પછી લાઇવ સાચી કળા જ બોલી

“નિયતિ, તું બાજુએ ઊભી રહે,” સંચાલકે તેની આંગળીઓની નીચેનો કન્સોલ સીધો ખેંચી લીધો, “આ મુખ્ય ડેમો હવે કેવલ કરશે.” કાળી કેબલનો તાણ તેના હાથથી છટક્યો. આગળની પહેલી કતારમાં મંજીરીબેન પાતળી સ્મિતથી બેઠી હતી; તેમની બાજુએ બે સંબંધીઓ, જેમને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે કેવલ અને નિયતિ એક જ વર્તુળમાં ફરી રહ્યા છે, ઝૂકી ઝૂકી જોતા હતા. નિયતિના પગ પાસે બેકસ્ટેજથી લાવેલો ઠંડો પડી ગયેલો ઢોકળાનો નાનો ડબ્બો પડ્યો હતો. તેણે સવારે સાતથી સ્ટેજ મેપ, સેન્સર અને અવાજના ક્યૂ બાંધ્યા હતા, અને હવે કન્સોલ પર કેવલની ઘડી ચમકી રહી હતી.

કેવલે તેના હાથમાંથી પ્રવેશ-કાર્ડ પણ ઝટકે લઈ લીધું. “તારા વગર પણ ચાલે,” એણે હળવેથી કહ્યું, પણ એ અવાજ નજીકના aisle સુધી ગયો. “તું કોડિંગમાં હેલ્પ કરી દીધી, હવે ફેસ પરફોર્મન્સ હું કરું. જજેસ સામે ગોટાળો ન થવો જોઈએ.” પછી સંચાલક તરફ ફરીને ઊંચા અવાજે ઉમેર્યું, “એ થોડું ટેકમાં સારી છે, સ્ટેજ પર લોકો પકડી શકતા નથી.” પહેલી કતારમાંથી નાનું હાસ્ય તૂટી નીકળ્યું. નિયતિએ કંઈ કહ્યું નહીં; તેની મેટ્રો કાર્ડની ઘસાઈ ગયેલી ધાર અંગૂઠાથી ઘસાતી રહી.

આજનો કાર્યક્રમ માત્ર યુવા મહોત્સવ નહોતો. અમદાવાદના આ સાંસ્કૃતિક-ટેક મંચ પર જે ટીમ પસંદ થાય તેને મોટા ઇવેન્ટ્સમાં કામ, નામ અને સેવા ક્ષેત્રમાં સીધી ચડત મળવાની હતી. મંજીરીબેન માટે તો બીજી જ ગણતરી હતી: “છોકરો લોકો સામે કેવી રીતે ઊભો રહે છે” એ જોવા માટે ઘણા લોકો આવ્યા હતા. નિયતિને એ ગણતરીનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યો હતો, માલિક બનાવવામાં નહીં.

તેણે બાજુના aisle edge પર ખસી જતાં એક વાર કેબલ-રેક તરફ નજર કરી. ઉપર લટકતી પ્રોજેક્શન સ્ક્રીન પર સાઉન્ડ-રિએક્ટિવ visualsની ટેસ્ટ લાઇન દોડતી હતી. કેવલે પ્રથમ ટ્રિગર દબાવ્યો. બેસનો ફટકો પડ્યો, રંગનો ફુવારો ઊઠ્યો—પણ ડાબી બાજુનું પેનલ અડધું મોડું પડ્યું. જજેસમાં બેઠેલા દક્ષે ભોંય ચડાવી. નિયતિ આગળ વધી નહીં; ફક્ત aisleમાંથી જ બોલી, “ડાબા પેનલનો વિલંબ બંધ થવાનો નથી. ત્રીજો સેન્સર જમણા ચેનલ પર માપ્યો છે.”

કેવલ હસ્યો. “એનું એ જ સ્ટાઇલ છે. અસિમેટ્રિક.”

