એક પગલું પહેલાં જ અટક્યા

રસોડાના અડધા ખુલ્લા દરવાજા પાસે કાકીનો હાથ હવામાં કાપ મારતો અટક્યો. “મૃણાલ, તું થાળીઓ ગણી લે. મહેમાનો સામે બેસવાનું નીલ કરશે.” સ્ટીલની થાળીઓ એકબીજા પર અથડાઈ, સૂકી કડક અવાજે. ટેબલ પર કાપેલી કાકડીની બાજુમાં મૃણાલનું ઠંડું પડી ગયેલું જમવાનું બોક્સ પડેલું હતું—બપોરે ઓફિસમાંથી સીધી આવી હતી, ખાવાનો વારો જ નહોતો મળ્યો. અમદાવાદના નરનપુરાની આ મકાન-દુકાનવાળી ગલીએ બધાને ખબર હતી કે નીચે “શ્રીહરિ યાત્રા સેવાકેન્દ્ર” કાકાનું છે અને ઉપર ઘર. બધાને એટલું પણ ખબર હતું કે મૃણાલ જ બુકિંગનો ખરો ભાર વહેંચે છે, છતાં મહેમાનો આવે ત્યારે એને ગણતરીમાં નહીં, કામમાં યાદ કરવામાં આવે.

રોહિતભાઈ હોલમાંથી અંદર વળ્યા, હાથમાં યાત્રીઓની નોંધપોથી. કાકીએ તરત જ એની તરફ જોઇને કહ્યું, “તમે બેસો ને, તમારા વગર વાત જ આગળ નહીં વધે.” એ જ ક્ષણે મૃણાલ થાળીઓ લઈ બહાર નીકળવા દરવાજાની આરે આવી. સામેથી રોહિતભાઈ. જગ્યા એટલી ઓછી કે એકે પાછું ખસવું જ પડે. એ ખસ્યા નહીં. મૃણાલના હાથમાં થાળીઓનો વજન થોડું ખસી ગયું. રોહિતભાઈએ જાણે સ્વાભાવિક રીતે હાથ આગળ કર્યો—થાળીઓ પકડવા નહીં, એની કળીની નીચે હવામાં જ અટકાવવા. બે આંગળીઓનો અંતર. “સાવધ,” એમણે ધીમે કહ્યું. કાકીનું ખંકારવું પડ્યું, ત્યારે જ એ બાજુએ થયા. મૃણાલ પસાર થઈ ગઈ, પણ દરવાજાની લાકડી અને એની સાડીની કિનારી વચ્ચે જે ઉષ્મા ફસાઈ રહી, એ આખી સાંજ સાથે રહી.

નીચે સેવા ક્ષેત્રની નાની ઓફિસમાં નિયમો કાગળ પર કડક, કામમાં ઢીલા, અને સંબંધોમાં વધુ ઢીલા હતા. મૃણાલે કોલેજ છોડ્યા પછી કાકાના વિશ્વાસે બુકિંગ, હોટેલ ખાતરી, યાત્રાળુઓના ફોન, ઑનલાઇન ચુકવણી—બધું શીખી લીધું હતું. રોહિતભાઈ બહારથી જોડાયેલા નહોતા; સગાઈ તૂટ્યા પછી પોતાનું મોટરબાઈક લઈ કાકા સાથે ફરવા લાગ્યા, પછી ધીમે ધીમે ઓફિસની ચાવીઓ સુધી પહોંચ્યા. કાકી તેમને “ઘરનો જ માણસ” કહેતી. મૃણાલ માટે એ વાક્ય હંમેશાં દોરી જેવું હતું—કોઈને અંદર ખેંચતું, કોઈને વાડની બહાર રાખતું.

ત્રણ દિવસ પછી સાંજના સવા નવ વાગ્યે, શટર અડધું પડી ગયું હતું ત્યારે રોહિતભાઈ આવ્યા. કાઉન્ટર પર ભૂરા કાગળમાં વળગાડેલી નાની ચાવીઓનો જૂથ મૂક્યો. કાગળનો સૂકો ખરખરાટ નાનું પણ અપમાનજનક હતો. “ઉપરવાળું કપાટ, દરાજ, અને પાછળનો ગેટ,” એમણે ગણીને કહ્યું, “હવે બધું તમે જ રાખો.”

મૃણાલે રજીસ્ટર પરથી નજર ઊંચી ન કરી. “હવે?”

“મોડું થયું, ખબર છે.”

