એ જ ક્ષણે એની વધેલી ચાલનો હિસાબ વસૂલ થયો

હિતેષભાઈએ પેલેટની આગળ ટ્રોલી આડી ઘુસાડી ને નિયતિનો રસ્તો અટકાવ્યો અને લાલ મોખરાવાળો રિલીઝ ઓર્ડર એની છાતી સામે હલાવ્યો. “એક બોક્સ ઓછું છે,” એણે ઊંચા અવાજે કહ્યું, “અને તું હેન્ડઓવર અટકાવીને ઉભી છે. અહીં જ લખીને આપ—શોર્ટેજ તારી કસ્ટડીમાં થયું.” પાછળ લોડિંગ બેની ટિનછત નીચે ડીઝલની ગંધ અને ભીની દોરીનો વાસ મિશ્રાતો હતો. રજિસ્ટર ટેબલ પર ચા ઠંડી પડી ચામડી બાંધી રહી હતી; કપની નીચે ગોળ દાગ. બે હેલ્પર, એક ડ્રાઇવર, અને દરવાજાની આડમાં થોભેલા મહેન્દ્રકાકા—જેને ઘરેથી સીધા આવવાનું હતું—બધાં જોઈ રહ્યા હતા.

નિયતિએ હાથમાં પકડેલી સ્કેન-પટ્ટી નીચે મૂકી. એની બસપાસનું ઘસાયેલું કિનારું અંગૂઠા નીચે ઘસાયું. “મારી કસ્ટડીમાં નહીં,” એણે સીધું કહ્યું. “રાતની શિફ્ટે ઇનવર્ડ મૂકી, સીલ તૂટેલું આવ્યું, મેં નોંધ કરી છે.” હિતેષભાઈ હસ્યા નહીં; એ વધુ ખરાબ હતું. “નોંધ? તું નોંધ બતાવશે મને?” એણે ટેબલ પર પડેલું રજિસ્ટર ખસેડ્યું, કાગળો સૂકા અવાજે સરક્યાં. “તારે કામ જોઈએ છે ને? મહીનાના અંતે ડ્યૂટી રોસ્ટર હું બંધું છું. અને મહેન્દ્રકાકા,” એણે નજર વાળી, “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે વાત ક્યાં સુધી ગઈ છે. આવી છોકરી ઘર પણ કેવી રીતે sambhaḷe?”

મહેન્દ્રકાકાએ દરવાજાની અડીએ જ પગ જમાવી દીધો. અંદર આવવાનું પણ હવે સામાજિક ખર્ચ જેવું થઈ ગયું. નિયતિએ એ નજર જોઈ, પણ વળી નહિ. હિતેષભાઈએ સફેદ ફોર્મ ખેંચ્યું. ઉપર મોટા અક્ષરે લખેલું: “શોર્ટેજ સ્વીકાર અને રિલીઝ શરત.” નીચે બે લીટીઓ ખાલી. “લખ,” એણે પેન એની તરફ ધકેલી. “હું માલ છોડું પછી. નહીં તો આજે જ બેકલેન ઍક્સેસ બંધ. પછી આવતા અઠવાડિયાથી તું અંદર પણ નહીં આવે.”

ટ્રોલીની ચક્કી પાસે એક કાર્ટ અટકી ગઈ. ડ્રાઇવર મનસુખે ચાવી હાથમાં ફેરવી. “સાહેબ, માર્કેટની દુકાનો રાહ જુએ છે,” એણે ધીમે કહ્યું. “રાહ જુએ,” હિતેષભાઈએ ઝાટક્યું. “પહેલાં આ લખે.” પછી નિયતિને ઊંચેથી નીચે જોયું. “ઘરે કહી દેજે, બે સહીથી નોકરી રહેતી હોય તો સહી કરવી શીખવી જોઈએ.”

નિયતિએ ફોર્મ હાથમાં લીધું. કાગળ સૂકો, પાતળો, કરકરો. એની નજર એક જ વાક્ય પર અટકી: “સહી કરનાર દ્વારા માલ મુક્તિ પૂર્વે તમામ ઓછત અને કસ્ટડી વિક્ષેપની સંપૂર્ણ જવાબદારી સ્વીકારાય છે; આગળથી બેકલેન રિલીઝ પર પ્રતિબંધ.” પ્રતિબંધ. જવાબદારી. બંને એક જ જાળમાં બંધાયેલા. એણે પેન ખોલી નહિ. બદલે રજિસ્ટરના પાનાં પલટ્યાં. ત્રીજા પાનાં પર એની રાત્રી નોંધ હતી—આવક સમયે તૂટેલી સીલ, સમય, સ્ટેમ્પ. હિતેષભાઈએ તરત હાથ મારી એ પાનું દાબી દીધું.

