જે દરવાજો મારા માટે બંધ હતો

મેહુલે ગરમ ચા ઢોળાઈ ગયેલો થર્મસ એક હાથથી પકડીને, બીજા હાથથી કાઉન્ટરનો ખૂણો સાફ કર્યો, તો હીરલભાભીએ પાછું વળી પણ ન જોયું. “ઝડપી કર ને, બેચના વાલીઓ નીચે ઊભા છે. આશાનું નામ બગડે એ પહેલાં બધું ગોઠવાઈ જવું જોઈએ.” કાઉન્ટરનો સાંકડો કિનારો પેમ્ફ્લેટ, ફી ની અડધી વાળેલી રસીદો અને સ્ટેપલર વચ્ચે ગૂંચવાઈ ગયો હતો. ચાની લપસી ગયેલી રેખા આશાના પ્રોજેક્ટ ફાઇલ સુધી ન પહોંચે, એટલા માટે મેહુલે પોતાની નોટબુક નીચે સરકાવી દીધી. શાહી ફાટી ગઈ. કોઈએ ધ્યાન ન આપ્યું.

આ કોચિંગ-ઓફિસ અમદાવાદના નવરંગપુરાના જૂના મકાનની પહેલી માળે હતી; નીચે સ્ટેશનરી, ઉપર પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવવી એવા સપનાની ઘીંચો. મેહુલ અહીં અડધો સ્ટાફ, અડધો સગો, અને પૂરો કામવાળો માણસ હતો. હીરલભાભી બધાને કહેતી, “આશા તો સીધી ક્લાસ અને બાળકો સંભાળે છે, પાછળનું બધું મેહુલ હાથ ધરતો હોય છે.” હાથ ધરતો. જાણે હાથ હોય, માણસ ન હોય.

આશા સીડીઓ પરથી દોડી આવી. “ફાઇલ ભીંજાઈ તો નહોતી ને?” તેણે ચિંતા ફાઇલ માટે કરી, મેહુલની નોટબુક માટે નહીં. મેહુલે ભીંજાયેલી નોટબુક બંધ કરી, ફાઇલ સુકાની તરફ ધકેલી. “તારી બચી ગઈ.” તેના અવાજમાં કંટાળો નહોતો; કંટાળો રાખવાનો ખર્ચ ઊંચો પડતો. વાલીઓ ઉપર ચડતા હતા. મેહુલે જળચિન્હવાળો કાઉન્ટર ઢાંકી દીધો, ગ્લાસ હટાવ્યા, અને ખુરશીઓ સીધી કરી. પહેલા પાંચ મિનિટમાં જ તે ફરી અદૃશ્ય બની ગયો.

સાંજે ક્લાસ પૂરી થયા પછી હીરલભાભીએ હિસાબની પાતળી થેલી એની સામે ધકેલી. કાગળની સુકી કરકસર અવાજ કરી. “આ ફી બેંકમાં મૂકી આવજે. અને રસ્તે આશાની પ્રિન્ટઆઉટ પણ લઈ આવજે. નિલયને આજે યુનિવર્સિટી વાળા મિત્રોને મળવા જવાનું છે.” નિલય ઉપરથી હસ્યો, બાઇકની ચાવી ફરકાવી. “મારે જાઉં તો મોડું થાય.” શબ્દો સહેલા હતા, ભાર તૈયાર જ હતો.

મેહુલે થેલી ઉઠાવી. “મારી લાઇબ્રેરી સાતે બંધ થાય છે,” તેણે ધીમેથી કહ્યું.

હીરલભાભીએ તેવા ચહેરાથી જોયું જેમ કોઈ નાની અડચણ મકાઈના દાણા જેવી દાંતમાં ફસાય. “એક દિવસ ન જઈશ તો કશું નહીં થાય. ઘરનું છે. બહારનું નથી.”

આશા ત્યાં જ ઊભી હતી. આંખો નીચે ગઈ, પણ ચૂપ રહી નહીં. “ભાભી, પ્રિન્ટ હું કાલે સવારે પણ લઈ આવી શકું.”

“તું રાત્રે સલામતથી ઘેર પહોંચી જા એ જ ઘણું છે,” હીરલભાભી બોલી. “મેહુલ છે ને.”

એ જ રાતે મોડે, ઘર પહોંચતા મેહુલને ખબર પડી કે ગાદલું ફરી ગેલેરીમાં સરકાવવામાં આવ્યું છે. ભાડાના મકાનની અંદર ત્રણ રૂમ, વચ્ચે હોલ, બહાર સાંકડી ગેલેરી. મહેમાન આવ્યા હતા; અંદર જગ્યાનું ગાણિતિક રાજકારણ હતું. હીરલભાભીએ થાળીઓ ગોઠવતાં કહ્યું, “બે રાતની જ વાત છે. તું તો જ્યાં મૂકી દઈએ ત્યાં ઊંઘી જાય છે.” એમ કહીને તેણે બાકી બધાને ગરમ ફૂલકા આપ્યા. મેહુલ માટે બાજુમાં ઢાંકેલી કઢાઈ રહી ગઈ.

