યાદીમાં મારું નામ સૌથી ઉપર ગયું

“નિયતિ, તું ત્યાં નહીં. આ ખુરશી મોહિતાની છે.”

હેમાંગીભાભીએ સફેદ કાગળની નાની પત્તી ઉઠાવીને નિયતિના હાથમાંથી સરકાવી લીધી અને ગાદીવાળી ખુરશી પર પાછી મૂકી. નિયતિના હાથમાં હજુ સ્ટીલના ડબ્બાનું ઠંડું ઢાંકણું હતું; સવારે ઓફિસ જતી વખતે ભરી લાવેલી શાક-રોટલી સાંજ સુધી બેગમાં પડી રહી હતી, હવે રસોડાની બાજુના પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણામાં દબાઈ ગઈ. દાલચિની અને તળેલા મકાઈના ચેવડાની સુગંધ વચ્ચે આખું ઘર જોઈ રહ્યું હતું—મામા, કાકી, બે ફુઆ, અને સીડીઓની તરફથી આવતાં-જતાં છોકરાઓ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે વિરાજ અને નિયતિ વર્ષથી વાતમાં છે. છતાં હેમાંગીભાભીએ બધા સામે એ એક પત્તી ખેંચીને જાણે કહી દીધું—ખબર હોવી એક વાત, સ્થાન મળવું બીજી.

નિયતિએ એક ક્ષણ માટે ખાલી પડેલી ગાદીવાળી ખુરશી, પછી પ્લાસ્ટિકના ખૂણાને જોયું. “સારું,” તે એટલું જ બોલી. ખુરશી માટે ખેંચાતી નથી—એવો ઉપકારક ચહેરો હેમાંગીભાભી ઇચ્છતી હતી. નિયતિએ ઠંડો ડબ્બો ટેબલના છેડે મૂકી દીધો, પોતાની પેનથી, જેના ઢાંકણાં પાસે જૂનો નીલો ડાઘ પડેલો હતો, બીજી ખાલી પત્તીના પાછળના ભાગે બે શબ્દ લખ્યા—“નિયતિ શાહ”—અને તેને સહેજ વાળી પોતાની હથેળીમાં રાખી લીધી. પછી તે પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણે નહીં બેસી, સીધી દરવાજાની બાજુ ઊભી રહી.

હેમાંગીભાભીએ તુરંત ગળો સાફ કર્યો. “અરે, નારાજ થવાની શું વાત? હજી તો કંઈ નક્કી જ નથી. મહેમાનો છે, વ્યવસ્થા રાખવી પડે.”

“વ્યવસ્થા માટે જ ઊભી છું,” નિયતિએ કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ નજીકના ત્રણ માથા તેની તરફ વળ્યાં. “જેનું નામ હોય તે ત્યાં બેસે. નામ કાઢી નાખો, પછી ખુરશી પણ ખાલી જ લાગે.”

મામાની પાતળી ભ્રૂ સહેજ ઊંચી ગઈ. કાકી થાળીમાં નાસ્તો ગોઠવતાં ગોઠવતાં અટકી. હેમાંગીભાભી હસી પડી, પણ હસવામાં કઠિન કિનારો હતો. “અરે, હાથથી લખેલી પત્તીથી કોઈ વહુ બની જતું નથી.”

“ખરું,” નિયતિએ કહ્યું, “પણ કાઢી લેવાથી કોઈ અજાણી પણ નથી બની જતી.”

એ પહેલી નાની ભંગાર હતી. ખુરશી હજી મોહિતાની હતી, પરંતુ હવે નિયતિનું લખેલું નામ તેની મડેલી આંગળીઓમાં દેખાતું હતું. જોઈ શકાય એવું. માથું નમાવીને ગળી જવાનું નહીં.

