જે મને નીચું ગણે, એ જ પાછળ ઊભી રહી

“કાવ્યા, તું આ બાજુ નહીં. પાછળના દરવાજેથી જા,” હેમાંગીભાભીએ પ્રવેશદ્વાર પાસે બાંધેલી લાલ દોરીને આંગળીથી ખેંચી આગળની લીટી કાપી નાખી. મોખરે ચાંદીના અક્ષરમાં લખેલા નામનાં કાર્ડ હતાં, દીવડાંની રોશનીમાં ચમકી રહ્યા હતાં, અને કાવ્યાનું કાર્ડ દેખાતું હોવા છતાં ભાભીએ તેને ઉચકી બાજુની પ્લાસ્ટિકની ટેબલ પર ફેંકી દીધું. કાગળની પાતળી ખખડાટ હવામાં સૂકી ચપ્પલ જેવી વાગી. કાવ્યાના હાથમાં અડધું વળેલું મેટ્રોનું ટિકિટ-રસીદ હતું—સવારથી ત્રણ વાર ખોલી બંધ કરેલું—કારણ કે એણે આ સગાઈના ફૂલ, મહેમાનોની સૂચિ અને મીઠાઈના અડધા બિલ પોતે જ ભરી આપ્યાં હતા.

આંગણે ગાડીમાંથી ઉતરતા સગાંઓ, અંદર જતાં છોકરાઓ, વિડિયાવાળાની લાઇટ, બાફ ઊડાડતો પુલાવ—બધું એકસાથે દેખાતું હતું. અને બધાની સામે ભાભી હસીને બોલી, “જે લોકો કામ માટે આવ્યા હોય ને, તેમને આગળની બેસણક નથી હોતી. સમજવું પડે. પરિવારનો માન રાખવો.” ‘કામ માટે’ એમ કહીને તેણે કાવ્યાને માથાથી પગ સુધી જોયી; જાણે સોનાની કિનારીવાળી સાડીમાં પણ એ માત્ર દોડધામ કરતી છોકરી જ હોય.

કાવ્યાએ તરત વાંધો કર્યો નહીં. તેણે દોરી તરફ જોયું, પછી પોતાના કાર્ડ તરફ. એક પગ પાછો ખેંચવાના બદલે તે આગળ વધી, ટેબલ પરથી કાર્ડ ઉચક્યું, ધૂળ સાફ કરી, અને ભાભીના હાથમાં આપવાની જગ્યાએ પોતાના પર્સમાં સરકાવી દીધું. “મારું નામ હું રાખી લઈશ,” એણે ધીમે કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ નજીક ઊભેલી બે માસીઓએ સાંભળ્યો. ભાભીના હોઠ ચુસાઈ ગયા.

“હા, રાખ જ. પણ સ્થાન તો અમે જ આપીએ,” હેમાંગીભાભીએ તરત જ વધુ કઠોર અવાજમાં કહ્યું. “દર્શનને આજે ઉદ્યોગપતિ મહેતાજીના પરિવાર સામે મોઢું બતાવવાનું છે. બધાને ખબર છે, કોણ કેટલું લાવ્યું છે, કોણ શું છે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે તારો અને દર્શનનો સંબંધ ચાલે છે એટલે શું? એથી ઘરવાળાની બાજુનો હક મળતો નથી. પહેલાં લગ્ન, પછી નામ, પછી સ્થાન.”

આ ઘા બોલીને નહીં, ગણતરી કરીને માર્યો હતો. કાવ્યાને ખબર હતી—દર્શન સાથે પાંચ વર્ષથી સંબંધ હતો; બંનેના ઘરમાં જાણીતું હતું; દર્શન પોતે વારંવાર કહેતો, “થોડું રોકાઈએ, ભાભીનો સમય ખરાબ છે.” કાવ્યાએ તેના સ્ટાર્ટઅપના ખાડામાંથી ખેંચીને સેવા ક્ષેત્રની પોતાની નોકરીના પગારથી તેને બે વખત સંભાળ્યો હતો. આજે આ સગાઈ દર્શનની બહેનની હતી, અને આખું મહેતાપરિવાર આવ્યો હતો. અહીં આગળ કોણ ઉભું રહે, કોને સીડીની જમણી બાજુથી ઉપર લઈ જવામાં આવે, કોને માલા પહેરાવતી વેળાએ પ્રથમ ગોઠવવામાં આવે—એ બધું પૈસા કરતાં પણ ઊંચું વાંચાતું હતું.