નિલયે હાથ ધોઈને પૂછ્યું, “મારો ચાર્જર જોયો?” જવાબની રાહ કર્યા વગર એ મેહુલની પાતળી ગાદી ઉપર બેસી ગયો. મેહુલે ગાદી ખેંચી, પ્લાસ્ટિકની ડોલ હટાવી, અને પોતાના થેલામાંથી અડધી વાળેલી મેસની રસીદ બહાર પડી ગઈ. આખો મહિનો ક્યાં ખર્ચ કાપ્યો હતો તેની ગંધ તે કાગળમાં હતી. આશા જમવાની થાળી લઈને ગેલેરીના દરવાજા પાસે આવી ઊભી રહી. “ગરમ છે, હમણાં ખાઈ લે.” એ પહેલી વાર હતી કે કોઈએ તેની થાળી અલગથી હાથમાં આપી.

મેહુલે થાળી લીધી. અંદરથી હીરલભાભી બોલી, “આશા, તું શું એની પાછળ ઊભી છે? તારો ઑનલાઇન ટેસ્ટ છે.”

આશાએ પાછું વળીને કહ્યું, “પાંચ મિનિટ મોડું થશે તો પણ ચાલશે.” પછી ખૂબ સહજ રીતે મેહુલના હાથમાં નાની ચાવી દબાવી. “સ્ટોરરૂમની છે. ગેલેરીમાં મચ્છર બહુ છે. જો અંદર સફાઈ કરી લે તો આજે ત્યાં સૂઈ જજે.”

મેહુલ અટકી ગયો. એ ચાવી મોડે પરત આવતી ચાવીઓ જેવી ઠંડી હતી. સ્ટોરરૂમ? આ ઘરમાં જે દરવાજા સામાન્ય રીતે એના માટે નહોતા, એમાંનો એક. હીરલભાભીએ અંદરથી સાંભળ્યું હશે; અવાજ તીખો થયો. “એમાં સામાન છે.”

“સામાનની બાજુમાં માણસ સૂઈ શકે,” આશાએ કહ્યું. “ગેલેરીમાં પાણી ટપકે છે.”

બહેસ મોટી નહોતી, પણ દરવાજાના કબજાએ પહેલી વાર પક્ષ પસંદ કર્યો. મેહુલે સ્ટોરરૂમ ખોલ્યો. અંદર બંધ બોક્સ, જુનો ટેબલફેન, અને દિવાલની બાજુમાં વાળેલી ચાદર. આશા બે મિનિટમાં એક પાતળી ચાદર, નાનો તાકિયો મૂકી ગઈ. “બારણું અડધું ખુલ્લું રાખજે. હવા આવશે.” બસ એટલું. કોઈ જાહેરાત નહીં. છતાં એ રાતે મેહુલ ગેલેરીમાં નહીં, દરવાજા પાછળ સૂયો.

પછીના થોડા દિવસોમાં કામ ઓછું નહોતું થયું; ફક્ત તેની ગેરહાજરીને સહેલો માલ માની લેવામાં એક ચીર પડી. કોચિંગમાં વાલી-મુલાકાતનો દિવસ હતો. હીરલભાભીએ સૌના સામે કહ્યું, “આ આખું નવું પ્રવેશ અભિયાન આશાએ ઊભું કર્યું.” મેહુલે પાછળથી ફાઇલો, ફોર્મ, અને બાળકોના બેસવાના ટોકન ગોઠવ્યા. એક મા ગુસ્સે બોલી ઊઠી કે તેના દીકરાનું નામ યાદીમાં નથી. હીરલભાભી પાછી સરકી. “મેહુલ, તું જ જોયું હતું ને?”

ભૂલ હકીકતમાં નિલયે કરેલી; તેણે ઓનલાઇન ભરાયેલું ફોર્મ પ્રિન્ટ જ ન કર્યું હતું. મેહુલે કાઉન્ટરની ગૂંચમાંથી અડધી વાળેલી રસીદ કાઢી, તારીખ બતાવી, પછી પોતાના મોબાઇલમાં ફોટો ખોલ્યો. “ફી એની જ દિવસે ભરાઈ હતી. દાખલાનો કાગળ મેં બપોરે આપ્યો હતો.” એ માતાનો ચહેરો નરમ પડ્યો. હીરલભાભીએ તરત વળાંક લીધો, “હા, એટલે તો મેં કહેલું કે મેહુલ બધું જોતો રહે છે.” બચાવી પણ એને જ, બચાવનો શ્રેય પણ એ જ વાક્યમાં ગળી લીધો.