“મોડું નહીં. કાકીએ સવારથી શોધી. યાત્રાળુઓના પાસપોર્ટ બંધ રહ્યા.” એણે હાથ લંબાવ્યો નહીં. “ટેબલ પર મૂકો.”

રોહિતભાઈએ ચાવીઓ મૂકી પણ હટ્યા નહીં. કાઉન્ટર અને શટર વચ્ચેનો સાંકડો રસ્તો એના ખભાથી બંધ થઈ ગયો. બહારથી બસ સ્ટેન્ડનો ધીમો અવાજ આવતો હતો; અંદર ટ્યુબલાઇટનો સફેદ ઠંડો પ્રકાશ. “તમે કાકીને કહ્યું કે મેં ભૂલ કરી,” એમણે ધીમેથી પૂછ્યું.

મૃણાલે હવે નજર ઊંચી કરી. “જે કર્યું એ કહ્યું.”

“અને બીજું કંઈ?”

“બીજું શું?”

એણે એક ક્ષણ એને જોયું, પછી એક પગલું પાછળ લીધું. “બરાબર.” પણ જતા જતા પાછા વળીને કહ્યું, “આ ચાવી હવે તમારા હાથમાં સારી.” શબ્દ સીધો હતો, લહેજો નહીં. મૃણાલે ચાવીઓ ઉઠાવી. ધાતુમાં આખો દિવસનો પરસેવો, બહારની ધૂળ, અને મોડા પરત ફરવાનો અકળ સ્પર્શ હતો. એણે એને પોતાના થેલામાં નહીં, રજીસ્ટરની બાજુ પોતાના હાથની પહોંચમાં મૂકી.

રવિવારે ફોઈના ઘરે જમણવાર હતો—ઉપરથી કારણ જન્મદિવસ, અંદરથી હિસાબ-કિતાબ. કયાં છોકરાનું કામ સારું, કઈ છોકરીએ ઘર પકડ્યું, કોણ ક્યાં સુધી પહોંચ્યું. મૃણાલ કાકીની સાથે રસોડું અને હોલ વચ્ચે ચક્કર મારી રહી હતી. નીલને ફોઈએ બોલાવીને ડાઇનિંગ ટેબલની મુખ્ય ખુરશી પાસે બેસાડ્યો. “ઓફિસનું આગળનું બધું હવે નીલ શીખશે,” કાકીએ ગર્વથી કહ્યું, જાણે મૃણાલ અત્યારે જ પહેલીવાર પાણી પિરસવા ઊભી કરાઈ હોય.

મૃણાલે દાળનો વાટકો આગળ ધપાવ્યો. ફોઈ હસતાં બોલી, “છોકરીઓ પાસે હિસાબ રાખવાનું ધીરજ હોય, બહાર દોડાદોડ નહીં.” વાત હળવી રાખવા માટે કહેવાઈ હતી; ઘા હળવો નહોતો. કાકી તરત જ ઉમેર્યું, “હા, મૃણાલ ઘર અને કચેરીની વચ્ચે જ સારી.” નીલને વધારે ઘી પડ્યું, મૃણાલની સામે ખાલી જગ્યા રહી.

એ વખતે રોહિતભાઈએ પાણીનો જગ હાથમાં લીધો. તેમની સામે રાખેલી સ્ટીલની થાળી અડધી જ ભરેલી હતી; જાણે જમવા કરતાં લોકોના વાક્યો ગણી રહ્યા હોય. કાકીએ નીલને કહ્યું, “રોહિત, એને આવતી કાલથી આગળના ફોન આપજો.” મૃણાલે વાટકો મૂકવા આગળ હાથ લંબાવ્યો, અને એ જ ક્ષણે રોહિતભાઈએ જગ નીલની બાજુ મૂકવાને બદલે સીધું મૃણાલની સામે સરકાવી દીધું. “આગળના ફોન મૃણાલ જ ઉઠાવશે,” એમણે શાંતિથી કહ્યું, “એના લખેલા વગર એક પણ યાત્રા સીધી નથી ચાલી.” ખુરશી ખસવાની નાની ધ્વનિ થઈ. ફોઈએ આંખ ઊંચી કરી. કાકીએ હસીને વાત વાળવી જોઈ, “અરે, બધાં જ શીખે.” પણ નુકસાન થઈ ગયું હતું—વાક્યમાં નહીં, વાક્ય કોના માટે રોકાયું તેમાં. રોહિતભાઈ તરત ચૂપ થઈ ગયા, પણ તેમની થાળીમાં દાળ ઠંડી પડી.

