો જ્યાં ઊભી હતી ત્યાં જ સારી.” એની વાણી ઊંચી નહોતી, પણ રિંગમાં ઊભેલા દરેકને સંભળાઈ ગઈ. હેતલભાભીના હોઠ કઠણ થઈ ગયા.

“અરે, શું નામ-નામ લગાડ્યું છે? પ્રસંગ બગાડશે?” હેતલભાભીએ દાંત ભીંસીને કહ્યું. “ઘરના લોકો સમજે છે ને?”

“ઘરના લોકો સમજે છે એટલા માટે જ બહારના લોકો સમજે એવું પણ કરવું પડે,” મૈત્રીએ જવાબ આપ્યો. દર્શન આગળ વધ્યો, “મૈત્રી, પ્લીઝ, હવે ડ્રામા નહીં—”

“ડ્રામા કોણે કર્યો?” જિગ્નેશકાકાનો અવાજ કાપી ગયો. મહેતા સાહેબે હાથમાં માઇક લીધો, જે હમણાં સુધી લાઈવ માટે વપરાતો હતો. “જિગ્નેશભાઈ,” એણે સ્પષ્ટ કહ્યું, “હું ખરીદી એના પરથી કરું છું જે વ્યક્તિને માલ, ગોઠવણી અને સમયનો ખ્યાલ હોય. મને સેટ કોણ બતાવશે એ અત્યારે નક્કી કરો. અને,” એણે મૈત્રી તરફ જોઈ, “જેના કારણે આ બચ્યું, એને તમે કઈ રીતે ઓળખાવો છો એ પણ અત્યારે જ કહો. હું કામ કરું છું સંબંધ જોઈને, પણ અસ્પષ્ટ ઘરમાં પૈસા મૂક્તો નથી.”

આ ઘા સીધા જ ગર્વની હાડકીમાં પડ્યો. આંગણાની ગોળ જગ્યા વધુ ખાલી લાગી; હવે બધા જિગ્નેશકાકા તરફ જોઈ રહ્યા હતા. હેતલભાભીએ તરત જ દર્શનને આંખ કરી. “કહી દે ને, અમારી ખાસ ઓળખીતું છે, બસ—”

“બસ નહીં,” મૈત્રીએ આગળ વધી માઇક મહેતા સાહેબના હાથમાંથી માગ્યા વગર લઈ લીધો. એ હરકત જ સૌથી મોટો ફેર હતો; એક ક્ષણ માટે હેતલભાભીનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. મૈત્રી ગોળ રિંગના મધ્યમાં આવી ઊભી રહી. લાઇટ સીધી ચહેરા પર પડી. “હું નામ વગર કોઈની બાજુ ઊભી રહેતી નથી,” એણે કહ્યું. “હું મૈત્રી. આ ઘરના ધંધાની લાઈવ રજૂઆત છેલ્લા આઠ મહિનાથી હું ગોઠવું છું—સ્ક્રિપ્ટથી લઈને ઓર્ડરનો ક્રમ સુધી. આજે આ કાર્યક્રમના advance પણ મેં ભર્યા છે, કારણ કે દર્શને કહ્યું હતું પછી આપી દેશે. જો અહીં મને ફક્ત ફૂલ ઉઠાવનારી તરીકે રાખવી હોય, તો હું હમણાં જ નીકળી જાઉં. જો આ લોકોની સામે મને ઓળખાવવું હોય, તો સાફ ઓળખાવો—હું દર્શનની પસંદ છું, અને આ ઘરમાં આમંત્રણથી આવી છું, દયા પરથી નહીં.”

માઇકના લોખંડમાં એની આંગળીઓ કઠણ થઈ ગઈ. બે સેકન્ડ સુધી કોઈ બોલ્યું નહીં; પછી નુકસાન દેખાવા લાગ્યું. હેતલભાભીનો ચહેરો ઢળી ગયો, કારણ કે ત્રણ મહેમાનો સીધા મૈત્રી તરફ વળી ગયા. મહેતા સાહેબે દર્શનને નહીં, મૈત્રીને કહ્યું, “સેટ બતાવો.” જિગ્નેશકાકા વરાંડાની સીડીએથી નીચે ઊતરીને મધ્યમાં આવ્યા; પહેલી વાર તેઓએ દર્શનને બાજુએ ખસાડ્યો.

