લાઇવમાં ખોટો સ્ટાર તૂટી પડ્યો

“નયના, તું તંબુરું પકડીને ઊભી રહેજે, અંદર બોલાવશે ત્યારે આપતી જજે—મંચ પર નહીં ચડતી,” હીરેનએ દરવાજા પાસે જ હાથનો ઈશારો મારીને કહ્યું, અને ખુલ્લા કોર્ટયાર્ડના વૃત્તમાં ઉભેલા લોકોને એમ દેખાડ્યું જાણે તે કોઈ ગાયિકા નહીં, તેની પાછળ ફરતી છોકરી હોય.

અમદાવાદના જૂના સામાજિક ભવનનો આંગણો લાઇટોથી ધોળો થયો હતો. મધ્યમાં નાનું મંચ, આગળ પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓ, બાજુએ જજોની ટેબલ, પાછળ ચા-ઢોકળાની સુગંધ અને સંબંધીઓના માપક ચહેરા. હીરેનને જોઈને આયોજક ગૌરાંગ દોડી આવ્યો, ગળે મળ્યો, “આવ્યો સ્ટાર!” પછી નયનાની સામે પહોંચતાં અટકી ગયો. “સારી વાત, તું આવી ગઈ. બેકઅપ વોકલ માટે કોઈ સમજદાર જોઈએ જ.” બાજુમાં માસી કાવ્યા બેઠી હતી; આંખોમાં સ્પષ્ટ ચિંતા, પણ હોઠ બંધ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નયના અને હીરેન વર્ષોથી સાથે રિયાઝ કરતા, સાથે જ પ્રોગ્રામમાં જતા. આજે પણ લોકો એ જ જાણ સાથે જોયા કરતા હતા—ફરક એટલો કે હીરેન આગળ, નયના પાછળ.

નયનાએ કાંધ પરથી થેલો ઉતાર્યો. થેલીમાં સ્ટીલનો નાનો ડબ્બો હતો—સવારે ભરેલું થેપલાં-શાક હવે ઠંડું પડી ગયું હતું. મેટ્રો કાર્ડની ઘસાઈ ગયેલી કિનારી એની આંગળીમાં અટવાઈ. કામ પર સેવા ક્ષેત્રની લાંબી શિફ્ટ પૂરી કરીને સીધી અહીં આવી હતી; પગમાં હજુ ઓફિસની કઠિન થાક હતી. છતાં એની નજર મંચના ખૂણે પડેલા બીજા તંબુરા પર હતી, જ્યાં નામની ચીટી ચોંટાડેલી: “હીરેન શાહ – મુખ્ય ઑડિશન.” નીચે, નાની ચીટી પર લખેલું: “સહાયક.”

રીદ્ધિ, સાઉન્ડ સંભાળતી છોકરી, ચેનથી દોડતી આવી. “દીદી, આ રહ્યો ગ્રીનરૂમની ચાવી.” તે નયનાને આપતી, એ પહેલા હીરેન વચ્ચે આવી ગયો. “એને શું કામ ચાવી? મારા સાથે જ રહેશે.” તેણે ચાવી પોતાની જેબમાં નાખી. પછી નયનાને જુએ વગર બોલ્યો, “તને તૈયાર થવું હોય તો પાછળની સીડીઓ પાસે ઉભી રહીશ. સૌપ્રથમ મારું માઇક ચેક છે.” જજ મયંક ત્યાં જ ઊભા હતા. તેમણે કંઈ કહ્યું નહીં, પણ નયનાને એક પળ વધારે જોયું—એટલું જ પ્રથમ ચીરણ પૂરતું હતું. રૂમએ તેને સહાયક ગણી લીધી હતી, પણ કોઈકએ નોંધ્યું હતું કે તેની પીઠ સીધી કેમ છે.

હીરેન મંચ પર ચડી ગયો. “આલાપ, થોડું રિવર્બ વધારજો,” તે મોં વાળીને બોલ્યો. નયના પોતાના નંબરની ચીઠ્ઠી લેવા ટેબલ પાસે ગઈ તો ગૌરાંગે પેનથી લિસ્ટ પર લાઇન ખેંચી. “ટાઈમ ઓછો છે. અલગ માઇક ચેક નહિ મળે. જરૂર પડશે તો હીરેનની પીસમાં તું અંદરથી હમ કરજે.” તેણે કાગળ મોડી નાખ્યો. “એકલાં માટે ઠંડું ટેસ્ટ રાખીશું. જો વારો આવ્યો તો.”