“એ નહીં. આ.” એણે ફોર્મ પર આંગળી ઠોકી. “તું કનિષ્ઠ છે. પ્રોટોકૉલ હું કહું.” “પ્રોટોકૉલ આખું વાંચીને કહો,” નિયતિએ કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ કાર્ટની ચેઇન ખણખણાટ વચ્ચે પણ સ્પષ્ટ ગયો. “માલ હજુ માલિકપક્ષની સહી વગર બહાર નથી જતો. હાલ તમારી કસ્ટડી છે.”

એટલામાં ફોરમેન જાડેજા receiving laneમાંથી અંદર વળ્યા. ખભા પર પીળું કપડું, આંખે થાક. “શું અટકાવ્યું?” હિતેષભાઈ તકની રાહ જોતાં હતાં. “જાડેજાસાહેબ, બહુ સીધી વાત છે. એક બોક્સ ઓછું. આ છોકરી રાતથી રમાડે છે. હમણાં જ લખાવી લો. અને હું ઓર્ડર સાઇન કરી દઉં—આને હેન્ડઓવર લાઇનથી દૂર રાખો.”

જાડેજાએ ફોર્મ તરફ જોયું, પછી રજિસ્ટર તરફ. “પહેલાં ચેક—” “ચેક થઈ ગયું,” હિતેષભાઈએ વચ્ચે કાપ્યું. એમના અવાજમાં ઉધારની સત્તાનો ચમકારો હતો. “આજનો dispatch મોડો થાય તો ઉપરથી પૂછપરછ મારી પાસે આવશે. હું લખું છું.” એણે રિલીઝ ઓર્ડર ખેંચ્યો, નીચેની ખાલી જગ્યા પર વાંકું થઈ બેઠા, અને તાકીદમાં લખી દીધું: “નિયતિને હેન્ડઓવર પોઇન્ટથી દૂર રાખવી. શોર્ટેજ મુદ્દે માલિકપક્ષે સીધી કસ્ટડી લઈ રિલીઝ અટકાવવી.” પછી પૂરી સહી દબાવી દીધી—હિતેષ વઘાસિયા—અને સ્ટેમ્પ માર્યો.

સ્ટેમ્પ પડ્યાનો ભીનો ઠપકો હજુ સુકાયો નહોતો કે જાડેજાએ કાગળ પોતાની તરફ ખેંચ્યો. એની આંખો પહેલી લાઇન પર અટકી, પછી છેલ્લે. “અરે,” એના મોંમાંથી નીકળ્યું. નિયતિએ કાગળ છોડ્યો નહિ; જાડેજાએ પણ નહિ. એક જ કાગળ ઉપર ત્રણ આંગળીઓ. પ્રોટોકૉલની નાની લીટી નીચે છુપાયેલી હતી: “માલિકપક્ષે સીધી કસ્ટડી લઈને હેન્ડઓવર રોકે તો ત્યારબાદની ઓછત, વિક્ષેપ, અને વિલંબની સંપૂર્ણ જવાબદારી સહી કરનાર ઉપર.” જાડેજાની ગળાની નસ તણી ગઈ. મનસુખે ચાવી ફેરવવી બંધ કરી. પાછળ પેલેટ ધકેલતો છોકરો અડધી ચડાણ પર રોકાઈ ગયો.

હિતેષભાઈને પણ સમજ પડતા બે ક્ષણ લાગી. પછી એ આગળ વધ્યા. “આ આપો.” જાડેજાએ આપ્યો નહીં. “તમે આ લખ્યું છે. એટલે હવે આ લોટની સીધી કસ્ટડી તમે લીધી. રિલીઝ તમારી સહી પર અટકી. જો એક બોક્સ ઓછું છે તો ઇન્વેસ્ટિગેશન પણ તમારી લાઇન પર ખુલશે.” “એનો અર્થ એ નથી—” “અર્થ લખેલો છે,” નિયતિએ કહ્યું. એણે રજિસ્ટરના દબાયેલા પાનામાંથી પોતાની રાત્રી નોંધ ખેંચી કાઢી. “સીલ તૂટેલી આવક. સમય બે બાવીસ. મેં એન્ટ્રી કરી છે. તમે હમણાં મને હેન્ડઓવરથી દૂર રાખવાની સહી કરીને પોતે કસ્ટડી લઈ લીધી.”

