હવે અમે એક જ બાજુએ છીએ

મેટ્રો સ્ટેશનની બહાર ઊભો રહીને મેહુલે પહેલા ટિફિનનો થેલો હેમાંગીના હાથમાં ધકેલ્યો, પછી ફાર્મસીનું નાનું કાગળનું પેકેટ તેની કોણીએ અટકાવ્યું. તેના ગળામાં સેવા ક્ષેત્રની પાર્ટ-ટાઇમ નોકરીનું વાંકડું પડી ગયેલું ઓળખપત્ર દોરડાં સાથે છાતી પર અથડાતું હતું, શર્ટના કફ પર દિવસભરની ધૂળ ચોંટેલી. “તારી માને ઇન્સ્યુલિન ખૂટતી હતી,” તેણે ફક્ત એટલું કહ્યું, “દુકાન બંધ થાય એ પહેલા લઈ આવ્યો.” અડધી વળી ગયેલી પાવતી તેના પર્સમાંથી બહાર ઝાંખી રહી હતી.

હેમાંગીએ પેકેટ પકડ્યું પણ આભાર બોલે એ પહેલા પાછળથી કાકાનો અવાજ આવ્યો, “બસ, બસ. દરવાજા સુધી આવવું એક વાત, પણ ઘરનો જથ્થો પણ હવે તું જ રાખીશ?” તેઓ સોસાયટીના ગેટ પાસે ઊભા હતા, જાણે પહેરેદાર. “છોકરીને બે પગ છે. દરેક વસ્તુ માટે છોકરો દોડે એ સારું નથી લાગતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે ઓળખાણ છે, તેનો અર્થ આ નથી કે અંદર બહારનો તફાવત જ ખતમ.” છેલ્લાં શબ્દે આસપાસના બે પડોશી પણ ધીમા પડ્યા.

મેહુલના ચહેરા પર કંઈ બદલાયું નહીં. તેણે હેમાંગીની ખભેથી સરકતું ભારે પ્રિન્ટઆઉટવાળું ફાઇલકવર સીધું કર્યું, અને થેલો તેની આંગળીઓમાં વધુ મજબૂત બેસાડ્યો. “ઠીક છે,” એટલું કહી તેણે ચપ્પલની બાજુએ પડેલું દૂધનું થેલું ઉચક્યું, જે કદાચ કાકા જ પગથી સરકાવી ગયા હતા. “આ ફાટી જાય એ પહેલા અંદર મૂકી દો.” આ વાક્યમાં પોતાને માટે એક પણ શબ્દ નહોતો; નુકસાન અટકાવવાનો હિસાબ હતો. હેમાંગીએ પળભર તેની તરફ જોયું—પાતળી, થાકેલી નજર, પણ આ વખત ખાલી નહીં. “મમ્મી ઉપર છે,” તેણે ધીમેથી કહ્યું, “ચાલ.”

લિફ્ટનો કાચ અંદરથી ધોવાયો હતો છતાં આંગળીના જૂના ડાઘ પડ્યા જ હતા. તે કાચમાં મેહુલનું ઓળખપત્ર, હેમાંગીની કપાળ પર પસીનો, અને વચ્ચે ચોંટાયેલું સંકોચ બધું એકસાથે દેખાતું હતું. અમદાવાદના જૂના અને નવા મકાનો વચ્ચેની આ સોસાયટી એવી હતી—નીચે ભાડાનાં ફ્લેટ, ઉપર થોડું પોતાનું ગૌરવ. મેહુલ દિવસમાં કોલેજ, સાંજે કસ્ટમર સપોર્ટની ડેસ્ક, અને રાત્રે પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવવી એ સ્વપ્નનો કચરો ગળી જતો છોકરો. હેમાંગીનું ઘર તેની માટે ક્યારેય ખુલ્લું નહોતું, પણ બોલાવવું બંધ પણ નહોતું. ઉપયોગી માણસને પૂરેપૂરો દૂર પણ ન ઠેલો, માન પણ ના આપો—એવો બંધ બારણો.

રસોડા પાસેનાં ડાઇનિંગ ટેબલ પર સ્ટીલની થાળીઓ ગોઠવાઈ રહી હતી. હેમાંગીની માએ પેકેટ જોઈને નિશ્વાસ છોડ્યો, “અરે વહાલા, સારું કર્યું. મેં તો તેને કહ્યું હતું, પણ એ ક્લાસમાં અટવાઈ ગઈ.” કાકાએ તરત જ ખુરશીની પીઠ પકડી. “સારું કર્યું એટલે શું? મૂકી દે ને જા. અહીં બેસવાની જરૂર નહીં. મેહુલ, તું આવ્યો છે તો જરા ઉપરની ટેન્કીનું પાણી ધીમું થઈ રહ્યું છે કે નહીં તે જોઈ આવ. અને ફ્રિજની બાજુએ જે કાર્ટન છે ને, એ પણ ખસેડી દે. છોકરાઓએ કામ કરવું ખરાબ નથી.”

