પહેલા હસ્યા, પછી મોઢાં ઢાંક્યાં

કીર્તિબેને મીરાના હાથમાં ચાની ટ્રે દબાવી અને દરવાજા પાસે જ ઊભી રાખી દીધી. “અંદર જવાનું નથી. અહીં આવતાં બધાને કપ આપતી જા. બસ.” સ્ટીલની ટ્રેનો કિનારો મીરાની આંગળીઓમાં ચભક્યો. તેના જાંબલી કપડાં પર બસના લાંબા રસ્તાની વાંકાચૂકા ગોટા હજી સરખા પણ થયા ન હતા; ખભા પર આખા દિવસની દોડધામની કઠિનાઈ બેઠેલી હતી. બેગમાંથી અડધી વણમૂકી રસીદનો ખૂણો બહાર દેખાતો હતો—પાર્લરની ચૂકવણી, મમ્મીની દવાની પર્ચી, અને આજના ભેટના કવરના હિસાબ વચ્ચે દબાયેલી.

આંગણાવાળા પ્રવેશવર્તુળમાં સતત લોકો ઉતરતા હતા. કોઈ કારમાંથી, કોઈ બાઇક પરથી, કોઈ મેટ્રોથી આવી સીધા ઓટો પકડીને. શેહનાઈનો અવાજ ફૂલોના દરવાજા સાથે અથડાઈ પાછો ફરી રહ્યો હતો. મીરા જ્યાં ઊભી હતી ત્યાંથી મંડપની સીધી રેખા દેખાતી હતી—એ જ જગ્યા, જ્યાં તેને થોડા સમય પહેલા ફાલ્ગુની માસી સાથે મહેમાનોને આવકારવા કહેવામાં આવ્યું હતું. હવે કીર્તિબેન ઊંચા અવાજે બોલી, “ફાલ્ગુનીબેન, આવકાર માટે કોઈ પોતાનાં લોકો હોવા જોઈએ. જેને કામ સોંપ્યું હોય એ કામ પર રહે.”

પોતાનાં લોકો. શબ્દ જાણે ચાંદીના ગ્લાસ કરતાં ભારે પડ્યો. નજીકની બે કાકીઓએ નજર મળી, પછી નજર સરકાવી. પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની ખૂણે બેઠેલો નાનો છોકરો પણ ઊભો થઈ ગયો, કારણ કે મીરા માટે બેસવાની જગ્યા પણ રાખવામાં આવી નહોતી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી વાત આખા બે વર્ષથી હતી—યશ અને મીરાની નજીકતા, બંને ઘરોમાં જતાં-આવતાં, મીરાએ યશના પિતાના હોસ્પિટલના ચક્કરમાં કરેલી દોડધામ, કીર્તિબેનના ફોન પર રાતે બાર વાગ્યે પણ દવાઓ મંગાવેલી. છતાં આ થ્રેશોલ્ડ પર, કીર્તિબેન એની જગ્યા એક ઝાટકે બદલી રહી હતી.

મીરાએ ટ્રે સરકી નહીં જાય એ રીતે બંને હાથ મજબૂત કર્યા અને પહેલી કારમાંથી ઉતરેલા મહેમાનને કપ આપ્યો. પછી સીધી કીર્તિબેન તરફ જોઈને પૂછ્યું, “ત્યારે આવકાર કોણ કરશે? જે લોકોને તમે બોલાવ્યા છે એ મને તો એ જ સમજીને આવી રહ્યા છે.” પ્રશ્ન નમ્ર હતો, પણ ઊભો સીધો. કીર્તિબેનના ગાલ પર એક ક્ષણ તાણ ખેંચાયું. “તને જે કહું તે કર. વધારે બોલવાની જરૂર નથી.” આજુબાજુ ઊભેલા બે યુવક સ્વયંસેવકોમાંથી એકે હાથ આગળ કર્યો, “ટ્રે હું લઈ લઉં?” કીર્તિબેને તરત કાપી નાખ્યું, “નહીં. એને જ રાખવા દો.”