ઉપરના હોલમાં સગાઈ પહેલાની ભેગી માટે લાંબો ટેબલ સજ્યો હતો. સીડીઓ ચઢી જતાં જ લેન્ડિંગ પર બોટલોના ક્રેટ, મીઠાઈના બોક્સ અને બે વધારાની ખુરશીઓ ગોઠવેલી; એક સમયે એક જ માણસ સહેજ વળી શકે એવું સાંકડું માર્ગ. હેમાંગીભાભી આ આખી હલચલનું દોરિયું હાથમાં રાખીને ચાલતી હતી. “મોહિતા, તું આગળ. નિયતિ, તું પાછળથી આવજે, ઉપર જગ્યા ઓછી છે,” તે બોલી.

નિયતિએ જોયું—આગળનો માર્ગ પણ એ જ રીતે વહેંચાયો હતો જેમ ખુરશી. પહેલા કોણ ચઢે, કોને કિનારે ઊભું રાખવું, કોણને અંદર બોલાવવું. તે પાછળ ખસી ગઈ હોત તો વાત પૂરી. પરંતુ નીચે दरવાજે ડિલિવરીવાળો મીઠાઈનો એક મોટો બોક્સ લઈને ઊભો રહ્યો. “બેન, કયા ઉપર મુકવું?”

હેમાંગીભાભી એકસાથે બે કામમાં ફસાઈ. એ ક્ષણે કાકીએ કહ્યું, “નિયતિ, તું લઈ લે. તને ખબર છે ક્યાં શું મૂકાશે, ગયા મહિને જન્મદિવસે તું જ ગોઠવ્યું હતું.”

આ બીજો નાનો ઝુકાવ હતો—ખાલી શબ્દનો નહીં, હાથમાં આપેલી જવાબદારીનો. હેમાંગીભાભી તરત જ વળી. “ના ના, મોહિતા જશે આગળ. પ્રથમ વખત આવી છે, તેને બતાવવું પડે.”

નિયતિએ બોક્સ સીધો પોતાના હાથમાં લઈ લીધો. ભારે હતો; ગોળપાકની સુગંધ ગરમ કાગળમાંથી નીકળતી. “હું બતાવી દઈશ,” તે બોલી અને સીડીઓ તરફ પગ મૂકી દીધો. ભારે બોક્સ સાથે શરીર વાળીને પસાર થવાનું હોય ત્યારે બીજા લોકોને રસ્તો આપવો જ પડે. મોહિતા, હાથમાં ફોન અને ચુડીઓનો ખણખણાટ લઈને, બાજુએ ચોંટી ગઈ. હેમાંગીભાભીને પાછળ થવું પડ્યું, કેમ કે બોક્સ પહેલા પસાર થયો. લેન્ડિંગ પર ક્રેટ સરકાવવા મામાનો દીકરો દોડી આવ્યો. નિયતિએ કહ્યું, “આ બે ખુરશી જરા અંદર.” છોકરાએ તરત જ ખસેડી દીધી. માર્ગ ખુલી ગયો.

ઉપરના હોલ સુધી પહોચતી વખતે આખું દૃશ્ય બદલી ગયું હતું. આગળ હવે મોહિતા નહોતી; નિયતિ મીઠાઈનો બોક્સ લઈને સીધી મુખ્ય ટેબલ સુધી ગઈ. મધ્યમાં બે ગાદીવાળી ખુરશીઓ, બાજુએ વડીલો માટે સોફા, અને પાછળ પ્લાસ્ટિક ખુરશીઓની લાઇન. તેણે બોક્સ ટેબલ પર મૂકી, પોતાની મડેલી પત્તી ખોલી અને ટેબલના જમણા છેડે ખાલી ગ્લાસની બાજુ દબાવી મૂકી. કોઈને પૂછ્યું નહીં.

હેમાંગીભાભી ઉપર આવી ત્યારે બે ફુઆઓ પહેલેથી જ ગપ્પામાં કહી રહી હતી, “અરે, નિયતિએ તો બધું ગોઠવી દીધું.” એમાં પ્રશંસા ઓછી અને નોંધ વધુ હતી. હેમાંગીભાભીનો ચહેરો કડકાયો. “એ પત્તી દૂર કર. આ બેઠક વડીલોના નક્કી પ્રમાણે થશે.”

