છેલ્લે એમને મારા હાથ જ જોઈએ

“મનસી, કુરિયરનો થેલો ઊંચક ને પાછળ મૂકી આવ. અહીં ઉભી ન રહેજે,” હેમાંગે કહેલું ત્યાં સુધી કાચના દરવાજા બહારથી ટોકનવાળી લાઇન અડધી સીડી સુધી વળી ગઈ હતી.

મનસીના હાથમાં હજુ સુધી પ્રવેશ કાર્ડનો ઘસાઈ ગયેલો કિનારો અટકેલો હતો. સવારે મેટ્રોથી ઉતરીને સીધી દોડતી આવી હતી; ચા અડધી પીધેલી કપમાં ચામડી બાંધી ગઈ હતી, કાઉન્ટર પાસે ગોળ ડાઘ રહી ગયો હતો. આ કાઉન્ટર તે બે વર્ષથી દોડાવતી હતી—કયા દર્દીને ઉપવાસવાળી તપાસ છે, કોણે પહેલા નમૂનો આપવો, કયું ફોર્મ ડુપ્લિકેટ છે—બધું એને આંખે ચડે. છતાં આજે એની ખુરશી પર હેમાંગ બેઠો હતો, નવી ઇસ્ત્રી કરેલી શર્ટમાં, જાણે ફોટામાં આવવાનો દિવસ હોય એમ.

લાઇનમાંથી એક વૃદ્ધ બોલ્યા, “બેટા, સાત વાગ્યે બોલાવ્યું હતું. હવે નવ વાગવા આવ્યા.”

હેમાંગે ચહેરો ઉંચક્યા વગર બોલ્યો, “બધું થશે. સ્ટાફ ઓછો છે.”

પછી એને જોરથી સાંભળે એમ ઉમેર્યું, “મનસી, તું પહેલા પાણીની બોટલ ગોઠવ. રસીદનું કામ હું જોઈ લઉં.”

આ “હું જોઈ લઉં” માં જ અપમાનનું ધારદાર કાચ હતું. પાછળ ડોરફ્રેમ પાસે થોભેલી કિરણબેન—માલિકની બહેન અને હેમાંગની મામી—એ સાંભળ્યું. લાઇનમાં બે સ્ત્રીઓએ એકબીજાને જોઈ લીધું; અમદાવાદમાં ક્લિનિક, સ્કૂલ, સોસાયટી અને લગ્નવર્તુળ જુદા રહેતા નથી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે મનસીના ઘરે છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી એક જ વાત ચાલે છે—સ્થિર નોકરી રાખે તો જ સગાઈ આગળ વધે. ખુરશી પરથી ઉતારેલી છોકરીને સૌ પહેલા ઘરમાં જ નાપવામાં આવે.

મનસીએ પાણીની બોટલો તરફ હાથ વધાર્યો જ નહીં. એ સીધી કાઉન્ટરના બાજુમાં લટકતી ટોકન ફાઇલ પાસે ગઈ, ઉપરની ત્રણ તપાસ ચીઠ્ઠીઓ ખેંચી અને લાઇનમાં ઊભેલા ઉપવાસવાળા દર્દીને બોલાવી દીધો, “પહેલા તમે. બ્લડ કલેક્શન મોડું થશે તો ફરી આવવું પડશે.”

હેમાંગે તરત માથું ઉંચક્યું. “મેં શું કહ્યું? કાઉન્ટર પર નિર્ણય હું લઉં.”

મનસીનો અવાજ સપાટ રહ્યો. “ઉપવાસવાળાને બેસાડશો તો ચક્કર આવશે. પછી ફરિયાદ પણ અહીં જ થશે.”

એક ક્ષણ માટે વૃદ્ધ દર્દી અંદર ઘુસી આવ્યો. પહેલી નાની ફાટ ત્યાં પડી. હેમાંગે કંઈ કહ્યું નહીં; એણે ફક્ત ચીઠ્ઠી મનસીના હાથમાંથી ખેંચી લેવી ઇચ્છી, પણ પાછળથી બીજો અવાજ આવ્યો—“મારું પણ શૂગર છે, કેટલો સમય?” લાઇન ખસડી. મનસીએ દર્દીને સેમ્પલ રૂમ તરફ દોરી દીધો. પહેલી ચાલ એની હતી, પરવાનગી વગર.

