જે જાળ તેણે ગોઠવી, એ જ ફાટી પડી

“રોક, એ પેલેટ તું નહીં ખોલે.” મહેન્દ્રભાઈએ લોખંડના સ્લાઇડિંગ દરવાજા પાસે હાથ ફેલાવી હીનાનો રસ્તો આડી રીતે અટકાવ્યો અને પીળી ચેકલિસ્ટ તેના ચહેરા સામે ધકેલી. પાછળ ટ્રોલીઓના પૈડાં કીકિયારી કરતા સરકી રહ્યા હતા, પ્લાસ્ટિકની પટ્ટીઓ ખેંચાતી હતી, અને રિસીવિંગ લેનમાં ગરમ ડીઝલની ગંધ સાથે ભીની કાર્ડબોર્ડની વાસ ચોંટેલી હતી. હીનાના જમણા હાથમાં મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાઈ ગયેલો કિનારો ચભડાતો રહ્યો; ડાબા ખભા પર લાંબી શિફ્ટનું કઠણ ભારણ બેઠેલું. તેની ટિફિનની નાની ડબ્બી હજી સુધી ખુલ્યા વગર રજીસ્ટર ટેબલ નીચે ઠંડી પડી હતી.

“આ મારી લાઇન નથી,” હીનાએ સીધી નજરે કહ્યું.

“હવે છે.” મહેન્દ્રભાઈએ ચેકલિસ્ટ પર બે ખાણા લાલ પેનથી ટીક કર્યા. “અત્યારે વધારાની હેન્ડઓવર તું જ કરશે. ગઇકાલની એન્ટ્રીમાં ખામી છે. માલ ઓછો નીકળે તો સહી તારી.”

હિના વળીને બીજા ક્લાર્ક તરફ જોતી હતી, પણ છોકરો નજર ચોરીને બારકોડ સ્કેનરમાં વ્યસ્ત થઈ ગયો. આ બેકલેનમાં કોની વાણી દરવાજા ખોલે છે અને કોની સહી જવાબદારી ચોંટાડે છે, એ બધાને ખબર હતી. ખાસ આજે તો વધુ. બપોરે કાન્તાબેને ઘરે બે લોકો બોલાવ્યા હતા; જિગ્નેશની માશી અને ફુઆ આવવાની. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—એવું અધધ્ધર અટકેલું સંબંધ. હીનાએ આ શિફ્ટ સમયસર પૂરી ન કરી, અથવા નામ ખરાબ ગયું, તો સાંજે ભોજનની થાળીમાં જ તેનો હિસાબ થવાનો.

મહેન્દ્રભાઈએ જાણે એની અંદરની ચિંતા સાંભળી લીધી. “સાંજની રજા જોઇએ ને? તો કામ શીખ. ઘેર જઈને કહેજે, ગોડાઉનમાં પણ કામ અડધું કરે છે.” તેણે ઊંચા અવાજે કહ્યું જેથી પાછળના બે હેલ્પર અને રિસીવિંગ ક્લાર્ક બંને સાંભળે. “પછી કાન્તાબેન પૂછે તો મને નહિ કહેતી કે મેં કહ્યું નહોતું.”

એ શબ્દો જરા વધારે દૂર ગયા. દરવાજાની બહાર મોટરબાઇક અટકવાની ધપાક સાંભળાઈ. કાન્તાબેનનો ભત્રીજો મનસુખ, જે ઘણીવાર ઘેરથી ડબ્બો મૂકવા આવતો, પિલ્લર પાસે ઊભો રહી ગયો. હીનાએ ક્ષણભર એને જોયો—હાથમાં કપડાની થેલી, આંખોમાં ઓળખાણની અચકાહટ. મહેન્દ્રભાઈને એ જ જોઈએ હતું: કામની ઝંઝટને ઘરની શરમ સાથે બાંધી દેવી.

“રજીસ્ટર લાવો,” હીનાએ કહ્યું.

મહેન્દ્રભાઈ હસ્યા. “એટલી ઉતાવળ? પહેલા આ પેલેટ ખોલ. પછી ગણતરી, પછી સહી.”