હેમાંગીભાભી અટકી નહીં. તે બાજુમાં ઊભેલા ફોયરના હોસ્ટ છોકરાને બોલી, “આ બહેનને રસોડા પાસેની સાઇડ બેસણક બતાવી દે. અને હા, ગિફ્ટ કવરનો ડબ્બો છે ને, એના હિસાબમાં બેસાડી દેજે. કંઈ ગડબડ ન થાય.” હવે આ માત્ર પ્રવેશનો ઇનકાર નહોતો; જાહેરમાં કામવાળી જગ્યા પર ધકેલવાનો હુકમ હતો. છોકરાએ ગળું ઉતાર્યું, હાથમાં પેડ પકડી કાવ્યા તરફ જોયું. તેની આંખોમાં પોતાની નોકરી બચાવવાનો ડર હતો.

કાવ્યા ત્યાં જ ઊભી રહી. હવામાં કાગળના કવર સરકાવાની સૂકી ધ્વનિ, ગાજર હલવો કાઢતી સ્ટીલની ડોકિયાંનો ઘર્ષણ, અને કોરિડોરની લાઇટનું સૂંસાટ ઘરઘરાટ ભળી ગયા. દર્શન થોડે દૂર મહેમાનોને આવકારી રહ્યો હતો; તેણે એક વાર અહીં જોયું, પછી આંખ ચોળીને ફોન કાને લગાવ્યો—એવું નાટક, જે ભાભીને આરામ આપે અને કાવ્યાને એકલું કરે. એ જ ક્ષણે કાવ્યાના ચહેરા પરનું શાંતપણું કઠોર બન્યું.

“મને ક્યાં બેસાડવું એનો હુકમ તું પછી કરજે,” કાવ્યાએ ભાભીને સીધું જોયું, “પહેલાં એ કહી દે, મીઠાઈવાળા, સજાવટવાળા અને મહેમાનોની યાદી માટે પૈસા કોના ખાતેથી ગયા? ગત અઠવાડિયે તારે જ કહ્યું હતું—‘તું હો તો કામ સંભળી જાય.’ આજે સામે લોકો છે એટલે હું ‘કામ માટે આવેલી’?” તેની આંગળીઓએ પર્સની અંદરથી બીજી વળેલી રસીદનો ખૂણો બહાર લાવ્યો. ચમકતી નહોતી, પણ પૂરતી હતી.

એક ક્ષણ માટે નજીકની માસીઓએ નજર ખસેડી નહીં. ભાભીનું માથું થોડું ઊંચું થયું. “પૈસા આપ્યા એટલે ઘરની વહુ બની જાય છે કોઈ?” તે હસી. “દાન અલગ, દરજ્જો અલગ. તારી સમજણ નાની છે, કાવ્યા. મહેતાજીનો પરિવાર છે. અહીં કોણને ઉપર ચઢાવવું, એ વિચારવું પડે.”

કાવ્યા જવાબ આપવા જતી હતી ત્યાં આંગણાના મધ્યમાં અચાનક ચાલતી દિશા બદલાઈ. ફોયરના એ જ છોકરાને પાછળથી કોઈએ ખભા પર સ્પર્શ કર્યો. તે તરત સીધો ઊભો થયો. મહેતા સાહેબના મોટાભાઈના અંગત સહાયક—સફેદ કુર્તા ઉપર નેવી જાકીટમાં—સીધા આગળ આવી રહ્યા હતા. તેમની સાથે બે માણસો હતા, એકના હાથમાં મહેમાનોની અંતિમ યાદી, બીજા પાસે ઉપરની વિશેષ બેસણકનાં કાર્ડ. તેઓ સીધા હેમાંગીભાભી પાસે પહોંચે એમ બધાને લાગ્યું; ભાભીએ તો પહેલેથી જ હાસ્ય ગોઠવી લીધું.