આશા આ બધું સામેની બેન્ચ પરથી જોઈ રહી હતી. રાત્રે પાછાં આવતાં બસસ્ટોપ પર તેણે પૂછ્યું, “તું હંમેશા પુરાવો જ સાચવે છે?”

“કોઈ ન માને ત્યારે કાગળ માને,” મેહુલે કહ્યું.

“કોઈ માણસ માને તો?” તેણીએ સહેજ પૂછ્યું.

મેહુલ હસ્યો નહીં. “પછી કાગળ ઓછા વાળવા પડે.”

તે રાત્રે સ્ટોરરૂમની ચાવી દરવાજાની ખીંટી પર ન હતી. આશાએ સીધી એની તરફ લંબાવી. “રાખ તારે પાસે. દરરોજ માગી લેવું હેરાનગી છે.” એક નાનકડી છૂટ. પણ ઘરમાં ચાવી કોણ રાખે એ પોતે જ સ્થાનનો હિસ્સો હતું. મેહુલે ચાવી લીધી, અને પહેલી વાર પોતાનો બેગ જમીન પર નહિ, અંદર ટેબલ પાસે મૂકી દીધો.

તાણ પછી આવ્યો. આવતો જ હતો. શરદપૂનમ પહેલા સગાંઓની અવરજવર વધી. હીરલભાભીની ફુઆનો પરિવાર બે દિવસ માટે રોકાવાનો હતો. સાંજના જમણમાં સ્ટીલની થાળીઓનો અવાજ, મીઠાઈની થાળ, અને સંબંધોના માપદંડ બધું ટેબલ પર હતું. ફુઆએ હસતાં પૂછ્યું, “આ મેહુલ હજી સુધી અહીં જ? ભણતર પણ કરે છે ને? તો છોકરાઓને હોસ્ટેલમાં મૂકતા હોય એમ ગોઠવો.” પ્રશ્ન નહોતો; ગોઠવણીનો હુકમ હતો.

હીરલભાભી તૈયાર હતી. “હા, મેં તો કહ્યું જ છે. ગેલેરીમાં થોડા દિવસ ચાલે, પણ અંદર રૂમવાળું થશે નહીં. આશા પણ હવે મોટી થઈ.” શબ્દના અંતે તેની નજર આશા પર નહોતી, સગાઓ પર હતી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવો માહોલ એકદમ ચુસ્ત થઈ ગયો. કોણ ક્યાં સૂએ, એમાંથી કોણ ક્યાં સુધીનો છે તે સાફ થતું.

મેહુલ થાળી ઉઠાવવા ઊભો થયો. આઘાતનો ઉપયોગ કરવાની તેને ટેવ હતી; જ્યાં બેસાડે ત્યાંથી કામમાં ઊભો થવો સહેલો. પણ આશાએ એની થાળી હાથમાંથી લીધી નહીં. “તું ખાઈ લે પહેલે,” તે બોલી. અવાજ નરમ હતો, છતાં ચાર લોકો વળી જોયા. હીરલભાભીના હોઠ કડક થયા.

પછી રાત્રે, સગાંઓ ઉપરની છત પર ફરવા ગયા ત્યારે હીરલભાભીએ સીધું કહ્યું, “આજે ચાવી આપ. સ્ટોરરૂમમાં ફુઆની બેગ્સ રાખવી છે. તું નીચે ઑફિસમાં સૂઈ જા. કોચિંગમાં દીવાન છે. એક રાતની જ વાત.”

મેહુલે ખીસ્સામાંથી ચાવી બહાર કાઢી, પણ પકડી રાખી. નીચે ઓફિસમાં સૂવું એટલે સવારે પહેલા ફરી દરવાજો ખખડાવવો, ફરી “અંદર કોણ આવે, કોણ નહિ”નો હિસાબ સ્વીકારી લેવું. તેણે પહેલી વાર સીધું પૂછ્યું, “એક રાત? કે પછી દર વખતે?”

હીરલભાભીએ આંખો પહોળી કરી. “અરે વાતને વાંકી ન કર. ઘરની ઇજ્જત સમજ. બહારના છોકરા માટે કોઈ શું કહેશે?”

“બહારનો?” શબ્દ મેહુલના મોઢેથી ધીમે નીકળ્યો, પણ હોલમાં વાગ્યો. નિલય સીડીઓના વળાંક પર અટક્યો. આશા રસોડાના બારણે ઊભી રહી.

હીરલભાભીએ તકતાળ દબાવી. “ચાવી આપ. હું કહી રહી છું ને?”

