છેલ્લે કામ મારા હાથેઝ ચાલ્યું

ત્રણ નંબરની રેક લેનમાં ટ્રોલીઓ અથડાઈને ઊભી રહી ગઈ હતી, બારકોડવાળા કાગળો લટકી રહ્યા હતા, અને ડિસ્પેચ ડેસ્ક પાસે હેમાંગે ચાવીનો ગોચો આંગળી પર ફેરવીને કહ્યું, “નિશા, તું નીચે ઉતર. આજે રિલીઝ હું ચલાવું.” લાલ ટૅગવાળા ઓર્ડર એક પછી એક થંભી રહ્યા હતા. સ્કેનરનો બીપ ગડબડમાં ગૂંગળાઈ જતો હતો. નિશાના ઠંડા પડી ગયેલા ભોજનના ડબ્બા પાસે ચાના કપનું ગોળ ડાઘ સૂકાઈ ગયું હતું.

નિશાએ હેડસેટ તરફ હાથ વધાર્યો. હેમાંગે તે કાન પાસે ચડાવી દીધું અને ખાલી ખુરશી તેના ઘૂંટણથી પાછળ સરકાવી દીધી. “મેન્યુઅલ સોર્ટ કર. ઉપર બહુ સમજ છે ને? આજે જોઈ લઈએ.” બાજુમાં મિતુલે નજર નીચે કરી. લેનના મુખે સુપરવાઇઝર જગદીશભાઈ ઉભા હતા, ચહેરા પર એવી કડક ચુપ્પી કે જાણે આ બધું તેઓએ જ માન્ય કર્યું હોય. નિશાએ કંઈ કહ્યું નહીં; તેણે નીચે પડેલું શિપિંગ લેબલ ઉંચક્યું, ખોટી ગાડીમાં ભરાયેલા ત્રણ બોક્સ પાછા ખેંચ્યાં અને લાઇનમાંથી એક ગાડી જોરથી બહાર ધકેલી. ગાડીનાં પૈડાં ઘસાયા. હેમાંગને એ અપેક્ષા નહોતી કે તે વાંધો નહીં કરે, કામનો ગૂંથેલો વાડો તેની સામે જ ખેંચી મૂકે.

સાંજની શિફ્ટમાં અમદાવાદના આ ઇ-કોમર્સ સેન્ટરમાં એક લેન અટકે એટલે આખું સેવા ક્ષેત્ર હાંફવા લાગે. બહાર છેલ્લી મેટ્રોની ભીડ ઉતરી રહી હતી; અંદર લોકો ઘડિયાળ જોતા હતા, કારણ કે મોડું જવું એટલે ઘરે ફરી એ જ સવાલ—નોકરીમાં સ્થિરતા છે કે નહીં, છોકરી રાતે કેટલી વાર સુધી વેરહાઉસમાં અટકે, અને કાન્તાબેન જેવી ફોઈઓને તો બધું જ ખબર હોય. નિશાના ઘરે પણ પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે તે ડિસ્પેચ લાઇન ચલાવે છે; પણ સત્તાવાર પદવી વગર. આજની આ જાહેર ખસેડણી ફક્ત કામની નહોતી.

હેમાંગે પહેલી જ કૉલ ખોટી કરી. “રેક બી-સાત પહેલાં છોડો,” તેણે કહ્યું. ઉપરથી ગાડી આવી, નીચેની રિલીઝ હજુ બંધ હતી, અને બે સોર્ટર વચ્ચે બોક્સો સરકી પડ્યાં. એકના ખૂણે ચીરો પડ્યો. મિતુલ દોડી ગયો. નિશા ઘૂંટણ વાંકી કરી, તૂટેલી ટેપ ખેંચી, લેબલ ફરી ચોંટાડવા લાગી. હેમાંગ બેઠો બેઠો કાગળ પર ક્રમાંક શોધતો રહ્યો, જાણે ગોટાળો એની આસપાસ પોતે જ સરી જશે. જગદીશભાઈએ પૂછ્યું, “થયું કે નહીં?” હેમાંગે તરત જવાબ આપ્યો, “તે નીચે ધીમું કામ કરે છે, તેથી અટકે છે.”

નિશાએ માથું ઊંચું કર્યું નહીં. તેણે ફક્ત ખોટા સ્લોટમાં ગયેલી પીળી ટૅગવાળી બોક્સ ગાડીમાંથી બહાર કાઢી અને ઠીક લાઇનમાં મૂકી. પછી નિષ્કપટ સ્વરે કહ્યું, “બી-સાત પહેલાં સી-ત્રણ છોડશો તો નીચે અથડાશે.” હેમાંગે હસીને બાજુના બે છોકરાઓને જોયા. “હવે નીચેની કામદાર શીખવશે?” તેણે હેડસેટમાં કશુંક બોલ્યું, ફરી ખોટું. ઉપરથી આવતી ગાડી અટકી ગઈ; પાછળ પાંચ વધુ ટ્રોલીઓ ગળે ગળે લાગી ગઈ. હવે બધાને દેખાતું હતું—તેની કૉલ ચાલતી ન હતી, અને નિશા તેની ભૂલો હાથથી ઉકેલતી હતી.

