લાઇન મારી માટે જ તૂટી ગઈ

“અરે, આ લાલ પટ્ટાવાળો રસ્તો નહિ. સાઇડમાં ઉભા રહો.”

ગેટ પાસે ઊભેલા છોકરાએ હાથ લંબાવીને નિયતિને સીધી અટકાવી. તેની કળી પરની લીલી પટ્ટી જોઈને પણ તેણે નજર ઊંચી ન કરી; સામે સુવર્ણ બોર્ડ હતું—“કુટુંબ પ્રવેશ”—અને બોર્ડની જમણી બાજુ દોરડું બાંધેલું. નિયતિએ હાથમાં પકડેલો ફોન નીચે કર્યો; સ્ક્રીનનો પ્રકાશ હથેળીમાં દબાઈ ગયો. લાંબા દિવસની દોડધામથી તેના દુપટ્ટાની ગોડીઓ કચડાઈ ગઈ હતી, ખભા કઠણ થઈ ગયેલા. પાછળથી મંજરીમાસી, બે કઝિન્સ અને હીરલબેનની નાની વહુ જોઈ રહી હતી. ઓળખીતાં ચહેરા સામે કોઈ અજાણી છોકરીની જેમ સાઇડમાં ધકેલાઈ જવું—એટલું જ બચ્યું હતું.

હીરલબેન ત્યાં સુધી આવી પહોંચી. કાંજીવરમની કિનારી ખંખેરીને તેમણે ગેટવાળાને કહ્યું, “હાં, એને ત્યાં રાખો. અંદર બહુ ભીડ છે. પહેલા આપણાં લોકો જાય.” પછી નિયતિ તરફ વળી, સ્મિત વગરના નમ્ર અવાજમાં ઉમેર્યું, “તું તો આવી જ ગઈ ને, બેટા. થોડી વાર પછી બોલાવી લઈશું.”

‘આપણાં લોકો.’ શબ્દ ગળામાં હાડકી જેવો અટક્યો. ત્રણ મહિના થી અર્નવ સાથેની નક્કી થયેલી વાત આખા ઘરે, સમાજમાં, સગાંઓમાં જાણીતી—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—પણ ગેટ પર આવીને નિયતિ અચાનક ‘પછી’ થઈ ગઈ. પિતાએ આ સંબંધ માટે લીધેલો ઉધાર, માતાએ પડોશણોની સામે જાળવેલો ચહેરો, અને પોતે સેવા ક્ષેત્રની નોકરી પૂરી કરીને સીધું મેટ્રોથી અહીં સુધી દોડીને આવવું—આ બધું હીરલબેનના એક ઈશારાએ સસ્તું પડી ગયું.

નિયતિએ દોરડાની બહાર જ એક પગ આગળ મૂક્યો અને નિશ્ચિત અવાજે કહ્યું, “મને જ્યાં રાખવું હોય ત્યાં સ્પષ્ટ કહો, હીરલબેન. ‘પછી’ માટે હું અહીં ઊભી રહેવાની નથી.” અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ ખુલ્લા આંગણાના રિંગમાં નજીકનાં ત્રણ લોકો ફરીને જોયા. હીરલબેનના ભ્રૂ જરાક ચડ્યા. તેમને કદાચ અપેક્ષા હતી કે નિયતિ ચૂપચાપ સરકી જશે.

એ જ સમયે અંદરથી અર્નવ આવ્યો. ઓફ-વ્હાઇટ કુર્તા ઉપરની બંદીનો બટન બંધ કરતાં કરતાં જ તે ગેટ સુધી પહોંચ્યો. તેણે દોરડું, નિયતિનો અટકાવેલો હાથ, અને હીરલબેનના ચહેરા વચ્ચે એક જ નજર ફેરવી. “આને અહીં શા માટે રોકી છે?”

હીરલબેન તરત બોલી, “વડિલો પહેલા અંદર બેઠા જાય. એને અંદરની સાઇડવાળી બેઠકે બેસાડી દઈશું.”

અર્નવે ગેટવાળાના હાથમાંથી એક નાનું પ્લાસ્ટિક ટોકન લઈ નિયતિ તરફ વધાર્યું. “આ રાખ. અંદર જા. આગળની જમણી બાજુ ચાર બેઠકો રાખેલી છે—પહેલી પર બેસજે.” એ કોઈ મોટી જાહેરાત નહોતું; માત્ર એક દેખાતું અપવાદ. છતાં બધાને દેખાઈ ગયું કે ટોકન બીજાને નહિ, નિયતિને મળ્યું. ગેટવાળાએ દોરડું અડધું ઊંચું કર્યું. હીરલબેનના હોઠ કડક થઈ ગયા.