નિયતિ પાછી ઊભી રહી. “તો વડીલો જ કહેશે.”

વાત હવે ફક્ત ખુરશીથી મોટી થઈ ગઈ. કાકી સોફાની પાસે આવી. મામાએ ચશ્માં નીચે સરકાવ્યા. નીચે પાર્કિંગમાંથી બાઈકનો અવાજ આવ્યો; વિરાજ આવી ગયો હતો.

વિરાજ, ઓફિસમાંથી સીધો, હાથમાં લેપટોપની થેલી અને મોડું પરત કરેલી ફ્લેટની વધારાની ચાવી સાથે ઉપર આવ્યો. એ ચાવી મહિનાઓથી તેની પાસે હતી—નિયતિએ જ ક્યારેક ઇન્ટરવ્યૂના દિવસોમાં આપી હતી, આવી-જતી મદદ માટે. આજે તેણે પ્રવેશતાં જ એ ચાવી ખિસ્સામાંથી બહાર કાઢી. હેમાંગીભાભીએ ઝડપથી તેનો સ્વાગત કર્યો, જાણે આખી ગોઠવણી હજી તેના કાબૂમાં હોય. “આવ, વિરાજ. પહેલા મોહિતાની બાજુ બેસ. બધા રાહ જોઈ રહ્યા છે.”

વિરાજની નજર એક પછી એક વસ્તુઓ પર ગઈ—મોહિતાની આગળની ખુરશી, ટેબલ પર દબાવેલી “નિયતિ શાહ”ની પત્તી, પ્લાસ્ટિક ખુરશીઓ પાછળ ઠંડી પડેલી ડબ્બાની થેલી, અને લેન્ડિંગથી અંદર સુધી ખુલેલો માર્ગ જે હમણાં જ કોઈએ બળજબરી વિના પણ હક્કથી કાપ્યો હતો. રૂમમાં વાતચીત ઓછી થઈ. હેમાંગીભાભી હવે ખુલ્લી ચાલ ચાલી રહી હતી.

“મામા,” તે મીઠી નમ્રતાથી બોલી, “ઘરમાં સૌને લાગણી છે, પણ રિવાજ તો રાખવા પડે. ઓળખાણ રાખવી અલગ, અને ઘરવાળી જગ્યાએ કોણ બેસે તે અલગ. પહેલા યોગ્ય છોકરીને બેસાડીએ, પછી બીજું બધું વિચારીએ.”

મોહિતાએ સહજ રીતે પલ્લુ સરખો કર્યો અને મુખ્ય ખુરશીના બાજુના હેન્ડલ પર હાથ મૂકી દીધો—જાણે નિર્ણય પહેલેથી જ થઈ ગયો હોય. એ જ ખોટી પસંદગીનું જહેરું હતું: વડીલો સામે, બધાની નજરે, કોણ “યોગ્ય” અને કોણ “પછી” એ જાહેર કરી દેવું.

નિયતિએ કોઈની તરફ નહીં, સીધું વિરાજ તરફ જોયું. “ચાવી પાછી આપ,” તે બોલી.

રૂમમાં આ વાક્ય કાચ તૂટે એમ પડ્યું. વિરાજ એક ક્ષણ જડ રહ્યો, પછી આગળ આવ્યો. તેણે ચાવી તેની હથેળીમાં મૂકી. ચાવીનો ધાતુ ઠંડો હતો. નિયતિએ એને મજબૂત રીતે પકડી લીધી. “હવે બે જ રસ્તા છે,” તે શાંત અવાજે બોલી. “મને દરવાજા પાસે ઉભેલી ઓળખાણ રાખવી હોય તો હું અત્યારે નીચે ઉતરી જઉં. અને જો ઘરના લોકો સામે મારું નામ કાઢીને બીજું બેસાડવાનું હોય, તો તું પણ એ જ જગ્યાએ બેસ. પણ મારી પત્તી કોઈ બીજાના નામ હેઠળ નહીં જાશે.”