જગદીશભાઈ આગળ વધ્યા. હેમાંગે તાત્કાલિક અવાજ બદલી દીધો. “સાહેબ, મેં તો એને કહ્યું હતું ફાસ્ટ કર. આને મેન્યુઅલમાં પણ સમય લાગે.” એ બોલતો ત્યારે તેની આંગળી હજુ ચાવીના ગોચા પર હતી; જાણે ચાવી જ તેની લાયકાતનો પુરાવો હોય. નિશાએ છેલ્લો બોક્સ સીધો કર્યો, હાથ પરની ટેપનો ચીપડો સાફ કર્યો અને સીધી ઊભી રહી. “મને ખુરશી આપો,” તેણે શાંતિથી કહ્યું.

બે સેકંડ માટે કોઈ હલ્યું નહીં. મિતુલે પહેલી વાર માથું ઊંચું કર્યું. હેમાંગે ચકલી જેવી ટૂંકી હાંસી કરી. “અરે વાહ. હવે લેન વચ્ચે નાટક?” તેણે ખુરશી વધુ પાછળ ખેંચી. નિશા તેની બાજુથી પસાર થઈ. વેરહાઉસના મેલાં અરીસાવાળા સ્ટીલ પેનલમાં બંનેની આકૃતિઓ ઘસાયેલા ડાઘ વચ્ચેથી ઝબકી. તેણે હેમાંગના ખભા પાસેથી લટકતો રિઝર્વ હેડસેટ સીધો જ ખૂંટેથી ઉતારી લીધો. “નાટક નહીં,” તે બોલી, “હવે બધાની સામે છોડો કે અટકાવો.”

શબ્દો કરતાં હરકત જોરથી લાગી. લેનના બંને છેડે લોકો થંભ્યા. હેમાંગે હાથ લંબાવ્યો, “અધિકાર નથી.” નિશાએ તેની તરફ જોયું પણ નહીં. હેડસેટ કાન પર ચડાવી, ડિસ્પેચ સ્ટૅન્ડના કાગળ પોતાની સામે ખેંચ્યાં, અને પહેલી કૉલ કરી, “ઉપર, સી-ત્રણ છોડો. બી-સાત રોકો. નીચે લાલ ટૅગ પહેલા.” અવાજમાં કોઈ તડકો નહોતો, ફક્ત ક્રમ હતો. ટ્રોલી સરકી. નીચેની ગાડી ખૂણો લઈને નીકળી ગઈ. અથડામણ નહોતી.

બીજી કૉલ વધુ સખત આવી. “પીળી ગાડી ડાબે. જે પર કાળો પટ્ટો છે એ પાછી. મિતુલ, ફાટેલો ખૂણો પાછળ ન ધકેલો, સીધો રી-ટેપ.” ગાડીઓ ચાલવા લાગી. બારકોડના બીપ એકસરખા પડવા લાગ્યા. બે મિનિટ પહેલાં જે લેબલ હાથમાં લટકી રહ્યા હતા તે હવે યોગ્ય ગાડીઓ પર ચોંટતા ગયા. ઉપરની શેલ્ફથી માલ ઉતારતો છોકરો હેમાંગને નહીં, નિશાને જોતો હતો. જગદીશભાઈએ એક પગ પાછળ ખેંચ્યો; તેમનો ચહેરો હવે જોવા લાગ્યો, છુપાવા નહીં.

હેમાંગે વચ્ચે બોલવાનો પ્રયત્ન કર્યો. “અરે, પહેલાં એ છોડ—” નિશાએ હાથ ઉંચો કર્યો, તેની તરફ નહીં, લેન તરફ. “હમણાં બોલશો નહીં,” તેણે કહ્યું, “ડબલ રિલીઝ થશે.” તેની કૉલ પૂરી થતા જ નીલી ટ્રોલી સચોટ ખાલી માર્ગમાં ઉતરી. જે ગાડી દસ મિનિટથી અટકી હતી તે પસાર થઈ ગઈ. બાજુમાં ઉભેલા પૅકરોમાંથી એકે પોતાની રીતે સીટ বদલી નહીં; તેણે ફક્ત ખાલી હાથમાં પકડેલી યાદી વાળી અને કામે લાગી ગયો. હવે લેન સમજી ગઈ હતી કે આ અવાજ પર માલ ખસે છે.