એ પહેલી તિરાડ હતી. મીરાને નીચે ધકેલવા માટે એટલી ઝડપથી ઉતાવળ બતાવી કે બધાએ ધક્કો જોઈ લીધો.

પાંચ મિનિટમાં કીર્તિબેનનો બીજો આદેશ આવી ગયો. “આ બાજુ નહીં. ડાબી વાળી સેવાની ગલીથી ફરી ને જા. જ્યાં ડ્રાઈવર અને દૂરનાં ઓળખાણવાળા ઉભા છે, ત્યાં પણ ચા આપ. આગળના ગેટ પર ન ઊભી રહેતી.” શબ્દોમાં વ્યવસ્થા હતી, હેતુમાં ઉતાર. આવતાં મહેમાનોને હવે મીરા મંડપના દરવાજા પાસે નહીં, ભોજનખંડ તરફ જતી સાઈડ લેનમાં દેખાવાની હતી. જેમને ખબર ન હોય તેઓ માટે એ સીધું સંકેત: આ છોકરી ઘરની નથી, કામમાં છે.

મીરા ચાલી. ટ્રેના કપો ખણખણ્યા. એની કળીમાં જૂનો શાહીનો દાગ હતો—સેવા ક્ષેત્રની ઓફિસમાં રોજ સહી કરતી કલમનો. અમદાવાદના એસ.જી. હાઇવે પાસેની નાની કસ્ટમર-સપોર્ટ કંપનીમાં એ બપોરની પાળી કરીને આવી હતી; સીધું ઘર, ત્યાંથી કપડાં બદલી, અને પછી અહીં. તેણે યશ માટે ક્યારેય મોટાં વચનો માંગ્યા નહોતા; ફક્ત એટલું કે જાહેરમાં તેને પરકીયા મજૂર જેવી ન ગણે. પણ કીર્તિબેનને આજે જાહેર ચહેરો બચાવવો હતો. કારણ એક જ—સુરતથી આવેલ દામોદરકાકાનું કુટુંબ, તેમની ભાણજી રિદ્ધિ, અને યશ માટે વર્ષોથી ઝૂલતું “વધારે યોગ્ય જોડાણ”.

“અરે, મીરા!” રવિ કાકાએ આગળ આવી કપ લેવા હાથ લંબાવ્યો. “તું અહીં? અંદર તો—” કીર્તિબેન તરત વચ્ચે ઘૂસી આવી. “એને કામ વધારે ફાવે છે. શાંત રહે છે. આમ પણ મંડપ પાસે ભીડ છે.” રવિ કાકાએ કીર્તિબેનને જોયા, પછી મીરાને. વાક્ય પૂરું ન કર્યું. પણ કપ લેતા તેની આંગળી ટ્રેના કિનારે થોભી રહી; જેમ કોઈ વાત સમજી ગયો હોય પણ ખુલ્લેઆમ બોલવાનું ટાળી રહ્યો હોય.

પછી રિદ્ધિ આવી. ભારે કામવાળી સાડી, હાથમાં ફોન, પાછળ બે માસીઓ. કીર્તિબેનના ચહેરા પર તરત મીઠાશ ચમકી. “આવો, આવો. યશ બસ અંદર જ છે.” રિદ્ધિએ મીરાને ઉપરથી નીચે જોયું, એ નજરમાં દયા નહોતી—ખાતરી હતી. “ચા?” મીરાએ પૂછ્યું. રિદ્ધિએ કપ લીધો નહીં, ફક્ત સ્મિતથી કીર્તિબેનને પૂછ્યું, “સ્ટાફ છે?” કીર્તિબેને હળવા હાસ્ય સાથે કહ્યું, “ઘરના કામમાં હાથ બટાવે છે.”

એક જ પળમાં ચાર માસીઓ હસી. મોટી હાસ્યની લહેર નહોતી, પણ પૂરતી હતી. મીરાની પીઠ વધુ સીધી થઈ ગઈ. તેણે ટ્રે નીચે ન મૂકી. “ઘરના કામમાં હાથ બટાવે છે,” તે મનમાં નહીં, હોઠની પાછળ જ રાખી ગઈ. હજી.