પરંતુ સહાયક ભાભી આગળથી વળી ગયા. ખુલ્લા આંગણાની વચ્ચે જ તેમની ચાલ તૂટીને કાવ્યા સામે આવી અટકી. “કાવ્યા બહેન?” તેમણે સ્પષ્ટ પૂછ્યું. બાજુના છોકરાએ તરત દોરી ઢીલી કરી. સહાયકે હાથ આગળ કરી કહ્યું, “મહેતા સાહેબ બોલાવે છે. ઉપર મંચની બાજુ, પ્રથમ લીટી. કૃપા કરીને અત્યારે જ.” ખુલ્લા ઘેરાવમાં ગતિ કાપાઈ ગઈ. જે દોરી થોડા પહેલાં કાવ્યાને અટકાવી રહી હતી, એ જ હવે તેની માટે ઊંચકી રાખવામાં આવી.

હેમાંગીભાભીનો ચહેરો કઠણ પડ્યો. “એક મિનિટ,” તે તાત્કાલિક આગળ સરકી, “કદાચ ગડબડ છે. કાવ્યા અમારી ઓળખીતિ છે, પણ—”

“ગડબડ નથી,” પાછળથી આવેલા ઘેરા અવાજે આખું વાક્ય કાપી નાખ્યું. મહેતા સાહેબ પોતે સીડીઓના તળિયે ઊભા હતા. ઉંમરદાર માણસ, પણ ચાલ એવી કે લોકો બાજુએ થવા મજબૂર થાય. તેમણે હાથમાં રહેલી યાદી સહાયક પાસેથી લીધી, ચશ્મા નીચે સરકાવ્યા, અને આંગણાના વચમાં જ બધાને સાંભળાય એટલા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, “આ કાર્યક્રમની મહેમાન-વ્યવસ્થા કાવ્યાબેન સાથે નક્કી થઈ છે. ઉપરની પ્રથમ બેસણકમાં મારી બહેનપણીની બાજુનું સ્થાન એમનું છે. જેનું નામ કાર્ડ પરથી ઉતારાયું છે, એ પાછું મૂકવું. અને કાવ્યાબેનને હું જાતે ઉપર લઈ જઈશ.”

એકદમ સન્નાટો નહોતો પડ્યો; સન્નાટા કરતાં પણ ભારે કંઈક થયું. વિડિયાવાળાની લાઇટનું ગરમ વર્તુળ ભાભીના ચહેરા પર જ અટક્યું. બાજુના હોસ્ટ છોકરાએ તરત પ્લાસ્ટિકની ટેબલ પરથી ખસેડાયેલા કાર્ડો ઉથલાવ્યાં. તેણે કાવ્યાનું કાર્ડ ન મળતાં ગભરાઈ કાવ્યા તરફ જોયું. કાવ્યાએ પર્સમાંથી કાર્ડ કાઢીને તેની તરફ નહીં, સીધું મહેતા સાહેબના સહાયકને આપ્યું. “હવે સાચી જગ્યાએ મૂકી દેજો,” એણે કહ્યું.

દર્શન આ વખતે ફોન પાછળ છુપાઈ શક્યો નહીં. તે તાકીદે આગળ આવ્યો, ચહેરા પર ભીનાશભર્યું સ્મિત ચોંટાડીને બોલ્યો, “અરે, કાવ્યા તો… હા, અમે તો વિચારતા હતા પછીથી લઈ જઈશું. ભાભીએ કદાચ—”

“હવે નહીં,” કાવ્યાએ તેની તરફ જોયા વગર કહ્યું. શબ્દો બહુ ઓછા હતા, પણ ઘા સીધો પડ્યો. સહાયક પહેલેથી જ તેની બાજુ ઊભો રહી તેને માર્ગ આપતો હતો. દોરી ઉંચકી રાખવામાં આવી. લોકો પોતે જ અડધા પગ પાછા ગયા.