પણ હેમાંગે તરત જ જાહેર અપમાનને વધુ સસ્તુ બનાવ્યું. “બધા સાંભળો,” એણે કાઉન્ટર ઉપરની ઘંટડી ખખડાવી, “આજે નોંધણી હું કરીશ. મનસી માત્ર નમૂના બોક્સ, ફાઇલ ઉઠાવવાનું અને પાછળ દોડવાનું કામ કરશે. જે પૂછવું હોય મને પૂછો.”

બહાર બેઠેલી ગર્ભવતી સ્ત્રીએ પેટ પકડીને ઉચાટથી પૂછ્યું, “પછી અમારે કોને પેપર્સ આપવાના?”

“અહીં,” હેમાંગે પોતાનાં છાતી સામે આંગળી મારી. પછી મનસીને જોયું. “અને તું ફોન પર ડોક્ટરને ન લગાડતી. ફક્ત જે કહું તે જ.”

તે બોલતો હતો ત્યારે એની કોણીએ મનસીની ખુરશી થોડું પાછળ ધકેલી. ખુરશીનું પૈડું ટાઇલ્સ પર ઘસડાયું. એટલું જ નહીં, એણે સક્રિય ફાઇલોનો ઢગલો પોતાની જમણી બાજુ ખેંચી લીધો અને પાછળની લેનની ચાવી ખિસ્સામાં સરકાવી દીધી. નજર સામે, લાઇન સામે, કિરણબેન સામે. આ કામની ગોઠવણી નહોતી; આ સ્થાન બતાવવું હતું.

મનસી પાછળ ફરી. નાના ફ્રિજ પાસે ઠંડો પડેલો ટિફિનનો ડબ્બો હતો—સવારની થેપલા-શાકની સુવાસ હવે તેલિયી થઈ ગઈ હતી. એણે બોક્સ સરકાવ્યો, નમૂના કુરિયરનો થેલો શેલ્ફ પર મૂકી દીધો. લાઇનનો અવાજ વધતો ગયો: બાળકનો રડકો, ટોકન મશીનની ખામીવાળો બીપ, રજીસ્ટ્રેશન વિન્ડો પર થબકો. હેમાંગ રસીદ લખતો હતો, પણ નામ અને ટેસ્ટ કોડ ગડબડ થવા લાગ્યા. એક ચીઠ્ઠી પર ઉપવાસ, બીજી પર “તાત્કાલિક”, ત્રીજીમાં ડૉક્ટરનું સીલ અડધું. એ બધું મનસીને પાછળથી જ દેખાતું હતું.

જયદીપ, લેબ ટેક્નિશિયન, અંદરથી દોડતો આવ્યો. “પાછળની લેન અટકી ગઈ. બારકોડ નથી ખેંચાતો. ત્રણ નમૂના પાછા ફર્યા.”

હેમાંગે ખિસ્સામાંથી ચાવી કાઢી નહીં. “એક મિનિટ. પહેલા ફ્રન્ટ પૂરું થવા દો.”

“એક મિનિટ?” જયદીપના હાથમાં જાંબલી ટોપવાળી વાઇલ્સ ધ્રૂજી. “નમૂના ઊભા રહેશે તો બેચ અટકશે.”

હેમાંગ બોલ્યો, “મને શીખવાડશો નહીં.”

એ જ વેળા પ્રિન્ટર કચકચ બોલી બંધ પડી ગયું. સ્ક્રીન પર નામ અટકી ગયું. લાઇન આગળ ખસતા ખસતા સ્થગિત થઈ ગઈ. જે દર્દીને સેમ્પલ રૂમમાં મોકલાયો હતો એ પરત આવ્યો—“અંદર કહે છે બારકોડ નથી.”

હવે આખી સામેની જગ્યા જમાઈ ગઈ. હેમાંગે કીબોર્ડ બે વાર ખખડાવ્યું, પ્રિન્ટરને ઉપરથી દબાવ્યો, પછી જયદીપ તરફ વળી ચીસ્યો, “તમે લોકો કાયમ પેનિક કરો છો.” પણ સ્ક્રીન ખાલી, પ્રિન્ટર મૌન, નમૂનાઓ હાથમાં અટવાયેલા. પાછળની લેન અને આગળનું કાઉન્ટર એકબીજાને ગાંઠી ગયા.

