જેનાને નાની ગણી, એ જ બધાથી ઉપર નીકળી

“મીરા, અત્યારે અહીં નહીં. બાજુએ ઊભી રહો.”

સફેદ દસ્તાના પહેરેલો દ્વાર સંચાલક તેની સામે હાથ પાથરીને અટકાવી ગયો, અને પાછળથી ઉતરતી કારોના દરવાજા એક પછી એક ખૂલતા ગયા. ચાંદીની થાળીઓ, ફૂલહાર, કેમેરાનો ફ્લેશ, “આવો, આવો,” “મામાજી આવી ગયા”—આ બધું મધ્ય લેનમાં વહેતું રહ્યું; મીરા પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણેથી અડધી ટેક લઈને ઊભી હતી, હાથમાં વાંકું પડેલું ઓળખ-પટ્ટું હજુ લટકતું, જાણે તે મહેમાન નહીં, સેવા ક્ષેત્રમાંથી બોલાવી લાવવામાં આવેલી કોઈ છોકરી હોય. તેનો નાનો ટિફિન, બપોરનું અડધું ખાધેલું ખાવાનું, થાંભલા પાસે ઠંડું પડેલું હતું.

આ દુખ ફક્ત ઊભું રાખવાના અપમાનથી નહોતું. ત્રણ મહિના પહેલાં વિરેનની માતાએ પોતાના ભાઈઓ સામે કહ્યું હતું—“પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, છોકરી સારી છે, પણ સગાઇ સુધી હદ રાખવી.” મીરાએ હદ રાખી. ઘરે આવવા-જવા માટે અલગ દરવાજો, તહેવારે પાછળનું બેઠાડું, અને આજે—વિરેનના મોટા મામાના સન્માન સમારંભે—મુખ્ય ઉતારાણ વાળા દરવાજે તેને જ અટકાવાઈ હતી.

હીના ભાભી કારમાંથી ઉતરતાં ઉતરતાં જ અટકી. કુંદનના સેટવાળી સાડી, ઊંચો ચણિયો, ગળામાં ઘંટડી જેવી હસતી વાણી. “અરે, મીરા? તું અહીં? સારી વાત. પાછળ સ્ટાફવાળાં પ્રવેશદ્વાર પાસે રહે. મહેમાનોની વચ્ચે ગોટાળો ન થાય. અત્યારે કોણ કોને પહેલા લે છે એ બધું વડીલો જુએ છે.”

“મને વિરેનએ કહ્યું હતું કે હું સાથે—”

“સાથે?” હીનાએ શબ્દને એવી રીતે હસીને કચડી નાખ્યો જેમ કોઈ સસ્તું કાચ તોડે. “સાથે તો વરરાજા-વધૂ કે પતિ-પત્ની આવે. તું સમજદાર છે ને? પરિસ્થિતિ વાંચ. અને હા, આ ચાવી એને આપજે.” તેણે કારની પાછળની નાની કી-પાઉચ મીરાના હાથમાં દબાવી. મોડું પરત અપાયેલી ચાવી. કામવાળી રીતે. “ઉભી ન રહેજે અહીં. ફોટામાં આવી જશ.”

મામાના છોકરાઓએ આંખ ઉપાડી જોઈ, પછી હીના તરફ સરકી ગઈ. બે કાકીઓએ એકબીજાને ધીમું કહ્યું, “હજુ નામ નક્કી નથી ને.” મીરાએ ચાવીને જોયી, પછી ઊંચકીને કહ્યું, “જેનાં હાથમાં ઘર છે, એની ચાવી એના જ માણસને આપજો.” અને પાઉચ નજીકના ફૂલનાં સ્ટેન્ડ પર મૂકીને પ્લાસ્ટિકની ખુરશીનું ખૂણું છોડી સીધી મુખ્ય લાઇનની બાજુ જઈ ઊભી રહી.