ઉપર જતાં પહેલાં હેમાંગીભાભીએ છેલ્લો બચાવ કર્યો. “સાહેબ, ઘરના પ્રોટોકોલ મુજબ પહેલા કન્યાપક્ષ, પછી નજીકના સગાં… પછી જ બહારનાં લોકો—”

મહેતા સાહેબે આંખ ઉંચી કરી. “જે લોકો કામના સમયમાં આગળ ઊભા રહે છે, તેમને જ પ્રસંગે પણ આગળ રાખવામાં આવે. બહારનાં કોણ?” પ્રશ્ન સીધો ભાભી પર મુકાયો. તેની પાસે ઉત્તર ન રહ્યો. તેના હાથમાં પકડેલું ગિફ્ટ કવરનું નોટબુક સરકી નીચે પડ્યું; પાનાં ફેલાઈ ગયા. બે કવરો બહાર સરકી ગયા. એ હતી દેખાતી ઈજા—ખોવાયેલો કાબૂ, ખૂલેલો હિસાબ, લોકોની સામે નમવું પડે એવી ક્ષણ.

સહાયકે મંચ તરફ જતી પહેલી લીટી ફરી ગોઠવવા માંડી. પહેલાં ભાભી અને દર્શનને જ્યાં ઊભા રાખવામાં આવ્યા હતા, ત્યાંથી એક પગલું પાછળ ખસેડવામાં આવ્યા. કાવ્યાનું કાર્ડ મંચની જમણી બાજુ, ચાંદીની સરહદવાળી ખુરશી આગળ ગોઠવાયું. બાજુની બીજી ખુરશી પર “મહેતા પરિવાર” લખેલું નાનું ચિહ્ન હતું. હવે તેમની વચ્ચે જગ્યા રાખીને ત્રીજી લીટી ભાભી માટે ગોઠવાઈ. ફેરફાર સૂક્ષ્મ નહોતો; ખુરશીઓ ખેંચાતાં લોખંડના પગ નીચે પથ્થરની સપાટી પર ખંજવાળ જેવો અવાજ ઊઠ્યો, અને આખું આંગણું એ અવાજ સાથે નવી ગોઠવણી વાંચી ગયું.

દર્શન હડબડીમાં બોલ્યો, “કાવ્યા, તું અહીં બેસી જા, હું પાછળ—” તે જાણે પોતાની ઇચ્છાએ આપે છે એવી ભંગિમા ગોઠવવા માગતો હતો.

કાવ્યાએ પહેલી વાર તેને સીધું જોયું. “મારું સ્થાન હવે કોઈ આપે નહીં. વાંચી લે.” એણે આગળ ઊભેલી ખુરશી આગળનું પોતાનું કાર્ડ બે આંગળીએ ઊંચકીને ફરી મૂક્યું. દર્શનનો હાથ હવામાં અટકી ગયો. તેની પાછળ ઊભેલા બે કાકા તરત બાજુએ સરક્યા; કોઈએ તેને પસાર થવા જગ્યા આપી નહીં.

હેમાંગીભાભીએ અચાનક નરમ સ્વર પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. “કાવ્યા, લોકો સામે વાત વધી ગઈ. તું મનમાં ન લે. ઉપર બેસજે, પણ ગેરસમજ—”

“હું મનમાં કંઈ રાખતી નથી,” કાવ્યાએ કહ્યું, “હું ક્યાં ઊભી રહું તે યાદ રાખું છું.” પછી તે ખુરશી પર બેસી નહીં. તે ઊભી રહી, કારણ કે મંચ તરફ કન્યાને લાવવા માટે જમણી બાજુની લીટીમાંથી સૌથી પહેલા જેને લઈ જવું હતું તે સ્થાન હવે એની પાસે હતું. સહાયકએ થોડું ઝૂકીને કહ્યું, “કૃપા કરીને, કન્યાને આવકારવા માટે પહેલાં તમે.”