રાત્રે બધાં નીચે ઉતરતા હતા ત્યારે મૃણાલે રસોડાની બારી પાસે પડેલું પોતાનું ખૂલ્યું ન થયેલું જમવાનું બોક્સ જોઈ લીધું. કાકી કચરો ભેગો કરતી હતી. “આટલું મન પર ન લેતી શીખ,” એમણે કહ્યું, “ઘરમાં કોણ શું બોલે એમાં કામ અટકાવાતું નથી.” મૃણાલે બોક્સ ઉપાડ્યું. ઠંડા ઢાંકણ પર આંગળી સરકી. કામ કદી અટકતું નહોતું; માણસ અટકાડવામાં આવતો.

બીજા દિવસે ઓફિસ બંધ કર્યા પછી પાછળના સ્ટોરરૂમમાં યાત્રાળુઓના બેજ અને દોરા ગોઠવતા ગોઠવતા એને ઉપરના શેલ્ફ સુધી પહોંચવું હતું. નાની પ્લાસ્ટિકની ટેકરી પર ચઢતાં દોરાની ગૂંચ ખસી. રોહિતભાઈ અંદર આવ્યા. “છોડો, હું લઉં.” તેમણે હાથ ઉપર કર્યો. સ્ટોરરૂમ સાંકડો, પાછળથી શટર બંધ, આગળ મૃણાલ. દોરાનો ગુચ્છો નીચે પડ્યો; બંને એકસાથે વળ્યાં. મૃણાલનો પગ ટેકરી પરથી સરક્યો. એક ક્ષણમાં રોહિતભાઈનો હાથ એની કમર સુધી આવતો પહેલાં જ એણે શેલ્ફ પકડવા હાથ ફેંક્યો, પણ સંતુલન તૂટ્યું.

ત્યારે એમણે એની કળી પકડી. કઠોર રીતે નહીં—ઝટકા વચ્ચે સચોટ રીતે. એની પાછળની દિવાલે જૂની પૂજાની કેલેન્ડર લટકતી, વચ્ચે લાલ રેખા જેવી. રોહિતભાઈએ એને પોતાની તરફ ખેંચી ન લીધી; ફક્ત પડી જવાથી અટકાવી. એના હાથની પકડ કળી પર રહી, અને બીજી હથેળી હવામાં, એની બાજુની ખાલી જગ્યા રોકીને. બંને એટલા નજીક કે શ્વાસ અથડાય. બહારથી કાકાનો અવાજ આવ્યો, “ચાવી કોણે લીધી?” રોહિતભાઈનો હાથ તરત છૂટ્યો નહીં. પહેલા તેમણે મૃણાલને ઊભી મજબૂત કરી, પછી કળી છોડીને અડધું પગલું પાછળ ગયા. મૃણાલે સીધી નજરમાં પહેલી વાર નકાર નહીં, ગણતરી નહીં, પણ ડર જોયો—એ માટે નહીં કે કોઈ જોઈ જશે; એ માટે કે એને વાગે નહીં. એ જ પળે સત્ય બિનબોલાયું ખસ્યું.

“સ્ટોરમાં એકલી ચડતી નહીં,” એમણે કહ્યું. ઠપકો જેવો. અંદર બચાવની ગરમી હજી હતી.

મૃણાલે કળી ઘસીને જવાબ આપ્યો, “તમે પણ બધે સમયે પહોંચતા નથી.”

એ વાક્યને લઈ કોઈ હસ્યું નહીં. રોહિતભાઈએ ઝૂકી પડેલા દોરા ઊંચક્યા, પણ એને આપતાં હાથ ફરી ખૂબ નજીક આવ્યો તો મધ્યમાં જ રોકી દીધો. “ચાવી રાખજો,” એમણે માત્ર એટલું કહ્યું.

ત્યાંથી બે દિવસ બધું બહારથી સીધું રહ્યું, અંદરથી નહીં. કાકી હવે નીલને આગળ ધપાવવાનું વધારે દેખાડે. કાકા વાત કરતી વખતે રોહિતભાઈને જોઈને અટકી જતા. અને મૃણાલે ઓફિસની મુખ્ય ચાવી પોતે જ રાખવી શરૂ કરી. સાંજે શટર કોણ પાડે, ઉપર કાગળ કોણ લઈ જાય, કયા મહેમાનને કયા રૂમમાં મૂકો—બધી નાની સત્તાઓ શરીરમાં કાંટા જેવી ચુભતી, પણ એણે હવે એને છોડ્યાં નહીં.