કાગળ ફરી સૂકો અવાજ કરતાં વળ્યો. હિતેષભાઈએ એક ઝટકે રજિસ્ટર પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ જાડેજાએ ખભાથી રસ્તો બંધ કર્યો. હવે બેકલેનમાં હવામાં વાસ સિવાય બીજું પણ ઘેરું થયું—જેમ વરસાદ પહેલા ધૂળ ઊભી રહે. દરવાજાની આડમાં ઉભેલા મહેન્દ્રકાકા આખા અંદર આવી ગયા. એમનો ચહેરો કોઈ પક્ષ લેતો ન હતો, પણ બહારથી જોયું હોય એવું પણ ન રહ્યું. હિતેષભાઈએ એ નજર જોઈ અને તરત સ્વર નરમ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

“નિયતિ, આમ કડક જવાનું શું કામ? લખાણમાં ભૂલ થઈ ગઈ. આપણે અંદર બેસીને—” “હેન્ડઓવર લાઇન અહીં છે,” નિયતિએ કહ્યું. “અંદર કંઈ નહીં.” હિતેષભાઈએ પ્રથમ વાર એના નામમાં મીઠાશ મૂકી. “બેટા, વાત મોટું કરવાની નથી. ઘરે વાત જશે. મહેન્દ્રકાકા સામે આ રીતે—” નિયતિએ કોઈ જવાબમાં ઘરનો ઉલ્લેખ પકડ્યો નહીં. એણે જાડેજા તરફ હાથ આગળ કર્યો. “સહીવાળો ઓર્ડર.”

જાડેજાએ કાગળ એને આપ્યો. હિતેષભાઈ તરત વચ્ચે પડ્યા. “એ કાગળ મારી ફાઈલનો છે.” “હવે નહીં,” જાડેજાએ ટૂંકો જવાબ આપ્યો. “ઓનર-સાઇડ acknowledgement વગર રિવર્સ નહીં થાય. અને તમે જે નોંધ્યું છે એની કૉપી ઉપર જશે.” હિતેષભાઈના કપાળ પર પસીનો મીંઝાયો. એણે મનસુખને કહ્યું, “ટ્રક પાછળ લો. કોઈ માલ બહાર નહીં જાય.” નિયતિએ તરત બીજા ગેટ તરફ જોયું જ્યાં માલિકપક્ષનું કેબિન side exit પાસે હતું. બેમાંથી એક માર્ગ જ ખુલ્લો હતો; મુખ્ય દરવાજો પેલેટોથી અડધો બંધ. એ જ એની સીમા હતી.

એ આગળ વધી. ટ્રોલીની આડી મૂકી આપેલી રોકટોક એણે હાથથી નહીં, કાર્ટના ખાલી છેડે જરા દબાવી ખસી પાડી. ચક્કી સળવળી. હિતેષભાઈએ એની કણી પકડવા હાથ વધાર્યો; નિયતિએ કાગળ ઊંચો કરીને કહ્યું, “સ્પર્શ નહીં. તમે જાતે લખ્યું છે કે હું હેન્ડઓવર પોઇન્ટથી દૂર. હવે હું માલ સ્પર્શતી નથી. હું કસ્ટડી ઓર્ડર માલિકપક્ષે પરત મૂકી રહી છું.” આ એક લીટીથી જાડેજા તરત સતર્ક થઈ ગયા. “હા, કોઈ માલને હાથ નહીં. રસ્તો ખાલી.” એમણે બે હેલ્પરને ઇશારો કર્યો. એકે પેલેટ જમણેથી ખસેડ્યો; બીજાએ ચેઇનવાળી બાર ઊંચી કરી. હિતેષભાઈ મધ્યમાં જ ઊભા રહ્યા, પણ હવે અટકાવવાની સત્તા એમના હાથમાં નહોતી; કાગળે એમને જ બાંધ્યા હતા.

નિયતિ side exit તરફ ચાલી. ત્યાં નાનું કાચવાળું કાઉન્ટર હતું જ્યાં માલિકપક્ષની વૃદ્ધ માલિકા, શાંતિબેન, બપોરે ક્યારેક બેસતી. આજે એના બદલે એમનો ભાણેજ ભરત અંદર ખાતાં-લખતાં બેઠો હતો. દરવાજાની અડીએ થોભેલો માઇક્રો વિરામ—એક doorframe pause—જેમ કોઈ મંદિરની સીમા પર ઉભું રહે. નિયતિએ કાગળ સીધો કાઉન્ટર પર મૂક્યો, સાથે રાત્રી નોંધ. “માલિકપક્ષ સીધી કસ્ટડી,” એણે કહ્યું. “સહી વાંચો.”