નિયતિએ કન્સોલને સ્પર્શ્યું પણ નહીં. તેની નજર માત્ર સ્ક્રીન, પછી ceilingના સ્પીકર, પછી રેકના પાછળના જંકશન પર ગઈ. “અસિમેટ્રિક હોત તો ત્રીજા બીટે પણ પાછું આવત,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું, “આ તો ક્રોસ-મૅપ છે. લીલા ટૅગવાળો વાયર ખોટા પોર્ટમાં છે.” aisle પાસે ઊભેલો એક સ્વયંસેવક ગભરાઈને વળ્યો; ખરેખર લીલો ટૅગ નીલો પોર્ટમાં ઘૂસાડેલો હતો. થોડા લોકો પાછળથી ઊંચા થઈને જોવા લાગ્યા. નાનો ચીર પડ્યો—દેખાતું હતું કે સિસ્ટમ કોણે ખરેખર બાંધી હતી—પણ સંચાલકે તરત કહ્યું, “સારું, એ બદલાઈ જશે. હવે આગળ વધીએ. સમય વેડફશો નહીં.”

નિયતિએ કંઈ સમજાવ્યું નહીં. એ જ તેની પહેલી જીત હતી: તેણે કન્સોલ પાછો મેળવ્યો નહીં, છતાં રૂમમાં એક ખૂણે સત્ય ખૂલી ગયું. દક્ષે પહેલી વાર તેની તરફ સીધી નજર કરી. મંજીરીબેનનું સ્મિત થોડી સાવચેતીથી ગોઠવાયું.

વાયર બદલીને ફરી લાઇવ રન શરૂ થયો. કેવલ હવે વધારે જોરથી શરીર હલાવતો, દર્શકો તરફ હાથ ઉંચો કરતો, જાણે કન્સોલ એની આંગળીઓથી નહીં, એની ઓળખાણથી ચાલતો હોય. પ્રથમ ત્રણ ક્યૂ સરખા ગયા. ચોથી પર તેને હેન્ડઓફ કરવો હતો—લાઇવ પર્કશન પેડમાંથી મોશન-ટ્રેક visualsમાં પ્રવેશ. તેણે પેડ પર ઝડપથી ત્રણ ફટકા માર્યા. પહેલો અવાજ ગયો, બીજો ચીરી ગયો, ત્રીજા પર આખું visuals grid એકસાથે જામી ગયું. ઉપરની સ્ક્રીન પર રંગના વાદળની બદલે રાખોડી ખાંચાઓ અટકી રહી. સ્પીકરમાંથી તીખો ભુંકો નીકળ્યો.

કેવલનું ચહેરું ખાલી થઈ ગયું. તેણે ફરી તે જ પેડ ખંખેર્યો. વધુ કર્કશ ચીસ. આગળની કતારમાં બેઠેલી એક કાકી કાન ઢાંકી ઊભી થઈ. સંચાલક સ્ટેજની તરફ દોડ્યો, “બંધ! બંધ—”

પણ રીસેટ બટન દબાય એ પહેલાં નિયતિ પહેલેથી જ ચાલમાં હતી. aisleમાંથી અંદર કૂદતાં તેણે કેવલની કળી હળવી પણ અચૂક પકડી, એને કન્સોલથી અડધો ફૂટ બાજુ સરકાવ્યો અને ડાબા હાથથી મુખ્ય ફેડર નીચે ખેંચ્યો. ચીસ તરત અડધી પડી. જમણા હાથથી તેણે પેડનો ઇનપુટ કાપીને સેન્સર બેંક પર લાઇવ રૂટ ફેરવી. એક જ ક્ષણે. કોઈ વિરામ નહીં, કોઈ માફી નહીં. તેની આંગળીઓ નીચે ત્રણ લાઇટ ઝબકીને ગોઠવાઈ ગઈ—લાલ, પછી વાદળી, પછી સફેદ.

અધૂરા ભુંકામાંથી અચાનક ઘેરો તાલ ઊભો થયો. રાખોડી gridમાં પહેલી લીટી કંપી, પછી વળીને મોરપિછાની જેમ ફાટી નીકળી. નિયતિએ માથું પણ ઉચક્યું નહીં. “પેડ છોડ,” એણે માત્ર એટલું કહ્યું. કેવલનો હાથ હવામાં અટકેલો રહી ગયો. એની ઊભી રહેવાની જગ્યા જતી રહી; કન્સોલનો મધ્ય ભાગ હવે નિયતિના ખભા, કણી અને ગતિથી ભરાઈ ગયો.