શુક્રવારે રાત્રે ઘરમાં નાનું સત્સંગ હતું. ચપ્પલોથી ભરેલો પડછાયો, અગરબત્તી, મીઠાઈના ડબ્બા, અને ઉપર નીચે દોડતા અવાજ. કાર્યક્રમ પૂરો થયો ત્યારે કાકી અચાનક બોલી, “મૃણાલ, તું ફોઈ સાથે જા ને. અહીં નીલ અને રોહિત ગોઠવી લેશે.” આ વાક્યમાં કાઢી મૂકવાનો સરળ રસ્તો હતો—જેમ હંમેશાં. મૃણાલે પહેલી વાર સીધું કહ્યું, “નીચે ઓફિસના કાગળ મારી પાસે છે. હું જ બંધ કરીશ.”

કાકીએ ભ્રૂકુટી ચડાવી. “ઘરના સામે વાંધો દેખાડવાની જરૂર નથી.”

“વાંધો નથી. જવાબદારી છે.” મૃણાલનો અવાજ ઊંચો નહોતો. નીલ હળવે હસી પડવા જતો હતો, પણ રોહિતભાઈએ એની તરફ જોયું અને એ ચૂપ રહ્યો. કાકાએ હાથ લહેરાવ્યો, “બરાબર, જે ગમે તે.”

મહેમાનો છૂટ્યાં. ગલી શાંત પડી. ઉપરના ઘરના મુખ્ય દરવાજા પાસે પીતળની સાંકળ હળવેથી અથડાતી હતી. મૃણાલ ઓફિસના કાગળ, નગદનો કવર અને ચાવીઓ લઈને ઉપર આવી. અંદર પ્રવેશતી પહેલાં જ તેણે દરવાજો પોતાની પાછળથી અડધો બંધ કર્યો—એટલો કે અંદરનું પ્રકાશ બહાર તિરાડ જેવી પટ્ટી ફેંકે. કાગળના કવરને દબાવતા સૂકો ખરખરાટ આવ્યો.

નીચે સીડીઓ પર બાઈકનો સ્ટૅન્ડ વાગ્યો. થોડા પળમાં રોહિતભાઈ આવ્યા. કદાચ મોડું યાદ આવ્યું, કદાચ જ્ઞાતપણે મોડું રાખ્યું. “મુખ્ય દરાજનું એક સ્લિપ બુક અંદર રહી ગયું,” એમણે દરવાજાની આરે ઉભા રહી કહ્યું. “કાલે સવારના યાત્રાળુઓ માટે જોઈએ.”

મૃણાલે અંદરથી સાંકળ ખોલી નહીં. “સવારમાં લઈ જજો.”

“હવે જોઈએ. પાંચ મિનિટ.” એણે દરવાજા પર હાથ મૂક્યો નહીં, પણ એક પગલું આગળ વધ્યા. અંદર પ્રવેશવાનો સહેલો હક તેમના અવાજમાં હતો—ઘરનો માણસ, કામનો માણસ, બધે જ ફરી શકે એવો. એ જ હક મૃણાલને વર્ષોથી દરવાજાની બહાર રાખતો આવ્યો હતો.

એણે કવર બાજુના શૂ-રેક પર મૂકી દીધું. “પાંચ મિનિટ માટે જે લોકો બધે ઘુસી જાય છે, પછી બહાર નીકળવાનું ભૂલી જાય છે.”

રોહિતભાઈની જડબાંસ કઠોર થઈ. “મને અંદર આવવા દો.”

“ના.”

એક શબ્દે આખી સીડીઓ સઘન કરી દીધી. ઉપરના ઘરમાંથી વાસણ ખસાડવાનો અવાજ આવતો હતો; કોઈ પણ નીચે જોઈ શકે. દરવાજાની આરે પીળું પ્રકાશ, બહાર ધૂંધળું અંધારું. રોહિતભાઈએ પહેલીવાર અવાજ ધીમો કર્યો. “સ્લિપ બુક ખરેખર જોઈએ છે.”

“તમે જ્યાં જે જોઈએ છે ત્યાં સમયસર રાખતા શીખી શકતા.”

“મૃણાલ.”