નિયતિ અંદર ગઈ, પણ ‘પહેલી’ બેઠક સાચી પહેલી નહોતી. આંગણાની બાજુના વર્ંડામાં, મુખ્ય મંચથી થોડી દૂર, ચાંદીના કવર ચડાવેલી ખુરશીઓની કતારમાં જમણી છેડે તેના માટે જગ્યા છોડી હતી. સામેના રિંગમાં સગાંઓ આવતા-જતા; મધ્યમાં ફૂલવાળાઓ, પાણીના ગ્લાસ, હળદરની સુગંધ, અને કોરિડોરની લાઇટનો હંમેશાનો હમકાર. તેને બેઠાડવામાં આવી, પણ સ્થાન હજુ ધાર પરનું જ હતું. હીરલબેન જતા જતા નજીકની સ્ત્રીને એટલું ઊંચું કહી ગઈ કે સાંભળાય, “અરે, ગમે ત્યારે લોકો આવે અને સીધાં આગળ જ બેઠા જાય એવું થોડી હોય.”

નિયતિ બેસી રહી. ટોકન તેણે મઠ્ઠીમાં દબાવી રાખ્યું. તે જાણતી હતી—આ અર્નવનો નાનો ફેરફાર હતો, બચાવ નહીં. હજુ રૂમના નિયમો હીરલબેનના હતા.

બે મિનિટ પણ નહોતી ગઈ કે મહેન્દ્રકાકા, જેઓ વાડી અને કાર્યક્રમના મુખ્ય યજમાન ગણાતા, બે માણસો સાથે વર્ંડામાં આવ્યા. તેમના પાછળ ગેટનું નોંધપોથીવાળું છોકરું પણ દોડતું આવ્યું. કાકાએ સીધા પહેલાની કતાર તરફ જોયું, પછી હીરલબેનને પૂછ્યું, “અર્નવની બાજુની બેઠક ખાલી શા માટે રાખી છે?”

હીરલબેન બોલી, “હજુ મંત્રીશ્રીના જેઠ આવે છે. પહેલા તેમને—”

મહેન્દ્રકાકાની નજર નિયતિ પર અટકી. એક પળ માટે તેમના ચહેરા પર ગોટાળો દેખાયો; પછી તેઓ તરત બે પગ આગળ આવ્યા. અવાજનો સૂર બદલી ગયો. “નિયતિબેન, તમે અહીં? ત્યાં નહિ, દીકરી—આવો, આગળ આવો. અર્નવની બાજુની બેઠક તમારી છે.” બોલતાં બોલતાં તેમણે જરા ઝૂકી હાથથી રસ્તો બતાવ્યો; જે નમ્રતા હમણાં સુધી કોઈએ તેને આપી નહોતી, એ અચાનક સંપૂર્ણ ખુલ્લી સામે આવી.

વાત પૂરી થાય એ પહેલાં નજીકની બે મહિલાઓ ખુરશીઓમાંથી અડધા ઊભી થઈ ગઈ. ગેટનો છોકરો સીધો થઈ ઊભો રહ્યો. હીરલબેનનો ચહેરો જરાક ફિક્કો પડ્યો; તેઓ બોલવા જતાં હતા, પરંતુ મહેન્દ્રકાકા પહેલેથી જ નિયતિની ખુરશી પાસે આવી ગયા હતા. “આ તરફ, નિયતિબેન.” ‘તું’ ગાયબ, ‘બેન’ ઉપસી આવ્યું. આખા રિંગમાં એક સરકી ગયેલી રેખા ફરી ખેંચાઈ ગઈ.

નિયતિ ઊભી થઈ. મઠ્ઠીમાં દબાયેલું ટોકન હવે ગરમ લાગતું હતું. તેણે સીધી આગળ ચાલતાં અર્નવની બાજુની બેઠક પર નજર કરી—વચ્ચે ચાંદીના સ્ટેન્ડમાં નાનું નામફલક મૂકેલું: “Reserved.” નીચે કાગળની પટ્ટી ખસી રહી હતી.

હીરલબેન ઝડપથી આગળ આવી. “એક મિનિટ.” અવાજ હવે મીઠાશથી વધુ કડક હતો. “આ બેઠક વડિલ મહેમાન માટે રાખેલી છે. છોકરીને અહીં બેસાડશો તો પછી ગોટાળો થાય. નિયતિ, તું થોડી વાર પાછળ બેસ. જયારે બોલાવીએ ત્યારે આવી જજે.”

આ વખતે વાક્ય ખુલ્લેઆમ, બધાના સામે આવ્યું. પાછળનાં વૃદ્ધ કાકીઓએ ગળામાં પહેરેલી માળા ઠીક કરતાં ત્યાં નજર કરી. એક વેઈટર હાથમાં શરબતની ટ્રે લઈ અટકી ગયો. નિયતિએ હીરલબેન તરફ જોયું. “હું પાછળ શા માટે બેસું?”