મનસી બાજુથી પસાર થઈ. હેમાંગે હાથ આગળ કર્યો, “રહેવા દે.”

એણે સાંભળ્યું જ નહીં. કાઉન્ટરની અંદર વળી, ખુરશીની પાછળ ઊભી રહી, પ્રિન્ટરની બાજુનો નાનો કવર ખોલ્યો, ફસાયેલું સ્ટિકર અડધા ઈંચથી ખેંચીને બહાર કાઢ્યું. પછી હેમાંગના હાથ નીચે દબાયેલ રજીસ્ટ્રેશન પેડમાંથી યોગ્ય ચીઠ્ઠી ખેંચી, બારકોડ શ્રેણી ફરીથી ગોઠવી, અને જયદીપને કહ્યું, “પહેલા જાંબલી ત્રણ. પછી ઉપવાસવાળું. અંદર ટેબલ બે ખાલી કર.”

“ચાવી?” જયદીપ બોલ્યો.

મનસીએ હેમાંગના ખિસ્સા તરફ જોયું. એક શ્વાસ જેટલો વિરામ. પાછળથી કિરણબેનનો અવાજ આવ્યો, “ચાવી આપ.”

હેમાંગે કઠણ હાસ્ય કર્યું. “મામી, આ તો નાની તકનિકી—”

“ચાવી.” કિરણબેન હવે ડોરફ્રેમ છોડીને લાઇન સામે આવી ગઈ હતી. એનો અવાજ મોટો ન હતો, પણ રાહ જોતા દર્દીઓએ તેને સાંભળવા જેટલી જગ્યા બનાવી. હેમાંગે ચાવી કાઢી. આપતી વેળાએ સીધી મનસીને નહીં, જયદીપને આપવી ઇચ્છી; મનસીએ હાથ આગળ રાખ્યો. ચાવી એની હથેળીમાં પડી.

એણે પાછળની લેન ખોલી. સ્ટીકર રોલનો ખૂણો અંદર વળી જઈને સેન્સર પર ફસાયો હતો. મનસીએ રોલ ઢીલો કર્યો, ચક્ર સીધું બેસાડ્યું, પટ્ટી ફરી ચલાવી. “હવે.” મશીન ગુંજ્યું. પહેલી પટ્ટી સરકી. જયદીપ નમૂનાઓ લઈને દોડી ગયો. બે સેકન્ડમાં આગળના પ્રિન્ટરથી પણ નવું બારકોડ નીકળ્યું. ગાંઠ કાપાઈ ગઈ.

લાઇનમાં ઊભેલા લોકોના ચહેરા ફરી મનસી તરફ વળ્યા, પણ એણે ઉપર જોયું નહીં. “પછીનો ટોકન. ફોર્મ પર જન્મતારીખ સ્પષ્ટ લખો. ઉપવાસવાળા ડાબી તરફ.” એ બોલતી ગઈ, અને લોકો એ પ્રમાણે સરકતા ગયા. હેમાંગ હજુ ખુરશી પર હતો, પણ પ્રશ્નો હવે એને પસાર કરીને મનસી પાસે આવવા લાગ્યા.

“મારા રિપોર્ટ કાલે સાંજે મળશે?”

“મોટા સાહેબે કહ્યું હતું ઘરેથી નમૂનો લેવા આવશે, ક્યાં લખાવવું?”

“આ બે ટેસ્ટ એક સાથે થઈ જાય?”

હેમાંગ વચ્ચે કહે, “હું કહું છું—” પણ સામેની સ્ત્રીએ કાગળ સીધો મનસી તરફ ધકેલી દીધો. જયદીપ અંદરથી બૂમ્યો, “મનસી, ઓરેન્જ સ્ટીકર ક્યાં?” તેણીએ પાછળ જોયા વગર કહ્યું, “ડાબા ડ્રૉરમાં બીજી ગડ્ડી.” ડ્રૉર હેમાંગે જ ખોલ્યો. એની આંગળીઓ થોડી ગભરાટથી અથડાઈ.