તે ન ખસી, એટલામાં બીજી કાર આવી. દ્વાર સંચાલકે પહેલેથી ફૂલહાર આગળ વધાર્યા, પછી મીરાને ઓળખીને ભમ્મરાયો. “મેડમ, કૃપા કરીને—”

હીનાએ વધુ જોરથી કહ્યું, જેથી પાછળના સગાં, વિડિયોવાળો, ડ્રાઇવર સૌ સાંભળે, “દ્વાર પર વ્યવસ્થા જાળવો. જેને યાદીમાં સ્થાન હોય તેમને પહેલા. બાકીનાં લોકો બાજુએ.” પછી મીરા તરફ વળી, “તને શરમ નથી પડતી? વડીલો સામે જાતે જગ્યા લેવી? છોકરીની ઇજ્જત એમ જ રહે છે?”

“ઇજ્જત હું બાજુએ ઊભી રહું ત્યારે જ કેમ રહે?” મીરાનો અવાજ ઠંડો હતો. “અને નામ વિના બોલાવેલી હું છું, તો અહીં ચાવી લઈને દોડતી પણ હું જ કેમ?”

હીનાના હોઠ કઠણ થયા. “કારણ કે તને હજુ સુધી ઘરના અંદરના વર્તુળમાં સ્થાન નથી. વાત સમજી લે. આજે મામાજી આવ્યા છે. તેમની સામે મને ગોટાળો ચાલશે નહીં.” તેણે દ્વાર સંચાલકને આંગળી બતાવી, “આ બહેનને સાઇડ ગેટથી મોકલો. જો પૂછે તો કહેજો રસોડા તરફ.”

“હું રસોડા તરફ નહીં જાઉં,” મીરાએ કહ્યું. “જો મને અહીં રાખવી નથી, તો બધાના સમક્ષ કહો કે વિરેનએ મને બોલાવી નહોતી.”

આ એક પળનો ભંગ હતો, પણ દેખાતો. નજીક ઊભેલો નાનો મામેરો ભાઈ, જે મહેમાનોને બોટલ આપતો હતો, હાથ અડધી હવામાં જ અટકી ગયો. વિડિયોગ્રાફરે કેમેરાનો ખૂણો થોડો નીચે કર્યો. હીના તરત જ તડકી, “વિરેન અત્યારે વડીલો સાથે છે. તે દરેકને સમજાવતો ફરશે? તારી મર્યાદા રાખ.”

એ જ સમયે અંદરની સીડીઓ તરફથી સંચાલક દોડી આવ્યો—હોલનો મુખ્ય આવકારક, જેને બધા “દ્વારવાળા કાકા” કહેતા. તે હીનાને “ભાભીજી” કહી બોલાવતો. આજે પણ એ જ ગતિથી આવ્યો, પણ મીરા પાસે આવીને અટકી ગયો. તેની આંખ એક ક્ષણ માટે મીરાના વાંકા ઓળખ-પટ્ટા પર ગઈ, પછી સીધી થઈ. “મીરા બહેન, તમે અહીં શા માટે ઊભા? તમને મધ્ય લેનમાં લેવાનું કહ્યું હતું.”

હવા જરા બદલાઈ. હીનાએ તરત કહ્યું, “ના કાકા, ગેરસમજ છે. આ—”

“મીરા બહેન,” કાકાએ ફરી કહ્યું, હવે બંને હાથ જોડીને, “મહેરબાની કરીને આગળ આવો. મોટા સાહેબની કાર માટે જે પ્રથમ સ્વાગત સ્થાન રાખ્યું છે, ત્યાં ઊભા રહો. તમારા વગર શરૂઆત ન કરવી એમ સંદેશો આવ્યો છે.”

આ વખતે પાછળની બે કાકીઓએ સીધી મીરાને જોયું. દ્વાર સંચાલક, જે થોડા પહેલાં તેને અટકાવી રહ્યો હતો, બાજુએ સરક્યો. એક ફૂલહાર ધરાવતી છોકરીએ થાળીની દિશા ફેરવી. માત્ર અડધી લાઇન ખસી, પણ ખસી ગઈ. હીનાના ચહેરા પર લાલાશ ચઢી. “કયો સંદેશો? કોના તરફથી? મને કેમ ખબર નથી?”

“વિરેન સાહેબ તરફથી,” કાકાએ કહ્યું, હજુ નજર મીરાથી ન હટાવી. “અને ઉપરથી ખાસ કહ્યું છે—મધ્ય લેન ખાલી રાખવી.”