“મારો વારો નોંધાયેલો હતો,” નયનાએ શાંતિથી કહ્યું.

ગૌરાંગે હસતાં હીરેન તરફ જોયું, જાણે તેના મિજાજને પૂછતો હોય. હીરેન મંચ પરથી જ બોલ્યો, “નયના ક્લાસિકલ સારી કરે છે, પણ લાઇવ કોર્ટયાર્ડમાં હોલ્ડિંગ જોઈએ. પહેલા હું કરી લઉં. પછી જો લાગશે તો.” ‘જો લાગશે’ શબ્દો ખુરશીઓની કતાર સુધી સરકી ગયા. પાછળ બેઠેલા બે કાકીઓએ નજર બદલી; એકે બીજીના કાને કશુંક કહ્યું. નયનાની માટે ખુરશી હતી પણ મંચનો હક નહોતો—આ સ્પષ્ટ રીતે ગોઠવાયું.

રીદ્ધિએ ધીમેથી નયનાના હાથમાં પાણીની બોટલ ધકેલી. “માફ કરજો. કેબલ એક જ સારો છે. એને આપી દીધો.” નયનાએ બોટલ લીધી. સામે ઊભેલા મંચના મોનિટર પાસેથી ક્ષીણ સીસકારો આવતો હતો. ખરાબ જોડાણ. માઇક ચેક વિના તેમાં ઊતરવું એટલે ખુદને જ ફસાવવું.

પણ ફાંસો ત્યાં જ કસાયો. ગૌરાંગે આગળ આવી જાહેરાત કરી, “સમય બચાવવા હવે સીધું લાઇવ પસંદગી પ્રદર્શન. હીરેન પહેલો. પછી ખાસ વિનંતી હશે તો બાકી.” ખાસ વિનંતી. એટલે નિયમ હવે માણસ સાથે બદલાતો હતો.

હીરેનની શરૂઆત સરસ હતી—સ્વર ચોખ્ખો, સ્મિત તૈયાર, હાથની ભંગિમા પણ ગોઠવેલી. તેણે અર્ધશાસ્ત્રીયથી ફ્યુઝન તરફ જતાં જમણી બાજુની પ્રથમ કતાર કબજે કરી લીધી. બે વડીલોએ મથું હલાવ્યું. ગૌરાંગનો ચહેરો છૂટો પડ્યો. વચ્ચે તેણે પાછું વળી નયનાને ઈશારો કર્યો, “ડ્રોન.” નયનાએ તંબુરા પર સ્થિર સૂરો પકડ્યા. એના સ્વર મંચના નીચેથી ઊઠ્યા—પાછળથી, અદૃશ્ય રહેવા માટે.

પણ ત્રીજી લીનમાં હીરેને મંડ્રમાંથી તાર તરફ ઝંપ માર્યું અને સૂર પાતળો પડી ગયો. એ ક્ષણે નયનાએ માત્ર ડ્રોન જ ન રાખ્યો; એક ખાલી જગ્યા ભરાઈ ન જાય એટલી સહેજ સહાયક પંક્તિ દોરાઈ. ન બહુ ઊંચી, ન જાહેર. માત્ર જ્યાં ગીત તૂટતું હતું ત્યાં એણે શ્વાસથી સીલ આપી. પહેલા તો આગળની બે છોકરીઓએ ગળા વાળ્યા. પછી જજ મયંકની પેન અટકી. મંચની સામે બોલતા લોકો ધીમા પડ્યા. હીરેનની ચમકતી ભંગિમા ચાલુ રહી, પણ લોકોની આંખો હવે તેની તરફથી જરા ખસી, મંચના ડાબા ખૂણામાં ઊભેલી નયનાની તરફ જવા લાગી.

હીરેનને સમજાયું. તેણે તરત જ હાથ પાછળ લંબાવી નયનાને ચૂપ થવાનો ઈશારો કર્યો—ગીતમાં રહીને જ, સ્મિત સાથે. એ ઈશારો વધુ બોલતો નીકળ્યો. હવે સૌએ જોયું કે જે અવાજે ખાડો ભર્યો, તે પાછળથી આવ્યો હતો. નયનાએ નજર ઉઠાવી જ નહીં. તે માત્ર શ્વાસ સરખો રાખીને તારનો આધાર પકડી રાખતી રહી. આંગણાના મધ્યમાં અજાણી શાંતિ ઘની થઈ; ચાની કપ અથડાતી અવાજ પણ થંભ્યો.