હેમાંગીભાભી તરત ઊભી થઈ. “નિયતિ, આ ધમકી છે? વડીલો સામે આવા શબ્દો? તું સ્થાન માંગે છે કે ઝઘડો?”

“જેને જગ્યા પરથી હટાડો એને સ્થાન માંગવું જ પડે,” નિયતિએ કહ્યું. “ઝઘડો તો તમે ખુરશી ખેંચતી વેળાએ શરૂ કર્યો.”

વિરાજે ખુરશીઓ વચ્ચેનું અંતર જોયું. રૂમમાં એટલી ભીડ હતી કે કોણ ક્યાં ઊભું છે એ જ નિર્ણય હતું. તેણે અચાનક મોહિતાની બાજુની ગાદીવાળી ખુરશીને હાથથી પાછળ ધકેલી. પગનો ઘસારો ટાઇલ્સ પર કરડાયો. બધા ચમક્યાં. પછી તેણે ટેબલ પરથી નિયતિની લખેલી પત્તી ઉઠાવી, મધ્યની ખુરશી આગળ મૂકી, ઊંચા સ્પષ્ટ અવાજમાં કહ્યું, “પહેલા નામ વાંચો. આ જગ્યાએ નિયતિ બેસશે.”

હેમાંગીભાભીનો ચહેરો નિઃશબ્દ ખાલી પડી ગયો. “વિરાજ—”

તેને તેણે અટકાવ્યો નહીં; માત્ર આગળનું કર્યું. મોહિતાના હાથ નીચેનો હેન્ડલ તેણે નમ્રતાથી પણ અડગ રીતે છૂટો કરાવ્યો, ખુરશી વધુ બાજુ સરકાવી. “મોહિતાબેન મહેમાન છે,” તેણે કહ્યું, “મહેમાન જ્યાં વડીલો બેસાડે ત્યાં બેસે. મારી બાજુ, ઘરના નિર્ણય માટે, નિયતિ સિવાય કોઈ નહીં.” પછી, જાણે રૂમમાં એક છેલ્લો ગાંઠિયો પણ કાપવો હોય, તેણે કાકીને જોઈને કહ્યું, “કાકી, જો ચાંદલો કે નામ પૂછવાનું હોય તો પહેલું નામ નિયતિનું લો.”

આ જાહેર દાવો હતો—સાદો, સાંભળાય એવો, અને ખુરશીઓ ખસેડીને દેખાતો. રૂમને તરત જ વાંચવું પડ્યું. કાકીના હાથમાં રહેલી થાળી સહેજ કંપી, પછી સીધી નિયતિ સામે આવી. મામાએ ચશ્માં ઉતારીને કપડાંથી કાચ સાફ કરવાના ઢોંગમાં ચહેરો ઢાંકી લીધો. મોહિતા એક પગ પાછળ ખસી, તેની ચુડીઓનો ખણખણાટ એકાએક ગોટાળો લાગી રહ્યો હતો. હેમાંગીભાભીના હોઠ હલ્યા, પણ અવાજ નીકળ્યો નહીં. જે સ્ત્રી હમણાં સુધી દરેકને ક્યાં ઊભું રાખવું તે કહી રહી હતી, હવે પોતે બાજુના રસ્તામાં અટવાઈ ગઈ.

નિયતિ ત્યાં જ ઊભી રહી. બધાં માટે તે બેસી જાય એટલું પૂરતું હોત, પણ આખરી સરકાવટ તેને જ કરવી હતી. તેણે પોતાની પત્તી ખુરશી આગળ સધી કરી, પછી મોહિતા તરફ જોયા વિના કહ્યું, “મહેમાન માટે પાછળની આરામખુરશી ખાલી છે.” કાકીએ તરત પાછળની ખુરશી બતાવી. આદેશ હવે ક્યાંથી નીકળે છે તે રૂમ સમજ્યો.