મીરા એક પગ આગળ વધી. ગોઠવેલી લાઇનમાં પહેલી વાર તેના માટે જગ્યા ફાટી. પણ હીના તરત વચ્ચે ઘૂસી આવી, સાડીનો પલ્લો ફેલાવી દેતાં જ આખી ચાલ અટકી ગઈ. “બસ. પૂરતું થયું. વિરેન કંઈ પણ કહે, વડીલો સામે ક્રમ હું તોડવા નહીં દઉં. સગાઇ પહેલાં છોકરીને પ્રથમ સ્થાન? કાલે લોકો શું બોલશે? ‘ઘરમાં આવીને બેઠી ગઈ’—એ સાંભળવાનું મને છે, આને નહીં.”

“એ લોકો પહેલાથી બોલે છે,” મીરાએ કહ્યું. “તમને ફક્ત ત્યારે વાંધો છે જ્યારે બોલાતું મારા બદલે તમારાં વિરુદ્ધ થાય.”

હીનાએ તાવમાં આવીને મીરાની સામે હાથ લંબાવ્યો, જાણે ફરી પાછી સાઇડમાં ધકેલી દેશે. “તારે સમજાતું નથી? તું અહીં ઊભી રહીશ તો મામાજી પહેલા કોને આવકાર મળ્યો એ સૌ જોઈ લેશે.”

“હા,” મીરાએ સ્થિર થઈને કહ્યું, “એ જ તો દેખાવું જોઈએ.”

મોટા કાળા એસયુવીના ટાયરે કરકચાટ કરી મધ્ય લેનમાં વળાંક લીધો. ગેટ પાસે ઊભેલા બધીની ગરદન એકસાથે ફરાઈ. ડ્રાઇવરે દરવાજો ખોલવા દોડતાં જ હીના આગળ વધી ગઈ, ફૂલહાર હાથમાં લઈ. “મામાજી, આવો—”

પણ બીજી બાજુનો દરવાજો પહેલા ખૂલ્યો. વિરેન ઉતર્યો. સફેદ કુર્તા પર ધૂળની પાતળી લાઇન, જાણે સીધો ક્યાંક દોડીને આવ્યો હોય. તેણે એક નજરમાં આખું દૃશ્ય લઈ લીધું—હીના મધ્યમાં, મીરા અડધી લાઇન બહાર, ફૂલહાર ખોટી દિશામાં, દ્વાર સંચાલક અચકાતો. “અહીં શું ચાલે છે?”

હીના તરત વળી. “સરસ થયું તું આવી ગયો. આને સમજાવ. હું તો ફક્ત વડીલોનો માન રાખું છું. આ છોકરી મધ્ય લેનમાં ઊભી રહેવાની જિદ્દ કરે છે.”

વિરેન સીધો મીરા પાસે ગયો, પણ તેને સ્પર્શ કર્યો નહીં. એ પણ જોઈ શકાય એવું જ. “તમે ખસ્યા કેમ?”

હીનાએ જવાબ ઝૂંટવ્યો, “કારણ કે સ્થાન—”

“હું મીરાને પૂછું છું.” વિરેનનો અવાજ ઊંચો નહોતો, છતાં દ્વાર પાસેનો ગાબડો સ્થિર થઈ ગયો.

મીરાએ ચાવીવાળો પાઉચ ફૂલના સ્ટેન્ડ પરથી ઊઠાવી તેની તરફ બતાવ્યો. “મને બાજુએ ઊભું રાખ્યું. પછી રસોડા તરફ મોકલવા કહ્યું. અને આ આપ્યું—મોડે પરત કરેલી ચાવી જેવી.”

વિરેનનો ચહેરો સાવ કડક થઈ ગયો. તેણે પાઉચ લીધો નહીં. “હા કે ના?” તેણે હીના તરફ જોયું. “આ બધું થયું?”

હીના હવે હસવાનો પ્રયત્ન પણ કરી શકી નહીં. “હું ઘરની લાજ બચાવી રહી હતી. મામાજી સામે—”

“મામાજી સામે?” પાછળનો દરવાજો હવે ખૂલ્યો, અને વિરેનના મોટા મામા ધીમે ઉતર્યા. ચાંદીના વાળ, લાંબું કપાળ, બે ડ્રાઇવર અને એક સહાયક પાછળ. “કોણની લાજ?”