યશ દેખાયો ત્યારે તેના માથે સફેદ ફૂલનો સેહરો અડધો ચડેલો, હાથમાં ફોન, અને ચહેરા પર મોડું સમજાયેલી ગરમી હતી. તેણે મીરાને સાઈડ લેનમાં ટ્રે સાથે જોયી, પછી કીર્તિબેનને. “મીરા અહીં કેમ?” તેણે પૂછ્યું. કીર્તિબેનનો જવાબ તૈયાર હતો. “બધાને કંઈક કામ હોય જ. તું હવે અંદર જા. વરરાજાને ગેટ પર ઊભું રાખવાનું નથી.” તેણે યશની બાહે પકડીને વાળવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

મીરાએ પહેલીવાર સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું, “એક સવાલનો જવાબ આપી દો, કીર્તિબેન.” અવાજ બહુ ઊંચો નહોતો, પણ પ્રવેશવર્તુળ એવો હતો કે નજીક ઊભેલો દરેક સાંભળી શકે. યશ વળ્યો. રવિ કાકા અટક્યા. ફાલ્ગુની માસી, જે ફૂલહાર ગોઠવતી હતી, સીધી થઈ. મીરાએ ટ્રે જ હાથમાં રાખી. “મને આ દરવાજા પરથી કોણ હટાવી શકે—એવું નક્કી કરવાનો અધિકાર તમારો એકલાનો છે? હોય તો સૌની સામે કહો. હું કોણ છું અહીં?”

પ્રશ્ન પાછો ફેંકાયો. એ વાતચીત ન રહી; નિર્ણયનો ખુલ્લો હિસાબ બની ગયો.

કીર્તિબેન ક્ષણભર હસી, જાણે વાત નાની હોય. “હવે દરેકને પોતાની જગ્યાએ રાખવાની જરૂર પડે છે.” મીરાએ તરત જ દબાવ્યું, “મારી જગ્યા કોણ નક્કી કરે છે? તમે? કાકા? યશ? કે પછી જે બે વર્ષથી બધાની સામે મારા હાથનું કામ, મારા આવવા-જવા, મારી હાજરી લેતા આવ્યા છે એ બધું ખોટું હતું?” નજીકમાં ઉભેલી દામોદરકાકાની પત્નીનો કપ અડધો હવામાં અટકી ગયો. યશે કીર્તિબેનની પકડમાંથી હાથ પાછો ખેંચી લીધો.

કીર્તિબેન પહેલીવાર અટકી. શબ્દ શોધવા લાગી. “અરે, એ વાતો અલગ છે. અત્યારે લગ્ન છે, સમય નથી—” મીરાએ બીજી ઘા મારી. “અલગ કેવી રીતે? જો હું ઘરની નથી, તો મારા પગારથી ખરીદેલા તેલના ડબ્બા તમારા રસોડે ગયા કેમ? હોસ્પિટલની રાતે તમે મને ‘બેટા’ કહીને બોલાવી કેમ? અને જો હું ઘરની છું, તો આજે મહેમાનો સામે મને ચાની ટ્રે સાથે સાઈડ લેનમાં કેમ ધકેલો છો?” હવે પ્રશ્નો ગોઠવેલા પુરાવા જેવા વાગ્યા. કીર્તિબેનના ગળાની નસ દેખાઈ આવી.

આવતાં મહેમાનોની દિશા બદલાઈ. એક વૃદ્ધ દંપતી, જે સીધા મંડપમાં જવાના હતા, મીરા પાસે આવી અટક્યાં. “બેટા, કન્યાના તરફનાં છો કે વરનાં?” વૃદ્ધાએ પૂછ્યું. કીર્તિબેન બોલવા આગળ વધી, પણ વૃદ્ધાએ તેના બદલે મીરાને જ જોયું. મીરાએ જવાબ આપ્યો નહીં; માત્ર કપ આગળ કર્યો. યશએ આગળ આવી ધીમો પણ સ્પષ્ટ શબ્દ મૂક્યો, “મારા તરફની છે.” આ વખતે કીર્તિબેન એને કાપી શકી નહીં. કારણ કે વાક્ય મહેમાનના સવાલનો જવાબ બની ગયું હતું.