હેમાંગીભાભીએ છેલ્લો પ્રયત્ન કર્યો. “બાળકો જેવી જિદ્દ ન કરશો. લોકો શું કહેશે?”

નિયતિ બેઠી નહીં. તેણે ચાવી વિરાજના લેપટોપની થેલી ઉપર મૂકી દીધી. “લોકો આજ જે જોઈ રહ્યા છે એ જ કહેશે,” તે બોલી. “નામ કાઢીને જગ્યા બદલી શકાતી નથી.”

વિરાજે તેની માટે ખુરશી બહાર ખેંચી. “નિયતિ, બેસ.” આ આમંત્રણ ન હતું; જાહેર માન્યતા હતી. તેણે બેસતાં જ વિરાજ પોતે તેની બાજુ બેસ્યો, બીજું કોઈ વચ્ચે ઘુસી શકે એટલું અંતર છોડ્યું નહીં. હેમાંગીભાભી હવે ટેબલની સામે રહી નહોતી; ખાલી ઉભી રહી હતી, હાથમાં ઉંચકી રાખેલી બીજી પત્તી સાથે, જે કોઈ વાંચતું નહોતું. એ હતું દેખાતું નુકસાન. સત્તા હાથમાંથી સરકી ગઈ હતી. મોહિતાની આંખો નીચે વળી ગઈ; તે પાછળ સરકેલી ખુરશી શોધતી ફરી. એ હતું ઉલટાયેલું બળ. હેમાંગીભાભીએ “વિરાજ, બે મિનિટ વાત તો સાંભળ” કહીને નજીક આવવું ઇચ્છ્યું, પણ કાકીએ થાળી લઈને વચ્ચે આવી અને સીધું નિયતિને પૂછ્યું, “મીઠું કે મીઠાઈ પહેલા?”

હેમાંગીભાભીનો અવાજ એ પ્રશ્નની પાછળ દબાઈ ગયો. રૂમ ફરી ચાલતો થયો, પણ તેના કેન્દ્ર બદલાઈ ગયા. હવે જે કોઈ અંદર આવતું તે પહેલા ગાદીવાળી મધ્ય ખુરશી પાસે નજર કરતું, જ્યાં નિયતિનું નામ ખુલ્લું પડેલું હતું અને વિરાજ તેની બાજુ. એક ફુઆએ સાવ દમ દબાવીને પૂછ્યું, “છોકરી ક્યાં કામ કરે છે?” મામાએ પ્રથમ વાર સ્પષ્ટ કહ્યું, “સેવા ક્ષેત્રમાં છે. પોતાની મહેનતે ઊભી છે.” હમણાં સુધી જે માહિતી નાની ગણાતી હતી, તે ઓળખાણ બની ગઈ.

હોલમાંથી નીચે જવાની વેળાએ ફરી એ જ સીડીઓ આવી—સાંકડા વળાંક, લેન્ડિંગ પર ખાલી મીઠાઈના બોક્સ, અને દીવાલ પાસે નીચું બારણું. સૌ એકસાથે નીકળવા લાગ્યા, પણ ક્રમ હજી નક્કી થવાનો હતો. હેમાંગીભાભી આદતથી આગળ સરકવા માગતી હતી; વિરાજ બાજુએ ઊભો રહ્યો. તેણે કંઈ કહ્યું નહીં. કહેવું હવે જરૂરી નહોતું.

નિયતિ પહેલો પગથિયો ઉતરી લેન્ડિંગ પર આવી. જમણા હાથથી લોખંડની રેલિંગ પકડી. એની આંગળીઓ પાસે નીલા પેનનો જૂનો ડાઘ હજી દેખાતો હતો. તેણે અડધી ક્ષણ માટે હાથ રોક્યો, પછી આગળ વળી નીચેના વળાંક તરફ ઉતરી ગઈ; પાછળના પગથિયે અટકેલા પગો પસાર થયા નહીં.