ભરતે પહેલી લાઇનથી છેલ્લી સુધી વાંચી. ઉપરનું સ્ટેમ્પ, નીચેની સહી, વચ્ચેનો વાક્ય. એણે કાઉન્ટર પાછળનો ઇન્ટરનલ બેલ દબાવ્યો. અંદરથી જૂની ચાવીના ગુચ્છનો અવાજ આવ્યો. “તો પછી,” ભરત બોલ્યો, “આ લોટનો બહારછૂટક હુકમ હિતેષભાઈ પાસે નહીં રહે. જ્યાં સુધી શોર્ટેજ કસ્ટડી તપાસ નહીં થાય, એમની લાઇન સસ્પેન્ડ. જાડેજાસાહેબ, કીઝ લઈ લો.”

હિતેષભાઈએ જાણે સાંભળ્યું જ ન હોય તેમ હાથ આગળ વધાર્યો. “ભરત, હું સમજાવી દઉં. કાગળ ખોટી રીતે વાંચ્યો છે.” નિયતિ વળી. એણે કોઈ સમજાવટ સાંભળી નહીં. માત્ર હિતેષભાઈના શર્ટની ખિસ્સામાંથી લટકતી બે બેકલેન ચાવીઓ જોઈ. જાડેજા સીધા એમની સામે આવ્યા. “ચાવી.” “તમે મને આ રીતે—” “ચાવી,” જાડેજાએ ફરી કહ્યું. હવે એમના અવાજમાં ફરજનો વજન હતો, વિનંતીનો નહીં.

હિતેષભાઈએ આજુબાજુ જોયું—મહેન્દ્રકાકા, મનસુખ, બે હેલ્પર, ભરત. બધાના ચહેરા પર જુદા કારણો હતાં, પણ કોઈએ એમને રસ્તો આપ્યો નહીં. એણે ખિસ્સામાંથી ચાવીનો ગુચ્છ કઢ્યો. ક્ષણભર હાથમાં રોક્યો, જાણે હજુ માલિકી બચી શકે. નિયતિએ હાથ આગળ કર્યો નહિ. “જાડેજાસાહેબને આપો,” એણે માત્ર એટલું કહ્યું. એ નાની અસ્વીકૃતિ વધારે ઊંડી લાગી. હિતેષભાઈએ ચાવી જાડેજાના હાથમાં મૂકી. ધાતુ અથડાયું.

“હવે આ કાગળ ઓનર-સાઇડ રજીસ્ટરમાં દાખલ થશે,” ભરતે કહ્યું. “અને સહી કરનાર તપાસ પૂરી થાય ત્યાં સુધી રિલીઝ કમાન્ડ નહીં આપે.” હિતેષભાઈએ છેલ્લો રસ્તો અજમાવ્યો. “નિયતિ, આટલું કરી શું લેશે? આવતી કાલે કામ કરવાનું જ છે.” એણે કોઈ સમાધાનનો દરવાજો ખોલ્યો નહીં. “આવતી કાલે જે પ્રોટોકૉલમાં લખ્યું હશે તે થશે. આજે તમે જે લખ્યું છે તે જ થશે.”

એણે signed order પાછો ઊંચક્યો—ફાઈલ માટે નહીં, દાખલ કરાવતાં પહેલાં માલિકપક્ષની કાઉન્ટર-મુદ્રા સુધી પોતાના હાથમાં રાખવા માટે—અને side exitની પીળી ટ્યુબલાઇટ નીચે એક પગલું ખસીને ઊભી રહી. કાગળ ખુલ્લો હતો. ઉપર હિતેષ વઘાસિયાની સહી ભીંજાયેલા સ્ટેમ્પની બાજુમાં સ્પષ્ટ હતી; નીચે “સીધી કસ્ટડી” અને “સંપૂર્ણ જવાબદારી” શબ્દો કાચા પ્રકાશમાં ચપટી જેમ ચમકતા હતા. નિયતિએ કાગળ કાઉન્ટર પર માલિકપક્ષની રજીસ્ટર-લાઇનમાં સરકાવ્યો અને એને ખુલ્લો જ છોડી દીધો.