“રજીસ્ટર પહેલાં.” આ વખતે એની વાણી પાતળી નહોતી. રિસીવિંગ ક્લાર્કે અકળાઈને જાડું રજીસ્ટર સરકાવ્યું. હીનાએ કાગળની ધાર સીધી કરી. ઉપર મહેન્દ્રભાઈની સવારની નોંધ હતી—‘સીલ અક્ષત, ગણતરી સરખી, સાઈડ એક્ઝિટ દ્વારા મુક્તિ મંજૂર.’ નીચે પીળી ચેકલિસ્ટ જોડેલી. બે ખાણા લાલમાં: ‘અંતિમ હેન્ડઓવર કર્મચારી જવાબદાર’, ‘તફાવત જણાય તો મુક્તિ રોકી શકાય.’

હીનાએ નજર ઊંચી કરી. “સવારની સીલ તમે જોયેલી?”

“હા, તો?”

“અને મુક્તિ મંજૂર કરી દીધી?”

“હા, પણ અંતિમ હેન્ડઓવર પર તફાવત નીકળે તો—”

“તો કોને રોકવું એની સહી પણ તમારી.”

રિસીવિંગ ક્લાર્કે હળવે ગળો સાફ કર્યો. મહેન્દ્રભાઈએ તરત ચેકલિસ્ટ એની આંગળીમાંથી ખેંચી લીધી. “વાંચવું બધાને આવે છે. કામ કરવું ઓછાને આવે.” પછી ઊંચા અવાજે બોલ્યા, “જિગ્નેશ ક્યાં છે? આવ ને, તારી ઓળખાણવાળી બહેન આજે ફરી અટકેલી છે.”

જિગ્નેશ અંદરની લેનમાંથી બહાર આવ્યો. હાથમાં ફોન, કપાળ પર પરસેવાનો પાતળો ચમકારો. હીનાને તેની સામે દુઃખ કરતાં ગુસ્સો વધુ આવ્યો; એ અહીં બચાવા નહિ, જોવા આવ્યો હતો. મનસુખે પિલ્લર પાસે ઉભું રહેવું ચાલુ જ રાખ્યું. બસ, હવે વાત ફસાઈ ગઈ—કામની નહિ, ચહેરાની.

મહેન્દ્રભાઈએ તક ચૂકી નહીં. “સાંભળો બધા. પેલેટ નંબર સાતત્રીસમાં ચાર બોક્સ ઓછા છે. સવારનું ડિસ્પેચ બંધ હતું, હવે અંતિમ હેન્ડઓવર આ કરશે. જો તફાવત રહે, તો એની સામે નોંધ. પછી મેનેજમેન્ટ આગળ હું શું બોલું?”

હીનાએ પેલેટ તરફ જોયું. પટ્ટી પર તેમનું જ માર્કર લખાણ: એમ.પી. બેચ-૪. ખૂણે એક જુની સીલની પટ્ટી કાપીને ફરી ચોંટાડેલી જેવી પાતળી ચમક હતી. તેણે હાથ ન લગાડ્યો. “ચાર બોક્સ ઓછા છે, તો સવારના સીલ અક્ષત કેવી રીતે?”

“તું મને શીખવાડે?” મહેન્દ્રભાઈ આગળ વધ્યા. “અહીં બેકલેનમાં મારો શબ્દ ચાલે છે. નહિ ગમે તો લખીને આપ—કામ નહોતું કર્યું.”

તે જ પળે પહેલો નાનો વળાંક આવ્યો. હીનાએ ટિફિનની ઠંડી ડબ્બી બાજુએ સરકાવી અને રજીસ્ટર સીધું મનસુખની સામે ધરી દીધું. “વાંચી લઈજો. સાંજે કાન્તાબેન પૂછે તો હું ફરીથી સમજાવતી નહીં.” મનસુખે ડરીને કાગળ તરફ જોયું. એને વાંચવાનું પૂરું ન આવડે, પણ ઉપરની સહી, સમય અને લાલ ટીકાં સહેલાઇથી દેખાતા હતાં. મહેન્દ્રભાઈએ હાથ લંબાવ્યો, પણ એક ક્ષણ મોડું પડ્યું. લાલ ખાણા હવે છુપાયા નહોતાં.

એથી મહેન્દ્રભાઈ વધારે કડક થયા. “સારું. લખીતમાં જ રાખીએ.” તેમણે ઑફિસના અંદરના કાચવાળા ખૂણેથી એક તૈયાર ફોર્મ મંગાવ્યું—મુક્તિ આદેશ. ઉપર છાપું, નીચે ખાલી જગ્યા, બાજુમાં ખાણા. “હમણાં જ સાઈડ એક્ઝિટ દ્વારા મુક્તિ. અહીં સહી કર કે તું અંતિમ હેન્ડઓવર સ્વીકારે છે. પછી એક્સિટ પર કંઈ નીકળે તો તારી સામે કપાત. હિંમત હોય તો ના પાડી બતાવ.”