હીનાએ તરત ગોઠવાઈને ફૂલહાર આગળ વધાર્યો, “મામાજી, આપનું સ્વાગત—”

મામાએ ફૂલહાર તરફ જોયું પણ હાથ ન વધાર્યો. તેમની નજર વિરેન પરથી પસાર થઈ મીરા પર અટકી. “આ જ મીરા?”

હીનાના હાથ હવામાં જ અટકી ગયા. આસપાસ ઊભેલી બધી લાઇન જાણે શ્વાસ પર અટકી.

વિરેન એક પગ પાછળ થયો, જગ્યા ખાલી કરતાં. “હા, મામા. મીરા.”

મામાએ સીધું કહ્યું, “પહેલા મીરાને લો.” પછી દ્વાર સંચાલક તરફ, વધુ કઠણ અવાજે, “સાંભળ્યું? સૌપ્રથમ આવકાર મીરાબેનને. પછી હું. આજે જ્યાં તે ઊભી રહે, ત્યાંથી લાઇન ચાલશે.”

ફૂલહાર ધરાવતી છોકરી ગભરાઈને હીનાની સામેમાંથી વળી ગઈ. દ્વાર સંચાલકે તરત થાળી મીરા સામે કરી. “મીરાબેન, કૃપા કરીને.” કાકાએ મધ્ય લેન ખાલી કરાવી. એક ડ્રાઇવર હીનાની આગળથી પસાર થઈ મીરાના માટે દરવાજાનો માર્ગ સાફ કરવા ગયો. હીનાના હાથનો ફૂલહાર હવે બિનજરૂરી ભાર જેવો લટકતો હતો.

“મામાજી,” હીનાનો અવાજ તૂટી ગયો, “આ રીતે તો—”

“આ રીતે શું?” મામાએ કડકાઈથી પૂછ્યું. “ઘરમાં જેને બોલાવી, જેને જાણીતાં સૌ મોઢે નામથી ઓળખે, જેને મારા ભાણેજ સાથે ઉભું રહેવું છે, તેને દરવાજે બાજુએ રાખી તમે કઈ રીત બચાવો છો? જો સ્થાન નથી આપવાનું, તો નામ ન લો. અને નામ લીધું હોય, તો ઉતારાણે સૌપ્રથમ માન પણ આપો.”

વિરેને એ સમયે પહેલી વાર ચાવીનો પાઉચ મીરાના હાથમાંથી લઈને હીનાની સામે પાછો ધકેલ્યો. “જેને કામવાળી ગણીને આપ્યો હતો, એ જ ચાવી તમે રાખો. આજે મીરા મહેમાન નહીં—મારા સાથે સ્વીકારેલી વ્યક્તિ તરીકે અંદર જશે. અને હા, મારી બાજુએ.”

હીનાએ પાઉચ લેવા હચકાઈ; પાઉચ તેના બંગડાવાળા હાથ પર અથડાઈ નીચે almost પડ્યો. નાનો મામેરો ભાઈ દોડી પકડવા ગયો, પણ વિરેને જરા હાથ ઊંચકતા તે પાછો અટકી ગયો. આ અટકણ વધુ અપમાનજનક હતી. જે છોકરો હમણાં સુધી હીનાના ઈશારે બોટલ આપતો હતો, હવે તેની નજર જ મળાવતો ન હતો.

મામાએ ફરી આદેશ આપ્યો, હવે આખી લાઇનને, “ક્રમ બદલો. પહેલા મીરાબેન, પછી વિરેન, પછી હું. બાકી બધાં પાછળ.”