આ બીજી, વધુ કઠોર કાપ હતી. ભાભી જેને ‘બહારની’ કહી રહી હતી, એ હવે વિધિની પ્રથમ લીટીમાં બોલાવાઈ રહી હતી. લોકોની નજર સામે કન્યાને લાવતી છોકરીઓએ પોતાનો રસ્તો કાવ્યાની બાજુથી સરકાવ્યો. કાવ્યા આગળ વધી. તેના પગલાં ધીમાં હતા, ઉતાવળ વગર; પણ દરેક પગલું કોઈના ઊતરેલા દરજ્જા પર મૂકાતું હોય એમ લાગતું. પાછળથી ભાભી આગળ ઘુસવાની કોશિશમાં હતી, પરંતુ સહાયકએ ખભાથી જ હળવો અડકો આપી માર્ગ બંધ રાખ્યો. “એક ક્ષણ, ભાભી. લીટી પ્રમાણે.”

લીટી પ્રમાણે. થોડાં પહેલાં આ જ શબ્દો કાવ્યાને નીચું કરવા વપરાયા હતા. હવે એ જ શબ્દો ભાભીને રોકતા હતા.

વિધી પૂરી થતી વેળાએ ઉપર જમણી બાજુની ખુરશી કાવ્યાની રહી. મહેતા સાહેબ બે વાર તેના તરફ વળીને પૂછ્યું, “પાણી આવ્યું?” “ફૂલ પહોંચ્યાં?” એટલું પૂરતું હતું. આખું કુટુંબ સમજી ગયું કે તેને ‘કામવાળી’ તરીકે નહીં, માલિકપક્ષે સ્વીકારેલી વ્યક્તિ તરીકે વાંચવું પડશે. દર્શન બે ખુરશી પાછળ, અર્ધો ઊભો-અર્ધો બેઠેલો, દરેક વખત કોઈ ઊભું થાય ત્યારે બચેલી જગ્યા ગણે. ભાભી સ્મિત રાખવાનો પ્રયત્ન કરતી, પણ દાંત ચોંટેલા.

પછી ઉપરના ભોજનમંડપ તરફ જવા માટે સીડીઓ ખૂલતાં ફરી એક વાર ગતિ ગોઠવાઈ. નીચે આંગણાથી ઉપર જતી પથ્થરની પહોળી સીડીઓ હતી, બાજુએ સ્ટીલનું હેન્ડરેલ ગરમ લાઇટમાં ચમકતું. સહાયક સ્વાભાવિક રીતે ભાભીની બાજુ વળ્યો, પછી એક ક્ષણમાં અટકી ગયો, જાણે હવે શરીર પોતે જ સાચી દિશા ઓળખી ગયું હોય. તેણે પલટીને કાવ્યા તરફ હાથથી માર્ગ બતાવ્યો. “આ તરફ.”

દર્શન હડબડાયો. “હું સાથે—”

કાવ્યાએ એક ટૂંકી નજર કરી. “પાછળ આવ.”

એ પહેલાં પગથિયાં ચઢી ગઈ. સીડીઓના મધ્યના લેન્ડિંગ પર પહોંચીને તેણે હેન્ડરેલને હળવેથી સ્પર્શ કર્યો, અટકી નહીં, માત્ર દિશા ફેરવવા જેટલો વિરામ લીધો. સહાયક તેની પાછળ એક પગથિયો નીચે ફરી વળ્યો; વધુ નીચે દર્શન અને હેમાંગીભાભી એકસાથે ચઢતાં હતા, પરંતુ લેન્ડિંગની વળાંક પર તેઓ એક પગથિયો નીચે જ અટકી ગયા. કાવ્યા ઉપરના માળની તરફ વળી આગળ વધી.