હેમાંગનું મોઢું તંગ થતું ગયું. તેણે જગદીશભાઈને ધીમા પણ ચીડિયા સ્વરે કહ્યું, “એક દિવસ હેડસેટ લઈ લે એટલે ઓપરેટર નહીં બને. નિયમ છે.” જગદીશભાઈએ સીધો જવાબ આપ્યો નહીં. કારણ કે એ જ ક્ષણે લેનના મુકામે નવો ચોખ્ખો ગોટાળો ઘૂસ્યો—રિટર્નના ચાર મોટા કાર્ટન ખોટી રિલીઝ સાથે આ જ માર્ગમાં વળગી આવ્યા. જો એ અહીં જ અટકે તો પાછળની આખી ડિસ્પેચ કતાર બંધ. હેમાંગે કાગળ ઉથલાવ્યાં. તે ક્રમાંક શોધી ન શક્યો. ઉપરથી કોઈ પૂછતું હતું, “કયો માર્ગ ખાલી?” તેણે જવાબમાં કશું સ્પષ્ટ કહ્યું નહીં.

નિશાએ કાગળનો એક પાનું ખેંચી તેની સામે પાથર્યું. “રિટર્નને પીછેહઠના માર્ગે મોકલવા ચાવી જોઈએ,” તે બોલી. હેમાંગે ગોચો વધુ મજબૂત પકડી લીધો. તે ક્ષણે તેની સત્તા આખી આંગળીઓમાં જ રહી ગઈ—ખુરશી, ચાવી, હેડસેટ, અને બોલવાનો અધિકાર. પણ માલ સામે ઊભો હતો. ગાડીઓ હવે ફરી અટકતી હતી. એક કાર્ટનનું બાજુ ફાટી ગયું; અંદરનો પ્લાસ્ટિક દેખાયો. મિતુલે જગદીશભાઈ તરફ જોયું. બાજુમાં ઊભેલી વૃદ્ધ ડિસ્પેચ લેખિકા, કાન્તાબેન, જેમનો ભત્રીજો હેમાંગના મામાના ઘરે જમવા જાય છે, તેમણે પહેલી વાર ખુલ્લેઆમ કહ્યું, “ચાવી આપો. નહીં તો આજની કટોકટીનો હિસાબ ઘેર સુધી જશે.”

એ ઘા સીધો લાગ્યો. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—આ શબ્દ અહીં ધમકી જેવો વાગે. હેમાંગે તરત જ કાન્તાબેનને જોયું; પછી જગદીશભાઈને. “સાહેબ, હું કાઢું છું—” તેણે ચાવી નાખવા પ્રયત્ન કર્યો, ખોટી. લોક ન ખુલ્યું. પાછળની ટ્રોલી ધડાકાથી અડી. સ્ટિકરવાળી પૂરી ગાડી વળી ગઈ; બે બોક્સ નીચે. હવે દેખાતું નુકસાન થઈ ગયું. જગદીશભાઈએ કડક રીતે કહ્યું, “બસ.” તેમણે હેમાંગના હાથમાંથી ચાવીનો ગોચો ખેંચ્યો, વિલંબનો એક પળ પણ રાખ્યા વગર નિશાની તરફ લંબાવ્યો. “તું ચલાવ. અત્યારે.”

ગોચો હવામાં બે વાર અથડાયો, ધાતુનો કર્કશ અવાજ આવ્યો, અને પછી નિશાની હથેળીમાં ઉતરી ગયો. એ અવાજ લેન માટે ચુકાદો હતો. હેમાંગનો હાથ ખાલી રહી ગયો. તેણે વિરોધમાં કંઈક બોલવું શરૂ કર્યું, પરંતુ જગદીશભાઈએ એની સામે જ ડિસ્પેચ નોંધપોથી પણ નિશાની બાજુ સરકાવી. “પાછળ ઊભો રહે,” તેમણે કહ્યું, “માલ અટકાડશે નહીં.” હેમાંગ પહેલી વાર એક કદમ પાછળ સરક્યો. તેની ખુરશી હવે તેની નહોતી, છતાં તે ઊભો હતો; આ વધુ ખરાબ હતું.

નિશાએ તરત જ લોક ખોલ્યું, રિટર્ન કાર્ટનને બાજુના માર્ગમાં વાળ્યા, અને હેડસેટમાં ટૂંકી કૉલ વરસાવી. “ઉપર, પાંચ શ્વાસ રોકો. નીચે રિટર્ન સાફ થાય ત્યાં સુધી લાલ જ. મિતુલ, જમણી તરફ જગ્યા ખાલી. કાન્તાબેન, આ ચાર નંબર નોંધો.” ગાડીઓ એક પછી એક વળવા લાગી. અટકેલો માર્ગ ખૂલ્યો. પહેલાં તૂટી પડતો અવાજ હવે કામના તાલમાં ફેરાયો. નિશા બોલે તેમ લેબલ મળવા લાગ્યાં; કાળો પટ્ટો કાળા પટ્ટા પાસે, લાલ ટૅગ લાલ માર્ગે. જે છોકરાઓ થોડા સમય પહેલાં હેમાંગની હાસી પર હળવા થયા હતા, તે હવે તેની તરફ જોયા વગર નિશાની કૉલ પકડતા હતા.