ફોર્મ હીનાના હાથ સુધી આવ્યું, પણ એણે લીધો નહીં. “વાંચીને આપો.”

“વાંચીને શું? સામાન્ય છે.”

“ઊંચે વાંચો.”

કોરિડોરની ટ્યુબલાઇટનો સતત ભણભણાટ અચાનક વધારે સાંભળાય એવો થયો. મહેન્દ્રભાઈએ કંટાળાથી ફોર્મ ખુદ વાંચવાનું શરૂ કર્યું, ઝડપથી, લોકોને કાગળમાં દબાવી નાખવાની ટેવવાળી વાણીમાં. “‘સવારના ચકાસેલા સીલ મુજબ સાઈડ એક્ઝિટ મુક્તિ. અંતિમ હેન્ડઓવર દરમિયાન કોઈ તફાવત, નુકસાન, અથવા અટકાવ માટે મૂળ મંજૂરી આપનાર અધિકારી જવાબદાર ગણાશે; હેન્ડઓવર કર્મચારી ફક્ત સૂચનાનું પાલન કરશે…’”

વાંચતાં વાંચતાં જ તેઓ અટકી ગયા.

હીનાએ આંખ પણ ન ઝબકાવી. “આગળ વાંચો.”

રિસીવિંગ ક્લાર્કે અચાનક પેન ટેબલ પર મૂકી. જિગ્નેશનો ફોન હાથમાં જ સ્થિર રહી ગયો. આ ફોર્મ સવારની સાઈડ એક્ઝિટ મુક્તિઓ માટેનું હતું, જ્યાં અંતિમ હેન્ડઓવર કરનાર પર જવાબદારી નાખી ન શકાય—કારણ કે માલ પહેલા અધિકારીના સીલથી જ પસાર થતો. મહેન્દ્રભાઈએ કદાચ ઉતાવળમાં ખોટું ફોર્મ ખેંચાવ્યું હતું, કે કદાચ હંમેશા ડરથી લોકો વાંચતા જ ન હોય એ ભરોસો હતો. પણ હવે વાક્ય તેમનાં જ મોઢેથી બહાર આવી ગયું.

તેમણે તરત જ કાગળ પાછો ખેંચવા હાથ માર્યો. હીનાએ એક ઇંચ પાછળ સરકાવી દીધો. “ના, હવે વાંચાઈ ગયું. સહી કરો.”

“તારે સમજાતું નથી. એ જુનું છે.”

“પરંતુ તમે આ જ મંગાવ્યું. અને હમણાં જ ઊંચે વાંચ્યું.” હીનાએ રિસીવિંગ ક્લાર્ક તરફ જોયું. “નોંધ કરો: અધિકારી દ્વારા સાઈડ એક્ઝિટ મુક્તિ આદેશ વાંચવામાં આવ્યો.”

મહેન્દ્રભાઈ ગસ્સાથી ગરમ થયા. “હું કહું છું, બદલો ફોર્મ.”

હીનાએ પહેલી વાર એની વાણીમાં ધાર દેખાડી. “પેલેટ તમારે રોકવો છે કે છોડવો? જો છોડવો છે તો આદેશ પર સહી કરો. જો રોકવો છે તો સવારની ‘સીલ અક્ષત’ નોંધ ખોટી ગણાશે. બંને સાથે નહીં ચાલે.”

બેકલેનના દરવાજા પાસે એક નવો ટ્રક રિવર્સ આવતો હતો; બીપ-બીપનો અવાજ લેન કાપતો હતો. અંદરના હેલ્પર બે ટ્રોલી લઈને અટવાઈ ગયા. બારણું બંધ રાખવામાં દરેક મિનિટ ખર્ચ હતી. આ જ જગ્યા હતી જ્યાં મહેન્દ્રભાઈ હંમેશા બીજા પર દબાણ ચોંટાડતા. આજે એ જ પ્રવાહ તેમની સામે ઊભો રહ્યો.

“સહી કરો ને આગળ વધો,” હીનાએ ફરી કહ્યું, આ વખતે કોઈ વિનંતી વગર.