રૂમનો ફેરફાર તાળીઓથી નહીં, શરીરોથી થયો. aisle પાસે ઊભેલા છોકરાઓ પાછળ ન ખસ્યા; તેઓ ઊભા જ રહી ગયા, પણ રસ્તો પોતે જ ખુલ્લો થવા લાગ્યો. સંચાલક, જે હમણાં સુધી કન્સોલને “મુખ્ય ડેમો” કહીને કેવલને સોંપી રહ્યો હતો, હવે બાજુએ ઊભો રહી ગયો, હાથ હવામાં અટકેલા. મંજીરીબેને પોતાના પલ્લુને એક વાર ગાંઠ્યું અને પહેલી વાર કેવલ નહીં, નિયતિના હાથ જોયા. દક્ષ ખુરશીની ધાર સુધી આગળ સરક્યો.

કેવલે પાછો ઘુસવાનો પ્રયાસ કર્યો. “હું કરી લઉં છું,” એણે ધીમા પણ કંપતા અવાજે કહ્યું, “મારા ક્યૂ હતા—”

નિયતિએ સાંભળ્યું પણ નહીં. visuals હવે તેની શ્વાસના માપ જેવી ચોકસાઈથી ચાલતા હતા. તેણે ડાબી બાજુના નોબને ચોથા ખાંચા સુધી ફેરવ્યો; ઉપરની સ્ક્રીન પર સર્કલ્સ ભેગા થઈને સાબરમતીના પાણી જેવી લાંબી ચમકમાં વહેવા લાગ્યા. પછી જમણી તરફનો પ્રેશર-સેન્સિટિવ સ્ટ્રીપ દબાવ્યો. તાલ તૂટ્યો નહીં; બદલે અંદરથી બીજા સ્તરનો લય બહાર આવ્યો. જેને કાગળ પર લખવું સહેલું હતું, એને લાઇવ જોડવું કઠિન—એમનો સૌથી મુશ્કેલ ભાગ હવે ચાલુ હતો.

પાછળના ટેક-ટેબલ પાસે પડેલી તેની કી-રિંગ કોઈએ મોડેથી લાવી હતી; સવારે સ્ટોરરૂમ બંધ કર્યા પછી પણ ચાવી તેને સમયસર પરત ન મળી હતી. હવે એ જ કી-રિંગ કન્સોલની બાજુએ પડેલી ઝબકી. દક્ષ ઊભો થઈ ગયો. “રીસેટ ન કરશો,” એણે જજ ટેબલ પરથી જ કહ્યું. આ એક વાક્યથી કમાન બદલાઈ ગઈ. સંચાલકે તરત હાથ પાછો ખેંચ્યો. કેવલની પાસે હવે સૂચન કરવાની પણ જગ્યા રહી ન હતી.

નિયતિએ ત્યાંથી જ સૌથી જોખમી લાઇવ passage શરૂ કર્યો—કન્સોલ, મોશન-ટ્રેક, અને પર્કશન લૂપ ત્રણેયને એકસાથે બાંધીને, preloaded sequence વગર. સામાન્ય રીતે ટીમો અહીં સેફ મોડ લેતી. તેણે લીધો નહીં. ડાબા પગથી નીચેનો ફૂટ-ટ્રિગર દબાવતા જ visualsની નદી ત્રણ ભાગમાં વહેંચાઈ. જમણા હાથથી તેણે બીટને એક અંશ પાછળ ખેંચ્યો; આટલી પાતળી ખસેડણમાં જ આખું ડિઝાઇન બગડી શકે. કેવલ બાજુએથી જોઈ રહ્યો હતો, જાણે કશું બોલે તો કદાચ પોતાની જ ગળામાં ફસાઈ જાય.

સ્ક્રીન પર હવે રંગ માત્ર નાચતા નહોતા; તેઓ અવાજને જવાબ આપતા હતા. દર્શકોની વચ્ચેથી કોઈએ ચુપચાપ “અરે” કહ્યું. નિયતિએ એક પણ વખત પોતાની તરફ નજર ખેંચવા હાવભાવ કર્યો નહીં. એની પીઠ સીધી, ગળા નીચે પરસેવાની નાની લીટી, કાળો કુર્તો કન્સોલના પ્રકાશમાં વાદળી પડતો. હાઇપ, ચહેરો, નાટક—બધું બાજુએ ધકેલાઈ ગયું. જે રહી ગયું તે માલિકી હતી.