એક પળ માટે કોઈ હલ્યું નહીં—પછી બધું એકસાથે થયું. ફૂલહાર મીરાના સામે આવ્યો. આરતીની થાળી ફરાઈ. દ્વાર સંચાલકે ગેટના અંદરના લાલ દોરીવાળો રસ્તો તેના પગ પાસે ખોલી દીધો. હીનાને, જે થોડાં ક્ષણ પહેલાં મધ્યમાં હતી, બાજુએ ખસવું પડ્યું; તેની સાડીનો પહોળો પલ્લો માર્ગમાંથી હટાડવા તેણીએ જાતે જ ખીંચવો પડ્યો. બે કાકીઓ, જેઓ થોડા પહેલાં “હજુ નામ નક્કી નથી” કહી રહી હતી, હવે મીરાને જગ્યા આપવા પાછળ ખસી. લાઇનનો વાંચી શકાય એવો અર્થ બદલાઈ ગયો.

મીરાએ ફૂલહાર સ્વીકાર્યો નહીં. એ બદલે તેણે થાળી પકડી રાખનાર છોકરીને કહ્યું, “પહેલા મામાજી માટે રાખો. મને ફક્ત રસ્તો જોઈએ.” પછી વિરેન તરફ જોયું. “જાહેરમાં જે ક્રમ ગોઠવાયો છે, એ જ અંદર પણ રહેશે. અડધો માન નહીં.”

વિરેનનો જવાબ તરત આવ્યો. “હા. અંદરનું પ્રથમ બેઠાડું પણ તમારું. મારી સાથે.”

હીના ફરી એક વાર જોર કરી ઊભી રહી. “આ અતિશય થઈ રહ્યું છે. વડીલોમાં મારી પણ જવાબદારી—”

મામાએ તેની તરફ જોઈને શબ્દ કાપી નાખ્યો. “જવાબદારી તો પહેલા અપમાન ન થાય તેની હતી. હવે શીખો અને પાછળ ચાલો.”

આ સીધો કાપ હતો. હીનાના હોઠ ખૂલ્યા, બંધ થયા. તેની પાસે હવે કોઈ હુકમ નહોતો જે કોઈ તાત્કાલિક માને. દ્વાર સંચાલકે તેની રાહ જોયા વગર મીરા માટે રસ્તો બતાવ્યો. કાકાએ બંને હાથથી સંકેત કર્યો—“આ તરફ, મીરાબેન.” વિરેન મીરાથી અડધી પગથિયા પાછળ રહ્યો. મામા પણ પાછળ. જે ક્રમ વર્ષો સુધી હીનાએ ઘરમાં જાળવ્યો હતો, તે ઉતારાણની લેનમાં બધાના આગળ તૂટી ગયો.

મધ્ય લેનમાંથી ચાલતાં મીરાને થાંભલા પાસે પડેલું પોતાનું ઠંડું ટિફિન દેખાયું. તેણે વળી જઈ તે ઉઠાવ્યું, દ્વાર નજીક ઊભેલી એક નાની છોકરીના હાથમાં આપ્યું. “આ રસોડે મૂકી દે. હું બાજુના દરવાજે નહિ આવું.”

એટલામાં અંદરથી બીજો સહાયક દોડી આવ્યો, ગોટાળો સમજી નહોતો શક્યો, અને ટેવથી બોલી પડ્યો, “ભાભીજી, પહેલા—” પણ દ્વાર સંચાલકે જરા કઠોર નજર કરી. સહાયક તરત વળી ગયો, “મીરાબેન, આ તરફ.”

આ એક જ વાક્યે આખી સાંજનો કાયદો બદલી નાખ્યો.

વાહન ઉતારાણના કિનારે પહોંચતાં દરવાજા પાસેનો એટેન્ડન્ટ, જે થોડા પહેલાં તેને જોઈને ઢીલો ઊભો હતો, અચાનક સીધો ઊભો થયો. મીરા એક ક્ષણ રોકાઈ, મધ્ય માર્ગમાં પગ મૂકી. એટેન્ડન્ટની નજર પહેલા તેના ચહેરા પર ગઈ, પછી જમણી બાજુની લાઇન પર; અને લાઇન—ફૂલહારવાળી છોકરી, દ્વાર સંચાલક, વિરેન, પાછળ વડીલો—એક વાળી લેવાયેલી નદીની જેમ તેની આસપાસ ફરી ગોઠવાઈ ગઈ. મીરાએ માથું ઊંચું રાખીને અંદર જવાનું પહેલું પગલું ભર્યું.