ખુરશીઓ છ હતી. બેસાડવા પાંચ જણા હતાં. છતાં મેહુલ માટે ખુરશી કાઢવામાં આવી નહીં. હેમાંગી થાળી મૂકી રહી હતી; તેના હાથ એક ક્ષણ અટક્યા, પછી તેણે ફરી નજર ઝૂકાવી. “મેહુલ, તારે ઉતાવળ હશે ને?” એની વાણીમાં વિનંતિ ન હતી; બચાવ પણ નહોતો. ફક્ત રસ્તો હતો, જે હંમેશા બીજા માટે ખૂલતો. મેહુલે માથું હલાવ્યું, પાણીનો મોટો ડબ્બો દિવાલથી દૂર ખેંચ્યો, ફ્રિજને અડકી ગયેલું કાર્ટન બહાર કાઢ્યું અને ટેન્કીની નળી તરફ ગયો. રસોડાની બારી પાસે ઠંડી પડી ગયેલી ચાની વાટકી ગોળ ડાઘ છોડી રહી હતી. અંદર થાળીઓ વાગતી હતી, બહાર તેને કામ મળતું હતું; સન્માન નહીં.

તે પાછો નીચે આવ્યો ત્યારે બધાએ ખાવું શરૂ કરી દીધું હતું. હેમાંગીની માએ પૂછવા માફક એની તરફ જોયું, પણ કાકાનો કટાક્ષ પહેલા પહોંચ્યો. “તારે ખાવું હોય તો રસોડામાં ઊભો રહી ખાઈ લે. અહીં ઘરમાં રીતેરિવાજ છે.” એ જ ક્ષણે હેમાંગીના ફોનમાં કોલ આવ્યો; તે ઊભી થઈ દૂર ગઈ. મેહુલે ‘ના’ કહેતાં ગળું ખંખેર્યું, “મારે જવું છે.” છતાં વાસણખાણ પાસે પડેલું ઢાંકણ વાંકડું હતું; તેણે સીધું કરી દીધું. ગેસની બાજુ નાનો છાંટો પડેલો; કપડું લઈને લૂછી દીધો. માણસ જેટલો નાનો ગણો, કામ એટલું વધારે દેખાય.

પછી બધું ઝડપથી થયું. રસોડાની અંદરથી પ્રેશર કુકરની સીસકારી જેવી ટીસ સાથે અવાજ આવ્યો, અને ઉપરની શેલ્ફ પર મૂકેલું મોટું સ્ટીલનું મઠિયાંનું ડબ્બું સરકીને સીધું કાઉન્ટર પર અથડાયું. ઢાંકણ છૂટ્યું, ગરમ તેલમાં મૂકેલા તાજા તળેલા ચીવડા, બેસનના ટુકડા, અને એક બાજુ રાખેલી પાતળી કઢીનો વાસણ—બધું ભેળસેળ થઈ જમીન પર ફેલાઈ ગયું. કઢીનો પીળો રસ ટાઇલ્સ પર દોડ્યો, પગ પાસે સરકણો પડ્યો. હેમાંગીની મા ચીસ પાડી પાછળ ખસી. કાકા ગજ્યા, “કોણે આ શેલ્ફને અડ્યું? મેં કહ્યું હતું ને બહારના માણસોને રસોડા પાસે ફરકવા ન દો!”

મેહુલ દોડીને અંદર ઘુસ્યો. તેણે પહેલા ગેસ બંધ કર્યો, પછી હેમાંગીની માને ખભાથી પકડી થોડી દૂર ઉભી રાખી. કાકા એ જ ગજવામાં હતાં, “રહેવા દે, બધું વધુ બગાડશે. હેમાંગી, તું સાઇડમાં થા.” પણ હેમાંગી પહેલેથી જ ઝૂકી ચૂકી હતી. તેણે ચાદરની જૂની ગોડી ખેંચીને કઢી વહેતી દિશામાં મૂકી દીધી જેથી રસ ડ્રોઇંગરૂમ સુધી ન જાય. મેહુલે મોપ પકડ્યો; હેમાંગીએ શબ્દ વિના બેસનના મોટા ભેગડા હાથથી એક થાળીમાં સરકાવા શરૂ કર્યા. કાકાના વાક્ય વચ્ચે તે પહેલી વાર તેની બાજુએ જ રહી. તેમણે “છોડી દે” કહ્યું, તો પણ તેણે હાથ પાછો ખેંચ્યો નહીં.