હીરલબેનના ચહેરા પર ઘડાયેલો ધીરજનો પડદો સરક્યો. “કારણ કે હજી સુધી કઈ વિધિ થઈ નથી. બધું જાણીતું હોવું અને ઘરની અંદરની ગાદી મળવી—બન્ને એક નથી. સમજ રાખવી.”

આ શબ્દો ધારદાર હતા. નિયતિના કાન સુધી ગરમી ચડી. આસપાસના ચહેરાઓએ આંખો ચોરીને પણ બધું સાંભળ્યું. આ માત્ર બેઠકની વાત નહોતી; જાહેર કાપ હતો. હીરલબેનને જૂનો ક્રમ પાછો મુકવો જ હતો—સૌની સામે.

અર્નવ હજી સુધી ચૂપ હતો. તે મંચ તરફથી આવી રહ્યો હતો; હવે સીધો આ ખુરશીઓની વચ્ચે ઊભો રહ્યો. તેણે પહેલા નામફલક ઉચક્યું. સફેદ કાર્ડના નીચેના ખૂણે પિનથી ચોંટાડેલી મહેમાનની નાની ચીઠ્ઠી હતી. અર્નવે ચીઠ્ઠી કાઢી ખિસ્સામાં મૂકી, અને ખાલી ફ્રેમવાળું નામફલક લઈ નિયતિની બેઠક પાસે મૂકી દીધું. કાચના સ્ટેન્ડની ધાતુએ ટકોરો કર્યો; બધાનું ધ્યાન ત્યાં જ બંધાઈ ગયું.

હીરલબેન તીખાં શ્વાસ સાથે બોલી, “અર્નવ, શું કરી રહ્યો છે તું?”

અર્નવે તેમની તરફ જોયું નહીં. તેણે ગેટના છોકરાને ઈશારો કર્યો. “કુટુંબ પ્રવેશની બીજી ટોકન લાવો.” છોકરો દોડ્યો. અર્નવ પછી સ્પષ્ટ, સમતોલ અવાજે બોલ્યો, “સાંભળો. અહીથી આગળ જે કોઈ પૂછે—મારા બાજુની બેઠક, પહેલી પ્રવેશ-લાઇન, અને અંદરની રીતમાં પહેલો અધિકાર નિયતિનો છે.”

એક જ વાક્યમાં આંગણાનું હવામાં ભાર આવી ગયો. પછાડે ઊભેલા મહેન્દ્રકાકાએ કોઈ વિરોધ કર્યો નહીં. બદલે, તેમણે તરત એક પગ પાછળ લઈ જગ્યા ખાલી કરી. આ જ જાહેર વાંચન હતું—કોણ કોની ઉપર.

હીરલબેન આગળ વધ્યા. “તું ઘરના મોટાં લોકોની સામે નાટક ન કર. મહેમાનો—”

“મહેમાનો માટે બીજી કતાર ગોઠવો,” અર્નવે પહેલી વાર તેમનો વાક્ય કાપ્યો. “મારા નામે જે બેઠક રાખી છે એની બાજુ કોઈ ‘પછી’ નહીં બેસે. અને નિયતિને સાઇડમાં ઊભી રાખવાની ફરી જરૂર નહિ પડે.”

વેઈટરની ટ્રે હલતાં ગ્લાસ એકબીજા સાથે વાગ્યાં. નજીકની કાકી, જે હમણાં સુધી હીરલબેન તરફ ઢળેલી હતી, હવે સીધી થઈને નિયતિને જગ્યા આપવા ખસકી ગઈ. ગેટનો છોકરો બે ટોકન લઈને આવી ગયો; કયો કોને આપવો એ સમજાય નહીં એમ એ હીરલબેન અને અર્નવ વચ્ચે અટવાયો.

નિયતિએ એ ક્ષણમાં પોતાનો ભાગ લીધો. તેણે આગળ વધી અર્નવના હાથમાંથી ખાલી નામફલક સીધું પકડી લીધું અને તેને પોતાની બેઠકની આગળ સ્થિર મૂકી દીધું. પછી ગેટના છોકરાથી ટોકન લીધું, પરંતુ હાથ પાછો ખેંચી લેતાં પહેલાં સ્પષ્ટ બોલી, “મારે કોઈની દયા પર બેસવું નથી. જો અહીં મારું સ્થાન તમારા ઘરના નામે છે, તો સૌની સામે એમ જ બોલશો. નહિ તો હું આ જ ક્ષણે નીકળી જઇશ.”