તે પછી પ્રવેશવર્તુળનો વહીવટ સરકવા માંડ્યો. ફાલ્ગુની માસીએ હારની થાળી મીરાની બાજુ મૂકી દીધી. “આ રાખ, જે વડીલો આવે તેમને પહેરાવતાં જજો.” રવિ કાકાએ સ્વયંસેવક છોકરાને કહ્યું, “ચાની બીજી ટ્રે તું લઈ જા.” એટલે પહેલી વાર ટ્રે કામનું નિશાન નહીં, પસાર થતું હથિયાર બની. જે લોકો હમણાં સુધી કીર્તિબેનની આંખે સૂચના લેતા હતા, એ હવે મીરા નજીક આવી પૂછી રહ્યા હતા, “કાકી, કઈ બાજુ?” “વરરાજાનો કાકા આવ્યો?” “ફૂલ ક્યાં રાખવા?” કીર્તિબેન દરવાજા પાસે ઊભી જ હતી, પણ લોકો તેની આજ્ઞા ટાળીને પસાર થવા લાગ્યા. કોઈએ સીધું બળવો કર્યો નહોતો; બસ તેની કેન્દ્રતા છૂટી ગઈ.

રિદ્ધિનો ચહેરો તંગ થઈ ગયો. તે કીર્તિબેન પાસે ઝૂકી કંઈક બોલી; કદાચ “આ શું છે?” કીર્તિબેને તરત જ ઊંચા અવાજે કહ્યું, “યશ, લોકો ઊભાં છે. નાટક પૂરું કરો. જેને ગમતું હોય એને પછી અંદર બોલાવી લેશું.” છેલ્લો બચાવ. ફરી દરવાજો તેની માલિકીનો છે, એવો દેખાડો. “પછી અંદર બોલાવી લેશું” એટલે હજી મંજૂરી તેની હાથમાં છે.

યશ બે પગલાં આગળ આવ્યો, પણ મીરાએ હાથ ઊંચકીને તેને રોકી દીધો. હવે એની વારી હતી. તેણે ટ્રે ફાલ્ગુની માસીને આપીને પોતાના બંને હાથ ખાલી કર્યા. કળાઈના શાહીદાગ અને હથેળીના દબાણના લાલ નિશાન ખુલ્લા થઈ ગયા. પછી તે સીધી કીર્તિબેન સામે, બધાની નજરે, દરવાજાની બરાબર મધ્ય રેખા પર ઊભી રહી.

“મને પછી બોલાવવાની જરૂર નથી,” મીરાએ કહ્યું. અવાજ હવે આખા વર્તુળમાં ગયો. “હું અહીં મહેમાન નહીં, કામવાળી નહીં, અને તમારી કરુણાથી ઊભી રાખેલી કોઈ છોકરી પણ નહીં. હું યશની પસંદગી છું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી વાતને આજે તમે નકારી રહ્યા છો તો પણ એ નકારી શકાતી નથી. અને જો આ દરવાજા પર કોઈ નક્કી કરવાનું હોય, તો મારી જગ્યા હું જ કહું છું—હું આ ઘરની ભાવિ વહુ તરીકે અહીં ઊભી છું. મને સાઈડ લેનમાં ધકેલવાનો અધિકાર તમારો નથી.”

શબ્દ પછી જગ્યા ખાલી ન રહી; અર્થ જ પડી ગયો. દામોદરકાકાના ચહેરા પર અટપટું સ્મિત સુકાઈ ગયું. રિદ્ધિએ ફોન નીચે કર્યો. ચાર માસીઓ, જેઓ થોડા સમય પહેલાં હસ્યાં હતાં, હવે એકબીજાને જ જોતી રહી. કીર્તિબેનના