મહેન્દ્રભાઈએ ચારે તરફ જોયું. મનસુખ હજી પિલ્લર પાસે હતો. જિગ્નેશે નજર નીચે કરી, પણ ગયા નહીં. રિસીવિંગ ક્લાર્કે રજીસ્ટર પહેલેથી ખુલ્લું રાખ્યું હતું. મહેન્દ્રભાઈએ હોઠ ચાવ્યા, પછી ઝટકાથી સહી મારી દીધી. “હવે ખોલ પેલેટ. અને જે ઓછું નીકળે એનું નામ હું લખાવી દઈશ.”

હીનાએ કાગળ તરત રિસીવિંગ ક્લાર્કને આપ્યો. “રજીસ્ટર સાથે જોડો.” પછી જાડા કટરથી પટ્ટી કાપી. પહેલી પ્લાસ્ટિક પટ્ટી છૂટી, પછી બીજી. ઉપરના બે બોક્સ સરકાવતાં જ અંદર ખાલી જગ્યા દેખાઈ ગઈ—ચારે બોક્સ જેટલી. પણ સાથે બીજું પણ દેખાયું: અંદરથી કાપેલી જૂની સીલનો ભાગ. બહારનું બાંધકામ સવાર પછી ફરી ગોઠવાયેલું હતું.

મહેન્દ્રભાઈએ તાત્કાલિક આંગળી હીનાની તરફ તાકી. “જુઓ! તફાવત. હવે લખ—”

“સાઈડ એક્ઝિટ મુક્તિ.” હીનાએ કાગળ પાછો પોતાના હાથમાં લીધો અને સીધું કહ્યું. “આદેશ પ્રમાણે. અંતિમ હેન્ડઓવર કરનાર ફક્ત સૂચનાનું પાલન કરશે.”

“તું પાગલ થઈ ગઈ છે? માલ ઓછો છે!”

“હા. અને મૂળ મંજૂરી આપનાર અધિકારી જવાબદાર ગણાશે. તમારો શબ્દ નહીં, તમારું સહીવાળું આદેશ.” એણે ખાલી જગ્યા, અંદરની કાપેલી સીલ અને કાગળ—ત્રણેય એકસરખી રેખામાં રાખી દીધાં. “હવે બાજુના દરવાજેથી મુક્તિ નોંધો.”

મહેન્દ્રભાઈ આગળ વધ્યા, જાણે કાગળ છીનવી લેશે. પણ ત્યાંજ સાઈડ એક્ઝિટનો દરવાજો ખૂલ્યો અને માલમુક્તિ માટેનો સુરક્ષા માણસ અંદર આવ્યો. “કયો પેલેટ અટક્યો છે? બહાર વાન ઊભી છે.”

હીનાએ કાગળ સીધો તેની સામે કરી દીધો. “મુક્તિ આદેશ. સહીવાળો. નોંધ પ્રમાણે.”

સુરક્ષા માણસે વાંચ્યું. એનો રસ ન્યાયમાં નહોતો, પોતાનો જોખમ ઓછો કરવા માંડેલો. તેણે તરત રજીસ્ટર સાથે કાગળ મિલાવ્યો. ઉપર સમય, નીચે મહેન્દ્રભાઈની સહી, વચ્ચે સ્પષ્ટ વાક્ય. “તો પછી નોંધ આ મુજબ જશે,” એણે કહ્યું. “મૂળ મંજૂરી આપનાર અધિકારી જવાબદાર.”

મહેન્દ્રભાઈનો અવાજ પહેલી વાર ડગમગાયો. “હું કહું છું, હમણાં રોકો. ભૂલથી—”

“ભૂલથી?” હીનાએ એને કાપી નાખ્યા. “સવારે સીલ અક્ષત. હમણાં મુક્તિ આદેશ. બંને તમારી સહી. હવે સાઈડ એક્ઝિટ રોકશો, તો રજીસ્ટરમાં તફાવત સાથે ખોટી પહેલાની નોંધ જોડાશે. છોડશો, તો જવાબદારી જ્યાં લખી છે ત્યાં જશે.” એણે સુરક્ષા માણસને કહ્યું, “બોક્સ ગણો અને ખાલી જગ્યા નોંધો.”