હવામાં ફરી એક ખેંચાણ પડ્યું. હીરલબેનને કદાચ આશા હતી કે હવે અર્નવ સમાધાનનો રસ્તો પકડશે, બે બાજુ સંતુલન રાખશે. પણ અર્નવ તેની તરફ વળ્યો—આ વખતે સીધો નિયતિ તરફ. “મારા ઘરના નામે નહિ,” તે બોલ્યો, “મારા પસંદ કરેલા સંબંધના નામે. નિયતિ મારી બાજુ બેસશે. અંદર જે વિધિમાં પહેલો પ્રવેશ છે, એ નિયતિનો. અને પછી જે પણ ગેટ-પ્રોટોકોલ છે, તે એની પાસે રહેશે.”

આ શબ્દો સાંભળતાં જ ગેટના છોકરાએ અજાણતાં જ બીજું ટોકન હીરલબેન તરફથી ખેંચી લીધું અને બન્નેમાંથી એક નિયતિને બંને હાથથી આપ્યું. મહેન્દ્રકાકાએ તુરંત ઉમેર્યું, “હાં, નિયતિબેન પહેલાં. કૃપા કરીને માર્ગ ખાલી કરો.” ‘કૃપા કરીને’ હીરલબેન માટે નહોતું; તેમને પાછળ થવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. ખુલ્લો ચહેરો, ખુલ્લું નુકસાન.

હીરલબેનની આંખો પહોળી થઈ. “આટલા વરસની રીત—”

“રીત,” અર્નવે કહ્યું, “જે ગેટ પર એને રોકે, એ આજેથી બંધ.” તેણે બાજુની ખુરશી ખેંચી, પોતે નહીં બેઠો; બદલે હાથથી સૂચવ્યું. “નિયતિ.”

નિયતિ બેસી. ખુરશીની ચાંદીની કવર નીચે લાકડું જરાક કરકરાયું, અને એ અવાજ સઘળી વાત કરતાં મોટો લાગ્યો. હીરલબેન હજુ ઊભી. તેમની પાછળ ઊભેલી વહુએ નજર નીચે કરી દીધી; શરબતની ટ્રે આગળ સરકી ગઈ; મહેમાન માટે રાખેલો ગાદીવાળો પાટલો થોડો પાછળ ખસાડવામાં આવ્યો. જૂનો ક્રમ આંખ સામે તૂટી રહ્યો હતો—એક બેઠક, એક નામફલક, એક ટોકનથી.

મહેન્દ્રકાકાએ તરત ગેટ તરફ ઈશારો કર્યો. “અંદરની વિધિ શરૂ કરવી છે. પહેલા નિયતિબેનને લઈ જાવો.” હવે ગેટનું છોકરું દોડતું તેમની પાસે આવ્યું, પણ હીરલબેનને છોડીને સીધું નિયતિની સામે અટક્યું. “નિયતિબેન… આ રસ્તે.” એના અવાજમાં ફરજની સાવધાની હતી; ખોટો માણસ આગળ કાઢી નાખીએ તો પછી જવાબ આપવો પડે એવી. એ જ તેનો નાનો હિત હતો, અને હવે એ નિયતિની બાજુએ વળી ગયો.

હીરલબેન છેલ્લો પ્રયાસ કર્યા વગર રહી ન શકી. “ઓછામાં ઓછું વડિલ કાકા અંદર જાય પછી—”

નિયતિ ઊભી થઈ, બેઠકથી ટોકન ઉઠાવ્યું, અને શાંતિથી બોલી, “હું રાહ જોવાં આવી નહોતી.” એ વાક્ય કોઈને સમજાવવા માટે નહોતું. એ તાળું ચઢાવતું વાક્ય હતું.

અર્નવ એક પગ પાછળ રહ્યો; માર્ગ આગળ ખાલી કરાયો. ગેટ પાસેનું દોરડું આ વખતે ગેટના છોકરાએ જાતે ઊંચું કર્યું. અંદરની લેન સુધી જતાં વચ્ચે વર્ંડાની લાઇટનો હમકાર, ફૂલનાં દોરાનાં કડવા-મીઠા સુગંધ, અને પડછાયામાં ઊભેલાં સગાંઓની અડધી સરકતી નજરો—બધું તેની પાછળ રહી ગયું. હવે દરેક જણ જોઈ રહ્યો હતો કે કોને પહેલા લઈ જવાય છે.

ગેટ લેનના મશીન પાસે પહોંચીને છોકરાએ હાથ લંબાવ્યો, પણ રોકાઈ ગયો. “માલિક-બાજુનું ટોકન…” કહીને તેણે મધ્યમાં જ વાક્ય અધૂરું છોડ્યું.

નિયતિએ ટોકન એની હથેળીમાંથી લીધું નહીં; પોતાનું જ ટોકન જમણા હાથમાં સીધું પકડીને મશીનની માલિક-બાજુએ લગાવ્યું. લીલી રેખા ચમકી. સ્કેનર પર પ્રકાશ દોડ્યો અને માર્ગ ખુલતાં જ લીલું નિશાન ઝબૂકી ઊઠ્યું.