ગીત પૂરું કરતાં હીરેને સામાન્ય કરતાં વધુ ઝટકાથી ‘સમ’ પકડ્યો. કોઈ તાળીનો ઉછાળો ન આવ્યો; તેના બદલે જજ મયંક આગળ સરક્યા. “ડ્રોન કોણે પકડ્યો?” તેમણે સીધું પૂછ્યું.

“મારી ટીમ છે,” હીરેન તરત બોલ્યો. “અમે સાથે જ તૈયાર કરીએ છીએ.”

“હું કોણે પકડ્યો તે પૂછ્યું,” મયંકે ફરી કહ્યું.

નયનાએ તંબુરું નીચે મૂકી. “મેં.”

આ પહેલો જાહેર ચીરો હતો. ગૌરાંગે હલકો હાસ્ય કરી વાત વાળવી ઈચ્છી. “સર, એ તો ઘરનું કામ કરે એમ, સપોર્ટ—”

“પછી એને અલગ સાંભળીએ,” મયંકે કહ્યુ, અને પોતાની સામે પડેલી બીજા ક્રમની સ્ટૂલ પર હાથ રાખ્યો. “અહીં ઊભી રહો.” સ્ટૂલ મંચની અર્ધી ઊંચાઈએ, બધાને દેખાય એવી જગ્યાએ હતી. નયના આગળ વધી. પ્રથમવાર કોઈએ તેને આંગણાની ધારેથી મધ્યમાં ખસેડી હતી. માસી કાવ્યાની આંગળીઓની પકડ ખુરશીના હાથિયા પરથી છૂટી.

ગૌરાંગને આ સહન ન થયું. “સર, હમણાં જ? માઇક તો સેટ નથી.”

મયંકે રિદ્ધિ તરફ જોયું. “હજુ કયો માઇક કામ કરે છે?”

રીદ્ધિએ સીધો જવાબ આપ્યો, “જે હીરેન પાસે છે એ જ વધારે સ્થિર છે.”

હીરેનનું મોઢું એક ક્ષણ માટે ખાલી થઈ ગયું. તે માઇક સ્ટેન્ડ પર કડકાઈથી પકડીને ઊભો રહ્યો. ગૌરાંગ બોલ્યો, “એનો ભાગ બાકી—”

“હવે નહીં,” મયંકે કહ્યું. “માઇક આપો.”

આ એક જ ચાલે જૂનો ક્રમ બધાની સામે કાપી નાખ્યો. હીરેનને પોતાના હાથથી માઇક છોડવો પડ્યો. તે છોડતી પળે તારએ થોડી ગડબડ કરી, નોખો કર્કશ અવાજ નીકળ્યો. નયનાએ માઇક લીધો, ઊંચાઈ પોતાની રીતે ગોઠવી, પછી મંચના મધ્યમાં નહીં, થોડું બાજુએ ઊભી રહી—એ જગ્યાએ જ્યાંથી આખું આંગણું દેખાય અને કોઈની પાછળથી ગાવું ન પડે.

“શું ગાશો?” મયંકે પૂછ્યું.

“જેમાં આધાર છુપાતો નથી,” નયનાએ કહ્યું.

તેણે વિલંબિતનો અર્ધો ચક્ર જ લીધો. શ્વાસ લાંબો, સૂરનો પ્રવેશ નિર્વિઘ્ન, અને પ્રથમ જ વાંકમાં એવું સ્પષ્ટ થયું કે તેના અવાજને ટેકો જોઈએ નહીં; બીજાઓનો અવાજ તેમાં ટેકો લઈને ઊભો રહી શકે. પછાડેથી આવતી વાહનની ધૂળી સુધી સાંભળાય એવો સૂક્ષ્મ નિયંત્રણ. તાર પર ચડતી વખતે એની ગરદન કઠિન ન બનતી; ઉતરતી વખતે શબ્દો ગળે અટવાતા નહીં. પ્રથમ પંક્તિના વૃદ્ધ ગાયક, જે હીરેનના સમયે માત્ર સૌજન્યથી બેઠા હતા, હવે આગળ વળ્યા. બાજુની ગલીએથી અંદર આવતો માણસ દરવાજે જ અટકી ગયો. હીરેનના ચહેરા પર તૈયાર સ્મિત પાછું ચડ્યું નહીં.