ગણતરી શરૂ થઈ. એક, બે, ત્રણ… વચ્ચે ખાલી જગ્યા. રિસીવિંગ ક્લાર્કે નંબર બોલીને નોંધ્યા. જિગ્નેશ એક પળ માટે આગળ આવ્યો, પછી પાછો ઊભો રહ્યો; અહીં એની વાણીનું કોઈ વજન નહોતું. મનસુખે હાથની થેલી નીચે મૂકી દીધી. દરવાજા બહારની વાનનો ડ્રાઇવર હોર્ન પર હાથ રાખી અટકી ગયો. ટ્રકનું બીપ-બીપ બંધ થયું; હવે માત્ર ટ્યુબલાઇટનું ભણભણ અને બોક્સ ગણેતાં અવાજ.

મહેન્દ્રભાઈએ છેલ્લી બચાવની ચાલ મારી. “આ બધું એની હાજરીમાં ખૂલ્યું છે. અંતિમ હેન્ડઓવર એની પાસે—”

“ફક્ત સૂચનાનું પાલન કરશે,” સુરક્ષા માણસે કાગળ પરથી વાંચી બતાવ્યું. ન ભાવ, ન વ્યાખ્યા. ફક્ત પંક્તિ. “અહીં એમ જ છે.”

એ એક પંક્તિએ જ બધું ખસેડી દીધું. હુકમ આપનાર જે હતો, એ હવે સમજાવનાર બની ગયો. હીના, જેને સહીથી બાંધી દેવી હતી, એ હવે કાગળ રાખનાર બની ગઈ. રિસીવિંગ લેનમાં કોણ બોલે અને કોણનો શબ્દ નોંધમાં જાય—એ સ્થિતિ આંખે જોઈ શકાય એવી રીતે બદલી ગઈ.

હીનાએ પેલેટને સાઈડ એક્ઝિટ તરફ ધકેલવા ઈશારો કર્યો. “ચાલુ રાખો.”

હેલ્પરે પહેલીવાર મહેન્દ્રભાઈને નહીં, હીનાને જોયું. પછી ટ્રોલી આગળ ધકેલી. લોખંડના પૈડાં ખખડતાં સાઈડ એક્ઝિટની દિશામાં વળ્યા. મહેન્દ્રભાઈ બાજુએ ખસવા મજબૂર થયા; દરવાજાની ચોખટ, જે થોડી પહેલાં સુધી તેમનું હથિયાર હતી, હવે રસ્તામાં પડતી અડચણ જેવી લાગી.

સાઈડ એક્ઝિટના સાંકડા ભાગે પહોંચીને સુરક્ષા માણસે અંતિમ નોંધ માટે હાથ લંબાવ્યો. “આદેશ કાગળ.”

હીનાએ કાગળ ખોલ્યો. લાલ ટીકાં હવે અલગ અર્થમાં દેખાતાં હતાં. ‘અંતિમ હેન્ડઓવર’ સામેનો ખાણો, જે મહેન્દ્રભાઈએ તેના ગળે બાંધી દેવા ટીક કર્યો હતો, નીચેના છાપેલા વાક્ય સામે નબળો પડી ગયો હતો. ઉપર સવારની નોંધ. નીચે હમણાંની સહી. વચ્ચે સ્પષ્ટ વળેલો ફંદો.

મહેન્દ્રભાઈએ છેલ્લે કહ્યું, ધીમા પણ કડવા અવાજે, “હીના, આ કાગળ મને આપ.”

“ના.” એણે કાગળ સુરક્ષા માણસને નહીં, પહેલા રજીસ્ટર પર લગાડેલી ક્લિપમાં ચોંટાડી દીધો, પછી મુક્તિ નોંધ પર પોતાની હાજરીની નાની સહી મૂકી—ફક્ત ‘સૂચના મુજબ હાજર’. ત્યારબાદ જ કાગળ કાઢીને હાથમાં રાખ્યો. “સાઈડ એક્ઝિટ મુક્તિ, આદેશ મુજબ.”

પેલેટ દરવાજાની બહાર સરક્યો. હીનાએ એક પળ માટે કાગળ આંખની સપાટીએ પકડી રાખ્યો—ઉપર મહેન્દ્રભાઈની સહી, બાજુના લાલ ટીકાં, અને વચ્ચેનું વાક્ય હવે સીધું જ તેમને બાંધી નાખતું. પછી એણે કાગળ સુરક્ષા નોંધ પર મૂકી આગળ ધપાવ્યો; સાઈડ એક્ઝિટની સફેદ ટ્યુબલાઇટમાં સહી કાળી થઈને પાછી ચમકી, જાણે શાહીનો દાંત જ પોતાના માલિક પર ગડી ગયો હોય.