દર્શનના ગળામાંથી અવાજ તૂટતો નીકળ્યો. “પપ્પા, વાત એવી નથી—”

“તો કેવી છે?” જિગ્નેશકાકાએ કડક નજરે પૂછ્યું. “જે છોકરીના પૈસે કાર્યક્રમ ઉભો છે, જે ગડબડમાંથી ઘર બચાવે છે, તેને ગેટ પાસે ખુરશી પર કોણ બેસાડે છે?” છેલ્લો પ્રશ્ન કોઈ એકને નહોતો, આખા ઘરને હતો. હેતલભાભી સમજાવટ માટે આગળ આવી, પણ હવે કોઈએ તેમને રસ્તો આપ્યો નહીં. બે કાકીઓ, જે પહેલાં મૈત્રીને ચાની ટ્રે માટે બોલાવતી હતી, હવે સરકી ને પાછળ થઈ ગઈ. દર્શન જ જ્યાં કેન્દ્રમાં હતો ત્યાંથી ખસીને કિનારે આવી ગયો.

હેતલભાભીએ છેલ્લો દાવ રમ્યો. “બરાબર, જો એટલું જ છે તો અંદર આવ ને બેસ. પછી ઘરે વાત કરી લઈશું.”

મૈત્રીએ માઇક નીચે કર્યો, પણ મધ્યમાંથી ખસી નહીં. “પછી ઘરે નહીં. અહિં.” એણે દર્શનને સીધું જોયું. “અત્યારે બોલ. હું કોણ?” એ સવાલ પ્રેમનો નહોતો; સ્થાનનો હતો.

દર્શનના ચહેરા પર પસીનો ચમક્યો. મહેતા સાહેબ રાહ જોતાં ઊભા. જિગ્નેશકાકાની નજર કઠણ. આખું આંગણું એક દોરી પર લટકતું. દર્શને હોઠ ભીંજવ્યા. “મૈત્રી... મારી...”

“જોરથી,” જિગ્નેશકાકાએ કહ્યું.

દર્શનની નજર પહેલી વાર ઝૂકી. “મૈત્રી મારી પસંદ છે,” એણે કહ્યું, અને પછી હેતલભાભીના ચહેરા પર પડતી નજર ટાળતાં ઉમેર્યું, “અને જેને લઈને હું લગ્નની વાત કરું છું તે આ જ છે.”

આ વાક્ય પડતાં જ વાંચન બદલાઈ ગયું. રિદ્ધિબેન, જે અત્યાર સુધી સોફાની બાજુથી જોતાં હતાં, ઊભી થઈ સીધી મૈત્રી પાસે આવી. “અહીં ઊભી રહેજે,” એણે પોતાના હાથથી મૈત્રીને મધ્યમાં જગ્યા આપી. મહેતા સાહેબે સેટનો બોક્સ મૈત્રીના હાથમાં મૂક્યો. “હવે બતાવો.” હેતલભાભી એક પગલું આગળ વધ્યાં, પછી રોકાઈ ગયાં; કોઈ નજર તેમની પાસે અટકી નહોતી. તેમના “અરે સાંભળો તો—” જેવો અવાજ પણ રિંગના બહાર જ રહી ગયો.

મૈત્રીએ બોક્સ ખોલ્યો. “આ કડાની જોડી છે,” એણે માઇક વગર પણ સ્પષ્ટ બોલ્યું, “હાથ પર ચઢે ત્યારે જ કામ સમજાય.” એણે રિદ્ધિબેનના હાથ પર કડો સરકાવ્યો, પ્રકાશમાં સોનાની પટ્ટી ઝળહળી. ખરીદદાર આગળ આવ્યા. પ્રશ્નો સીધા એને પૂછાયા. જવાબો એણે આપ્યાં. દર્શન બાજુએ ઊભો રહ્યો; વચ્ચે બોલવા જતો તો મહેતા સાહેબ એની ઉપરથી જોઈને ફરી મૈત્રીને પૂછતા. આથી વધુ જાહેર ઠેસ બીજી ન હતી—ધંધો, સંબંધ, આદર, બધું એ જ એક ગોળ આંગણામાં હાથ બદલતું હતું.

થોડા સમય પછી, જ્યારે રસ્તો પોતે ખૂલી ગયો, મૈત્રીએ માઇક કાઉન્ટર પર મૂકી દીધો, પોતાની પચ્ચી પર્સમાં ધકેલી, અને મુખ્ય રિંગમાંથી બહાર નીકળી. હવે કોઈએ અટકાવ્યું નહીં; લોકો જ બાજુએ સરકતા ગયા. વરાંડાની બાજુની સાંકડી ગલી તરફ વળતા જ પાછળથી અવાજો ઉછળ્યા—“મૈત્રી, અરે થોભ—” “અરે, ભાભી નહીં, મૈત્રીબેનને બોલાવો—” “અરે સાંભળ, અંદરથી લઈ આવો એને—” મૈત્રીએ એક વાર પણ વળી ને જોયું નહીં. પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની તૂટી ખૂણીએ ફરી આંખ ચમકાવી; એ એની પાસેથી આગળ નીકળી, ગલીના વળાંકમાં પહેલા પગલે ઊતરી ગઈ.