નયના મધ્ય અંતરામાં પહોંચે ત્યારે હીરેન અચાનક બોલી પડ્યો, “આ તો રિયાઝનું છે, પ્રોગ્રામ કૅરી કરવો અલગ—”

એનો વાક્ય પૂરું થાય તે પહેલા નયનાએ તાલની અંદર જ મીંડ ખેંચી. એટલો નિર્દોષ, એટલો સચોટ ઘુમાવ કે આખું વાક્ય બિનજરૂરી લાગે. હીરેનનો અવાજ પોતે જ રૂખો પડી ગયો. હવે લોકો કોણ બોલે છે તે નહીં, કોણ ગાઈ રહ્યું છે તે તરફ વળ્યા. રિદ્ધિ કન્સોલ પાસે ઊભી-ઊભી સ્થિર થઈ ગઈ. માસી કાવ્યાની આંખોમાં પ્રથમવાર ગર્વ ડર કરતાં મોટો લાગ્યો.

મયંકે હાથ ઊંચક્યો. “બરાબર. હવે બંને.” આંગણામાં હલનચલન ફરી જીવ્યું, પણ હવે ઉત્સુકતાથી. “એક જ બંધિશનો દ્રુત અંશ. વારી વારે નહીં. સામસામે. જે જીવંત પકડશે, એને આવતી સીઝનની મુખ્ય શ્રેણી.”

ગૌરાંગે તરત જ વિરોધ કર્યો. “સર, આ નિયમમાં નથી.”

“હમણાં બન્યો,” મયંકે કહ્યું.

હીરેનએ ગળું સાફ કર્યું. “હું તૈયાર છું.” એ શબ્દો બોલતાં એણે નયનાની તરફ એવી નજર કરી જાણે ફરીથી એને પાછળ ધકેલી દેશે. પણ એ નજરમાં હવે ઉતાવળ હતી. માઇક પાછો માંગવાનો તે હક ગુમાવી ચૂક્યો હતો; હવે એને સમકક્ષ ઊભું રહેવું પડતું હતું, અને એ જ તેની પહેલી હાર હતી.

દ્રુત શરૂ થયું. હીરેને ઝડપથી કળા બતાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો—ઝટકા, તીક્ષ્ણ તાન, હાથની ગતિ, ચહેરા પર આત્મવિશ્વાસનું આવરણ. પહેલા બે ફેરમાં ચાલ્યું. ત્રીજા ફેરમાં શ્વાસ થોડો ટૂંકો પડ્યો. તેણે શબ્દ ગળી લીધો. ચોથી વખતે તાલ કરતાં અડધો અણસરો આગળ નીકળી ગયો. મંચના નીચેથી કોઈએ આંખ ઉંચી કરી. ગૌરાંગનો ચહેરો સાવધ થઈ ગયો.

નયના તેની બાજુમાં ઊભી હતી, પરસેવો હોવા છતાં અકળાહટ વિના. હીરેન જ્યાં ઝડપથી ખાલી બતાવી રહ્યો હતો ત્યાં એ ગાઢ ભરી રહી હતી. તેણે હડબડીથી નથી ગાયું; તેણે જગ્યા કબજે કરી. એક જ પંક્તિમાં શબ્દ, લય અને સૂર એમ બેસાડ્યાં કે સરખામણી ભાગી ન શકે. પછી મયંકે ટેબલ પર આંગળીથી ત્રણ માપ દીધા—અનિયોજિત ફેરફાર. હીરેન ગભરાઈ ગયો; તેનો પ્રવેશ મોડો પડી ગયો. નયનાએ એ જ ક્ષણે બંધિશ ઉઠાવી, નવા માપને અંદર ખેંચી લીધો અને એમાં એવી સાફ ઉતરાણ કરી કે ખુરશીઓમાં બેઠેલા લોકોના શરીર આગળ ઝુકી ગયા. હવે સાંભળવું પસંદગી નહોતું, ખેંચાતું જતું હતું.