બહાર સૂરજ ઊંચો ચઢતો ગયો તેમ ભીડ ઘની થતી ગઈ. કુરિયર છોકરો પાછો આવી પહોંચ્યો; બે ડૉક્ટરની તાત્કાલિક ફાઇલો આવી; બાળકોવાળી બે માતાઓ બેસવા માગતી; એક વૃદ્ધને સુગર નીચે ઉતરતી. હવે દોષ છુપાવવા જેટલો અવકાશ રહ્યો નહોતો. મનસી કાઉન્ટરની ધાર પર ઊભી રહીને જ ટોકન વહેંચતી, નામ ચકાસતી, નમૂના રૂમ સાથે સંકેત બેસાડતી. હેમાંગનો અવાજ બદલાતો ગયો—આદેશમાંથી પૂછપરછમાં. “આ પહેલાં મોકલીએ?” “આની એન્ટ્રી કઈ શ્રેણીમાં?” “ફાસ્ટિંગવાળું ચિહ્ન કયાં?”

મનસીએ દરેક વખતે જવાબ આપ્યો, પણ નજર ઉંચી કર્યા વગર. તેની ખુરશી હજુ પણ પાછળ ધકેલાયેલી પડેલી હતી. એ જ દૃશ્ય બધાને કટારની જેમ દેખાતું હતું—કામ એની પાસેથી ચાલે, બેઠાડો બીજાનો.

પાછળથી એક વધુ ગોટાળો તૂટી પડ્યો. સવારનાં બાર નમૂનાઓની ટ્રે પરત આવી; બે બારકોડ ભીંજાઈ ગયા હતા, ચાર ફરી છાપવાના, અને લેબવાળી ટીમ બહાર જ ઊભી રહી. જયદીપનો અવાજ ચડ્યો, “જો હવે પાંચ મિનિટમાં ફરી નોંધણી ન થાય તો આખો બેચ પાછળ ખસેડવો પડશે.”

હવે કિરણબેન એકલી નહોતી. બાપુજી, ક્લિનિકના માલિકના મોટા કાકા, તેમની સિલ્વર ડાંડીવાળી લાઠી સાથે અંદર આવ્યા. કોઈએ એમને બોલાવ્યા ન હતા; ઘરના વડીલ જે રીતે દુકાનમાં ઘુસી આવે અને એક નજરે નુકસાન ગણે, એ રીતે આવ્યા. કાઉન્ટર સામે અટકીને એમણે પહેલા લાઇન જોઈ, પછી પરત આવેલી ટ્રે, પછી ખુરશી પાછળ ઊભેલી મનસી, પછી બેઠેલા હેમાંગને.

“આ ગાંઠ કોણે બાંધી?” એમણે સીધું પૂછ્યું.

હેમાંગે તરત કહ્યું, “અચાનક ભાર વધી ગયો. હું સંભાળી રહ્યો છું.”

એ જ ક્ષણે બે દર્દી એકસાથે બોલ્યા—“મેડમને આપો ને કામ”—“અમારી ફાઇલ એમના હાથમાં ગઈ એટલે જ ચાલ્યું.” જાહેર પક્ષપાત નહિ, જાહેર ઉપદ્રવમાંથી નીકળેલો નિષ્કર્ષ. હેમાંગના ચહેરા પરની કસावट ઢળી.

બાપુજીએ વધુ કાંઈ પૂછ્યું નહીં. કાઉન્ટર પર પડેલી સક્રિય ફાઇલનો ઢગલો બંને હાથથી સરકાવીને મનસીની બાજુ મૂકી દીધો. પછી હેમાંગ સામે હાથ લંબાવ્યો. “ખુરશી ખાલી કર. લેનની ચાવી, મુખ્ય નોંધણીની સીલ, બધું.”

હેમાંગ હલ્યો નહીં. “બાપુજી, લોકો સામે—”

“લોકો સામે જ કર્યું છે તો લોકો સામે જ ઊતર.” બાપુજીનો અવાજ હાડકાં જેવો સૂકો હતો. “હવે અડધી આજ્ઞા નહિ ચાલે. જ્યાં બેસવાની લાયકાત નથી ત્યાં બેસી રહેવાનો હક્ક નથી.”