કેવલે છેલ્લી બચેલી ચાલ મારી. “આ તો મેં રિહર્સલમાં બતાવેલું—” એ વાક્ય પૂરું કરે એ પહેલાં નિયતિએ મધ્યનો live capture arm કર્યો અને તેના જ સામે, એની જ ડેમો-ફાઇલ પર, નવી લેયર લખી દીધી. સ્ક્રીનના ખૂણે પહેલાંના પેટર્નની અસ્પષ્ટ સરખામણી તણાઈ રહી, પાછળ unreadable, પણ આગળ જે બનતું હતું તે તાજું, સફાઈથી જીવતું. જૂનું નકલિયું દેખાઈ પણ રહ્યું હતું અને બિનઉપયોગી પણ.

મંજીરીબેનના બાજુએ બેઠેલા સગાએ કેવલને બોલાવવા માટે હાથ ઉંચક્યો, પણ વચ્ચે જ હાથ નીચે મૂકી દીધો. દક્ષે માઇક લીધા વગર જ ટેબલ પરથી નામ બોલ્યું, સ્પષ્ટ અને પૂરતું: “આ ઓપરેશન કોણે બાંધ્યું?” સંચાલક મૌન. કેવલ મૌન. નિયતિએ જવાબમાં ઉપર જોયું પણ નહીં; તેણે ફક્ત છેલ્લો ક્યૂ શરૂ કર્યો.

હવે આખા હોલનો શ્વાસ એક લયમાં ખેંચાયો. કઠિન passageનો અંત એવો હતો કે મોશન-સેન્સર હલનચલનના અર્ધા સેકંડ મોડાને પણ માફ ન કરે. તેણે ડાબી હથેળી હવામાં ઉઠાવી, પછી એકદમ નીચે લાવી; સાથે જ જમણી આંગળીઓથી ત્રણ માઇક્રો-ટચ. પહેલી લહેર ઊઠી. બીજી વળીને પ્રથમમાં ગૂંથાઈ. ત્રીજી પર આખું visuals canopy જેમ ખુલી ગયું—સફેદથી કેસરિયા, કેસરિયાથી ઊંડા નિલામાં, અને બેસનો આખરી ઠોકાર એટલો ચોક્કસ પડ્યો કે ceilingના સ્પીકરોએ પહેલી વાર શુદ્ધ ધ્વનિ પાછી આપી. ક્યાંય ચીરો નહીં. ક્યાંય તૂટણ નહીં.

એ જ ક્ષણે રૂમને નામ આપવું પડ્યું. કોઈ દલીલથી નહીં, કામથી. દક્ષે પોતાની ફાઇલ બંધ કરી. સંચાલકે ગળું સાફ કર્યું પણ અવાજ નીકળ્યો નહીં. કેવલ કન્સોલથી પૂરા બે પગલા દૂર ઊભો હતો, જેમ કોઈને પોતાની જ જગ્યાએથી કાઢી મૂકવામાં આવે અને તે વિરોધ માટે યોગ્ય શબ્દ પણ ન શોધી શકે. મંજીરીબેનની આંખોમાં જે ગણતરી હતી તે પહેલી વાર ખોટી પડી.

નિયતિએ છેલ્લો sustain પકડી રાખ્યો, પછી એને જરૂર જેટલો જ લાંબો રાખ્યો—ના એક ક્ષણ વધારે, ના ઓછો. એ નિયંત્રણમાં આનંદ ન હતો, બદલો ન હતો; ફક્ત એવો શાંતિભર્યો ઘા હતો જેને જોઈને રૂમ ફરી જૂની વાત પર જઈ ન શકે. પછી તેણે ડાબા અંગૂઠાથી અંતિમ ફેડર સરકાવ્યો અને પોતાના નામ વિના આખું કામ પોતાનાં હાથથી બંધ કર્યું.

કેવલ મોડો આગળ વધ્યો. “નિયતિ, એક મિનિટ, હું—”

નિયતિએ કન્સોલ પરથી હાથ ઉપાડ્યો, મોનિટર વેજની કિનારે આવીને ઊંડો શ્વાસ સરખો કર્યો, અને પાછળ અનપાઠ્ય સરખામણી સ્ક્રીન ઝગમગતી રહી ત્યારે માઇકનો બાકી પડેલો કર્કશ પ્રતિધ્વનિ ધીમે ધીમે સમતળ પડતો ગયો—પછી સાવ સપાટ થઈને કપાઈ ગયો.