એ નામ તેમની પાસેથી હંમેશાં માપીને નીકળતું; આ વખતે વધુ નીચું હતું. તેઓ દરવાજાની લાકડી પાસે આવી અટક્યા. હવે ફક્ત એક અડધું પગલું, અને તેઓ અંદર. પરિવારને ખબર છે એવી નજીકીઓમાં આટલું પણ વધારે હતું. મૃણાલે સાંકળ ખોલી, પરંતુ દરવાજો પૂરો નહીં. પોતે જ પાટીએ ઊભી રહી. રસ્તો પોતાના શરીરથી બંધ કર્યો.

“હટો,” એમણે કહ્યું નહીં. “મને લેવા દો.” હાથ આગળ આવ્યો—દરવાજાને નહીં, અંદરની ટેબલની દિશામાં. જાણે આ ગોઠવણી હજુ બચી શકે.

મૃણાલે તેની કળી પકડી.

એકદમ મધ્યમાં. ન વધુ જોરથી, ન હળવેથી. દરવાજાની આરે ઊભી રહી એણે એની આગળ વધતી ગતિ ત્યાં જ અટકાવી દીધી જ્યાંથી અંદર આવવું શરૂ થતું. રોહિતભાઈનો શ્વાસ અટક્યો. એમનો હાથ ગરમ, તંગ. મૃણાલનો અંગૂઠો કળીની ધબકતી નસ પર હતો. એક ક્ષણ માટે બંનેમાંથી કોઈએ હાથ પાછો ખેંચ્યો નહીં. નજીક એટલી કે હળવો અગરબત્તીનો બાકી સુગંધ અને બાઈકની ધૂળ એકસાથે આવી જાય; દૂર એટલી કે આંગળીઓ સિવાય કશું સ્પર્શે નહીં.

“અહીંથી આગળ નહીં,” મૃણાલે ધીમેથી કહ્યું.

રોહિતભાઈએ એની આંખમાં જોયું. સમજાવવા માટે નહીં, મનાવવા માટે નહીં—જાણે પહેલી વાર આ રેખા કોણ ખેંચે છે તે માની રહ્યા હોય. નીચે ગલીમાંથી કોઈ રિક્ષા પસાર થઈ. ઉપરથી કાકીનો હાસ્યનો તૂટેલો અછાંદસ ટુકડો પડ્યો. મૃણાલે હાથ છોડ્યો નહીં.

“સ્લિપ બુક હું લાવી આપું,” એણે કહ્યું. “અંદર તમે નહીં આવો.”

એણે બીજી હથેળીથી દરવાજાની અંદરની ટેબલ પર પડેલું પાતળું બુક ઉપાડ્યું, કવર વચ્ચે આંગળી દબાવી, અને બહાર તરફ લંબાવ્યું. રોહિતભાઈએ લેવા હાથ આગળ કર્યો, પણ ફરી અડધે અટકી ગયા—કારણ કે મૃણાલ હજી પાટીએ હતી, અને બુક લેવા માટે પણ એમને એના શરીરની રેખા તોડવી પડત. એક ક્ષણ એમણે હાથ નીચે કર્યો. પછી મૃણાલે જ બુક દરવાજાની બહારની ચોખટ પર મૂકી. “અહિયાંથી લઈ જાઓ.”

એ હવે વિનંતી નહોતી, આદેશ પણ નહોતો. પોતાનો વારો જપ્ત કરેલો નિયમ હતો.

રોહિતભાઈએ બહાર ઝૂકી બુક ઉઠાવી. અંદર નહીં આવ્યા. આંખોના ખૂણે કઠોરતા હજી હતી, પણ એ હવે વિરોધની નહોતી; સ્વીકારની કિંમત જેવી હતી. “બરાબર,” એમણે બહુ ધીમેથી કહ્યું.

મૃણાલે સાંકળ પાછી ચડાવી. દરવાજો અંદર ખેંચતાં લાકડું અને લોખંડ વચ્ચેનું અંતર એક શ્વાસ જેટલું રહી ગયું, પછી બંધ થઈ ગયું. બાજુની દીવાલ પર લગાડેલા નાના અરીસામાં દરવાજાની ચીર જેવી પ્રકાશરેખા પડી. મૃણાલ એ રેખા સામે ઊભી રહી; શ્વાસ છોડતાં અરીસાના કિનારે ધૂંધળી વાટ ચડી, એક પાતળી સફેદ લકીર જેવી. ક્ષણભર ધુમ્મસ ટક્યું, પછી કાપેલી હવામાં જ અટકી રહ્યું.