કાકાને એ દૃશ્ય ગમ્યું નહીં. “હેમાંગી, સાંભળ્યું નહીં? તારા કપડાં બગડશે. આને કરવા દે. આ આવડતું કામ છે એને.” છેલ્લું વાક્ય ઝેર જેવી શાંતિથી આવ્યું. હેમાંગી ઊભી થઈ, બાજુની શેલ્ફ પરથી જૂનું ટુવાલ લીધું, અને મેહુલના હાથમાં આપવાની બદલે સીધું જમીન પર તેની મોપની લાઇન આગળ પાથરી દીધું. પછી પ્લાસ્ટિકનું ટોપલું, જેમાં વાસણના ઢાંકણ અને કાચના કટોરા ભરેલા હતા, કાકાની તરફથી દૂર ખસેડીને મેહુલની બાજુ મૂકી દીધું. “આ અહીં,” તેણે ટૂંકમાં કહ્યું. ઘરમાં સૌએ સાંભળે એટલું જ. એ એક વસ્તુનું સ્થાન બદલવું નહોતું; કામ કોણની સાથે થશે એની જાહેર પસંદગી હતી.

હેમાંગીની માએ આશ્ચર્યથી બંનેને જોયા. પડોશની ફોઈ, જે તાજે જ મીઠાઈનો ડબ્બો આપી ગયા હતાં, દરવાજા પાસે અટકી ગઈ. કાકાએ ચશ્મું ઉતારીને ટેબલ પર મૂક્યું, અવાજ વધુ કઠોર કર્યો. “ઘરમાં વડીલો ઉભા છે અને તું તેની આજુબાજુ ફરી રહી છે? લોકો પછી શું કહે? પહેલેથી જ વાતો બહુ થાય છે.” હેમાંગીના કાન સુધી લાલાશ ચડી, પણ તે પાછી પોતાની જૂની નમ્રતામાં ગઈ નહીં. તેણે કચરાનો થેલો ખોલ્યો, તૂટેલા કટોરાનાં ટુકડાં મેહુલ તરફથી લઈ તેમાં નાખ્યાં, અને સરકતા કઢીના કિનારે ફરી કપડું દબાવ્યું. “મમ્મી સરકી જશે,” તેણે માત્ર એટલું કહ્યું. જવાબ કાકાને નહોતો, નિર્ણય જમીનને હતો.

જમીન ભીંજાયેલી, પગ નીચે સળીયા જેવી સરકી, અને ગંધમાં ગરમ તેલ, કઢી, ભીનું કપડું ભળી ગયું. મેહુલ મોપ દબાવી દબાવી રસ એક બાજુ ખેંચતો હતો; હેમાંગી હાથમાં જૂની પ્લાસ્ટિકની ડોલ અને કપ લઈને ગંદુ પાણી ભેગું કરતી હતી. કાકા સતત બોલતા રહ્યા—“બહારનો માણસ ઘરની વચ્ચે,” “આજકાલની છોકરીઓ,” “નાનો ઉપકાર કરીને બેઠો રહે”—પણ હવે તેમના શબ્દો કામ રોકતા નહોતા; માત્ર હવામાં લટકતા. એક વખત મેહુલનો હાથ કાચના નાનકડા ટુકડા પાસે આવ્યો તો હેમાંગીએ તેની કળી ખસેડી દીધી. સ્પર્શ એક ક્ષણનો હતો, પણ ઉછાળાથી નહીં—સાવચેતીથી, જાણે પોતાનું જ હાથ બચાવ્યું.

આ બધામાં મેહુલે એકવાર પણ ઉપર જોયું નહીં. તેનો ગળાનો ઓળખપત્ર વારંવાર આગળ લટકી મોપમાં ભીનું થવાનું હતું; હેમાંગીએ કશું ન કહી એ દોરડું પાછળ સરકાવી દીધું. એ પહેલી સ્પષ્ટ ભેટ હતી—તેની મજૂરીને ઘરના કામવાળાની જેમ છૂટા મૂકવા દેતી નહીં, તેની હાજરીને ગોઠવતી. કાકાએ તરત જ કાપ માર્યો, “બહુ કાળજી આવે છે હવે? ભોજનની થાળી તો આપી નહોતી, હવે દોરડાં સીધાં કરશે?” હેમાંગીના ખભા તાણાઈ ગયા. તેણે મોપમાંથી નીચોવાયેલું પાણી ભરેલી ડોલ મેહુલથી ખેંચી લીધી નહીં; બદલે બાજુમાં મૂકી, બંને હાથથી તેની ધાર પકડી.