કિરણબેને હેમાંગની કોણી પાસેની સીલ ઉઠાવી મનસીની બાજુ મૂકી. લાઠીની ટકોરે ખુરશીના પૈડાં અટક્યાં. લાઇન નિઃશબ્દ નહોતી; કાગળના ખસડાટ, બાળકનો હળવો રડકો, મશીનનો બીપ ચાલતો જ હતો. એ વચ્ચે હેમાંગ ઊભો થયો. ખિસ્સામાંથી બીજી નાની ચાવી કાઢી, પેડ આગળ ધકેલ્યો, પછી ખુરશી પાછળ ખસી ગયો. એ ચાલમાં જ તેની આખી બોલતી સત્તા તૂટી ગઈ.

મનસી બેઠી. ખુરશી એણે ખેંચી નહીં; સીધી અંદર સરકીને કાબૂમાં લઈ લીધી. ડાબી બાજુ ફાઇલ, જમણી બાજુ સીલ, આગળ ટોકન. “પછીનો.” શબ્દ નાનો હતો, પણ લાઇન ફરી જીવંત થઈ.

એક હાથમાં એણે ચીઠ્ઠી લીધી, બીજા હાથથી જૂનો દાખલો ચકાસ્યો, ત્રીજા દર્દીને ઉપવાસચિહ્ન માર્યું, ચોથાને ચુકવણી વિન્ડો બતાવી. “આજ સાંજે છ પછી.” “બાળકને પહેલા અંદર મૂકો.” “આ ટેસ્ટ માટે પાણી ચાલે.” “ફરી પ્રિન્ટ અહીં મળશે.” જયદીપ સાથે એની અવાજની આવનજાવન ઘડિયાળ જેવી બેસી ગઈ. નમૂના ટ્રે ફરીથી અંદર સરકવા લાગી. કુરિયર છોકરો દરવાજા પાસે રાહ જોતો હતો; મનસીએ નજરથી જ એને દસ મિનિટનો ઇશારો કર્યો. એણે માથું ધુણાવ્યું.

હેમાંગ કાઉન્ટરની બાજુએ ઊભો હતો, એકવાર કહ્યું, “હું પાછળ—”

“બોક્સ ગણીને શેલ્ફ પર મૂકો,” મનસીએ કહ્યું, આંખ કાગળ પર જ રાખીને. કોઈ ટકોરો નહીં, કોઈ ગુસ્સો નહીં. ફક્ત કામનું સ્થાન. તે ક્ષણે કાચની બીજી બાજુ ઊભેલા સૌએ જોઈ લીધું કે હવે કોણ કોને કહે છે. હેમાંગે એક શબ્દ બોલ્યા વગર બોક્સ ઉઠાવ્યા. એની ઇસ્ત્રી કરેલી શર્ટના ખભા પર પસીનો ગાઢ થતો ગયો.

લાઇન ધીમે ધીમે ગળી ગઈ. ગર્ભવતી સ્ત્રીને બેઠક મળી, વૃદ્ધનો નમૂનો ગયો, બાળકોવાળી માતાઓના કાગળ પૂરાં થયા. કાઉન્ટર પર ઠંડા પડેલા ચાના ડાઘની બાજુએ મનસીની આંગળી એક પછી એક સ્ટેમ્પ મારતી ગઈ. બાપુજી બે મિનિટ ત્યાં ઊભા રહ્યા, પછી કશું કહ્યા વગર અંદર સરકી ગયા. એમને ફરી બોલવાની જરૂર રહી નહોતી.

પાછળની રિપેર લેનમાં પ્રિન્ટરનું ઢાંકણું અડધું ખુલ્લું હતું. મનસી ઊઠી, ફાઇલનો છેલ્લો ગચ્છ જયદીપને આપ્યો, અને બાજુના શેલ્ફ નીચે પડેલો સાધનોનો રોલ હાથમાં લીધો. એણે પટ્ટો સરખો ચડાવ્યો, રોલને લેનની દિશામાં ધકેલ્યો. પૈડાં એકવાર ઝટકાથી ફર્યાં, પછી સીધા માર્ગ પર સાચા ચડી ગયા.