હીરેન ફરી અંદર આવવા માગ્યો. અવાજ ભાંગી ગયો. તેણે ગળા પર હાથ ફેરવ્યો, સ્મિત ખેંચ્યું, ફરી પ્રયાસ કર્યો—આ વખતે માઇકમાં સૂક્ષ્મ કંપારું પડ્યું. મંચ પરનો તેની છબીનો પોલિશ સામે સામે ઉતરવા લાગ્યો. તે જ માણસ, જેણે થોડા સમય પહેલા ચાવી જેબમાં નાખીને નયનાને સીડીઓ પાસે ઊભી રાખી હતી, હવે પોતાના અવાજની સીડીએ જ પગ ખોઈ રહ્યો હતો.

મયંકે કશું કહ્યું નહીં. તેમને કહેવાની જરૂર રહી નહોતી. તેઓ માત્ર ઊભા થયા, ટેબલ પર પડેલી મુખ્ય પસંદગીની પટ્ટી ઉઠાવી, અને ગૌરાંગ તરફ ન જોઈ સીધી રિદ્ધિને કહ્યું, “નામ લખો. નયના દેસાઈ. મુખ્ય શ્રેણી.” રિદ્ધિએ કાગળ ખેંચ્યો. ગૌરાંગની પેન તેના હાથમાં હતી; તેણે એક પળ અટકી, પછી એ પેન જ રિદ્ધિને આપવી પડી. એ નાનું હસ્તાંતરણ પણ બધાની સામે થયું.

હીરેન હવે બોલવા માગતો હતો. “સર, એક મિનિટ, મારી—”

નયનાએ તેની તરફ જોયું પણ નહીં. મયંકે છેલ્લો નિર્ણય કહ્યું, “છેલ્લો પસાર નયના કરશે. એકલાં. હમણાં.” આ અંતિમ કસોટી હતી, બાકી રહેલું આશ્રય કાપી નાખતી. હીરેન અડધા પગથી પાછળ ખસી ગયો. આંગણામાં તેની માટે કોઈ જગ્યા બનાવી આપતું શરીર હવે નહોતું.

નયનાએ માઇકની ગ્રીલ પરથી અંગૂઠો હલકું ફેરવ્યું, પછી આંખ બંધ કરી. હવે તે કોઈને હરાવા માટે નહોતી ગાઈ રહી; એ કારણ બહુ નાનું થઈ ગયું હતું. તેણીએ નીચેથી એક સૂક્ષ્મ સ્વર લીધો, જેમ ગાઢ રાતે પહેલા દીવા પાસે જ્યોત સીધી થાય. પછી આલાપ ન વધાર્યો, ઊંડો કર્યો. દરેક ચડાણે તે અવાજને દબાવતી નહોતી, મુક્ત કરતી હતી. દ્રુત ભાગમાં આવી ત્યારે તાલ તેની પાછળ દોડતો લાગ્યો. એક લંબાયેલી તાનમાં તેણે પહેલાનું આખું અપમાન ગળી લીધું—સહાયકની ચીટી, કાપી નાખેલો વારો, જેબમાં ગાયબ કરેલી ચાવી, મંચ પરથી કરાયેલો હાથનો ઈશારો—બધું એક જ સ્વરમાં ઉકાળી, પછી ઉપરથી નિખાલસ ઉતારી દીધું.

એ અંતિમ પસારમાં ચોક્કસ ચાલ હતી. ત્રીજા અવર્તનમાં એણે સમ પહેલા અડધી માત્રા જેટલું નાજુક રોકાણ કર્યું. આખું આંગણું તે અડધી માત્રામાં ખેંચાઈ ગયું. પછી સમ પર એટલી સાફ ઉતરી કે મોનિટરનું કંપન પણ એની પાછળ સરખું લાગી. કોઈ જાહેરાત કરતાં મોટી, કોઈ દલીલ કરતાં ભારે એવી સ્પષ્ટતા મંચના મધ્યમાં ઊભી રહી ગઈ: મુખ્ય ગાયક કોણ છે, તે હવે કાગળથી નહીં, કાનથી નક્કી થઈ ગયું હતું.

અંતિમ નોટ પછી નયના મંચના ખૂણેથી મોનિટર વેજ પાસે આવી ઊભી રહી. એની છાતીનો ઊઠાવો ધીમો થતો ગયો. હાથમાં માઇક થોડું નીચે ઢળ્યો. પાછળ ક્યાંક ઢીલું જોડાણ ફરી જાગ્યું, પાતળો ફીડબૅક ઊઠ્યો, એક ક્ષણ લટક્યો, અને પછી એની સ્થિર શ્વાસની બાજુએ નિષ્પ્રાણ પડી ગયો.