મેહુલે ચાવી હાથમાં જોઈ. પસીનાથી ધાતુ સરકી રહી હતી. પછી તેણે ચાવી ટેબલ પર ન મૂકી. ખિસ્સામાં પાછી નાખી. “નીચે નહિ સૂં. તો બહાર બેસી રહીશ. પણ દરવાજો મારી પાસેથી લેવડાવશો નહિ.” અવાજ ઊંચો નહોતો; એમાં વિનંતી નહોતી, અને કદાચ તેથી જ હીરલભાભી એક ક્ષણ માટે અટકી.

એ ક્ષણ તૂટી ગઈ. “આશા!” હીરલભાભી વળી. “તું કહેજે એને. વધારે માથું ચડે છે.”

આશા આગળ આવી. ઘરના અંદરના રૂમ સુધી જતો નાનો માર્ગ, બાજુએ દેવઘર, સામે સ્ટોરરૂમનું બારણું. બધાની નજર એ સાંકડા રસ્તા પર આવી અટકી. આશાએ મેહુલના ખિસ્સા તરફ હાથ વધાર્યો નહીં. તેણે સીધું સ્ટોરરૂમનું બારણું ખોલ્યું. અંદરથી બેગ્સ કાઢી હોલના ખૂણામાં મૂકી. પછી નિલય તરફ જોયું. “ફુઆની બેગ્સ આ રૂમમાં મૂકો. હું ગોઠવી દઉં.”

હીરલભાભી તીખી થઈ. “તું સમજતી નથી? લોકો શું કહેશે?”

“લોકોને જમાડવાનું કામ તમારું છે,” આશાએ કહ્યું, “કોણને મચ્છર પાસે અને કોણને અંદર સૂવડાવવો એ હું જોઈ લઈશ.” વાક્ય પૂરું થતાં તેણે દરવાજાની ચૌખટે હાથ રાખ્યો. બારણું પૂરતું ખુલ્લું. પાછું અડધું નહીં.

હીરલભાભી આગળ વધી. “આશા, હઠ ન કર.”

આ વખતે મેહુલ હટ્યો નહીં. એ ત્યાં સુધી જતો પાથરો હતો જ્યાં સુધી એને કામ માટે ધકેલવામાં આવતો. હવે રસ્તો સામે ખુલ્લો હતો. તેણે પોતાના બેગનો પટ્ટો ખભા પર ચડાવ્યો, ગેલેરીમાંથી વાળેલી ગાદી ઉઠાવી, અને સીધો દરવાજા તરફ ચાલ્યો. નિલયએ અનાયાસ બાજુ સરકી જગ્યા કરી. ચૌખટે હીરલભાભીનો હાથ આવ્યો, પણ આશાનો હાથ પહેલાથી જ ત્યાં હતો—દબાવી રાખેલો, સ્થિર.

“મેહુલ,” હીરલભાભીનો સ્વર બદલી ગયો, નરમ નહીં, ગોઠવાયેલો, “કાલથી જેમ હોય એમ ગોઠવી લઈશું. હમણાં તો—”

મેહુલ અટક્યો નહીં. અંદર પ્રવેશતાં તેણે ગાદી જમીન પર નહીં, દિવાલ પાસે પાથરેલી સાફ ચટાઈ પર મૂકી. ટેબલ પાસે પોતાની નોટબુક, ભલે શાહી વહી ગયેલી, ધીમેથી રાખી. આશાએ પાછળથી નાનો દીવો જલતો રાખ્યો; રૂમમાં પીળો પ્રકાશ રહી ગયો. બહારથી સગાંઓના પગલાં, સ્ટીલના વાસણો, દબાયેલા શ્વાસો. અંદર હવા પહેલી વાર પોતાની લાગી.

આશા બારણે ઊભી રહી. ઘણું કહેવું શક્ય હતું, એટલું કંઈ કહ્યું નહીં. ફક્ત નાની રીંગવાળી બીજી ચાવી તેની તરફ લંબાવી. “આ બહારની કુંડીની છે. સવારે વહેલા નીકળવું હોય તો કોઈને ઉઠાડવું નહીં પડે.”

મેહુલે ચાવી લીધી. આ વખતે હાથ કંપ્યો. તેણે માત્ર માથું હલાવ્યું, પછી બારણું પોતાની તરફથી ધીમેથી ખેંચીને ખુલ્લું જ રાખ્યું, જેટલું અંદર-બહાર જવાનો રસ્તો સ્પષ્ટ રહે.

તે અંદર ગયો, બેગ નીચે મૂકી, ચપ્પલ ઉતારી. પથારીની બાજુએ દીવો હજી બળતો રહ્યો; ત્યાં તેની ચાદર પહેલેથી જ ગોઠવેલી પડી હતી, ખાટલાની બાજુ સરખી વાળેલી, અને કાપડ શાંત રીતે સપાટ રાહ જોતું હતું.