કાકાનો છેલ્લો કટાક્ષ વધુ નીચો અને વધુ ધારદાર હતો. “એવો જ શોખ છે તો લગ્ન પહેલાંથી જ ઘરના ગંદા કામ વહેંચી લો. પણ પછી કોઈને કહેતા નહીં કે સમજાવ્યું નહોતું.” રૂમમાં ઊભેલા બધાના ચહેરા કઠોર થઈ ગયાં. હેમાંગીની માના હોઠ ખુલે અને બંધ થયા. એ પળમાં પાછું વળી જવું સહેલું હતું—ડોલ તેને આપી દો, દૂર ઊભા રહો, શરમને નમ્રતાથી ઢાંકી દો. હેમાંગીએ એવું નહોતું કર્યું.

સિંક પાસે અડધી ભરેલી, ઝાકળવાળું ગંદુ પાણી ધરાવતી મોટી ડોલ હતી. તેણે આગળ વધી એક હેન્ડલ પકડી. હાથ પર કઢીનો પીળો ડાઘ હતો, કાળી ચૂડી ભીંજાઈ ગઈ હતી. તેણે મેહુલ તરફ જોયું નહીં, કોઈ શબ્દ બોલ્યો નહીં; ફક્ત હેન્ડલ પકડીને ઊભી રહી. રાહ જોઈ.

મેહુલે એ રાહ સમજવામાં એક જ શ્વાસ લીધો. તેના હાથમાં હજુ ભીનું કપડું હતું; તેણે તે કાઉન્ટર પર મૂકી દીધું, બીજી બાજુનો હેન્ડલ પકડી લીધો. આ સ્વીકારમાં નમ્રતા હતી, ભીખ નહોતી. કાકાનો અવાજ પાછળથી આવ્યો, “અરે, રાખી દો, કામવાળી સવારે કરી જશે.” પણ હવે મોડું થઈ ચૂક્યું હતું. ડોલ વચ્ચે હતી, ભાર બંનેમાં વહેંચાયેલો, અને બંને રસોડાની ભીની સરહદ પાર કરીને એક જ દિશામાં નીકળ્યા.

દરવાજા પાસેથી પસાર થતાં પડોશની ફોઈ સાવ બાજુએ સરકી. હેમાંગીની માએ રસ્તો ખાલી કર્યો; તેમના હાથમાં હજુ ભીનું ટુવાલ હતું. મેહુલ અને હેમાંગી ગેલેરીમાં આવ્યા, પછી સીડીઓ તરફ વળ્યા—લિફ્ટ રાહ જોવાની પણ જરૂર ના માની. નીચે કોમન ડ્રેઇન પાસે પાણી ખાલી કરવું હતું. ઉપરથી કાકાનો બોલાવો આવ્યો કે “છોડી દે,” પણ બંનેએ ગતિ ધીમી નહીં કરી. ડોલના પાણીની સપાટી ઝૂલતી, ધાર સાથે અથડાતી રહી. સીડીઓના પહેલા વળાંકે હેમાંગી થોડું અટકી; ડોલ ભારે હતી, પણ તેણે હાથ છોડ્યો નહીં.

મેહુલે પગ એક પાયાને મજબૂત ટકોર્યો. ડોલ એમની વચ્ચે લટકી રહી. ગેલેરીની ટ્યુબલાઇટનો ધૂંધળો પ્રકાશ સ્ટીલના હેન્ડલ પર પડતો હતો. નીચેમાંથી કોઈએ બેલ મારી; ઉપરના ફ્લેટમાંથી વાસણ અથડાયા. હેમાંગીનો શ્વાસ હળવો પણ તૂટતો નહોતો. મેહુલના ગળામાં વાંકડું પડેલું ઓળખપત્ર હવે પાછળ સરકેલું, તેની ભીની ધાર શર્ટને ચોંટેલી. પળભર બંનેએ આગળનું પગથિયું લીધું નહીં.

સીડીઓના તે વળાંક પર, તેમની વચ્ચે અડધી વપરાયેલી ડોલ ઝૂલતી રહી, જ્યાં સુધી બંને હેન્ડલનો કંપ અટકી ગયો નહીં.