હેમાંગે છેલ્લો બચાવ કર્યો. “ભૂલ થશે તો જવાબદારી એની,” તેણે ઊંચા અવાજે કહ્યું. નિશાએ નજર ઉઠાવી. “હમણાં સુધી જે પડી રહ્યું હતું એની કોણની?” એટલું કહી તેણે આગળની કૉલ કરી, “બી-સાત હવે.” ઉપરથી ગાડી ઉતરી, નીચેનું સ્થાન નિખાલસ ખાલી હતું, અને આખી લેન સામે તે ગાડી સરકી ને નીકળી ગઈ. કોઈ તાળી નહોતી. ફક્ત હેમાંગના શબ્દોનો ભાંગેલો છેડો હવામાં જ રહી ગયો.

દસ મિનિટમાં બેકલૉગનો ઢગલો અડધો ગયો. ફાટેલા બોક્સ પાછળ ધકેલાયા, યોગ્ય લેબલ લગાડાયા, રાહ જોતા ડ્રાઈવરોએ ફરી પોતાના હેન્ડકાર્ટ સીધા કર્યા. જગદીશભાઈ હવે નિશાની પાછળ નહોતા; બાજુએ ઊભા રહ્યા, કારણ કે જ્યાં તે ઊભી હતી ત્યાંથી જ લેન ચાલતી હતી. હેમાંગને તેમણે રિટર્ન ટેપિંગ પર મૂકી દીધો. ચાવી વગર, હેડસેટ વગર, નોંધપોથી વગર. તે કાપેલી ટેપ દાંતથી ખેંચતો હતો, અને દરેક ખેંચમાં તેની ઘડિયાળની પટ્ટી ચમકતી; ગૌરવ હવે ફક્ત હાથની ઘસારમાં ઉતરી ગયું હતું.

નવો જામ આવવાનો સંકેત ફરી મળ્યો—ડિલિવરી એપનું છેલ્લું બેચ સમય પહેલાં ધકેલાયું. ઉપરથી ત્રણ ગાડીઓ સાથે ઉતરવાની તૈયારી. જગદીશભાઈએ આ વખતે પૂછ્યું પણ નહીં. તેમણે હેમાંગના ટેબલ પર પડેલો મુખ્ય મુદ્રાવાળો સીલ અને વધારાનો લેન કી-ટૅગ લઈને સીધો નિશાને આપ્યો. “આ પણ રાખ,” તેમણે કહ્યું, “એકેય હાથે કામ અટકવું નહીં.” હેમાંગે ઊભો રહીને જોયું. તેનો ચહેરો હવે ગુસ્સેનો નહોતો; ગભરાટનો હતો. કારણ કે ચાવી પાછી જવું એક બાબત હતી, પણ મુખ્ય સીલ ખસવું—એ એટલે આવતી કાલની સવાર સુધી સૌને ખબર પડશે આજે કોણ ચલાવતું હતું.

નિશાએ સીલ કમરની ખિસ્સામાં સરકાવ્યો, ચાવીનો ગોચો હથેળીમાં ગોઠવ્યો અને કોઈ વધારાનો શબ્દ વેડફ્યો નહીં. “ઉપર, છેલ્લું બેચ મારી ગણતરીએ છોડો,” તે બોલી. ત્રણ ગાડીઓ ઉતરી. એક જ વારમાં વળાંક લેવાયો, ડાબી બાજુના ખાલી મોઢે જગ્યા ભરી, જમણી બાજુના રિટર્ન અલગ થયા, અને મધ્યનો માર્ગ ખુલ્લો રહ્યો. લેન હવે દોડતી નહોતી; ચાલતી હતી. એ ફરક બધા જોઈ રહ્યા હતા.

શિફ્ટની છેવટે ઓપ્સ ક્રોસલેનમાં પ્રકાશ ધૂળિયા સ્ટીલ પર પડી રહ્યો હતો. બાજુના મેલાં અરીસાવાળા પેનલમાં આડા આંગળીઓના જૂના ડાઘ હતાં. નિશાએ ચાવીનો ગોચો હથેળીમાં સ્થિર કર્યો; તેનો કરકશ અથડાટ બંધ થઈ ગયો. પછી તેણે હેડસેટ કાન પર ચડાવ્યો, ક્લિક થયો, અને તે બોલી, “ક્રોસલેન તૈયાર. હવે મારી લાઇન પર જ છોડો.” ચેનલ એકદમ સ્વચ્છ થઈ ગઈ.