મૂકો ફંદો, ફસાયા પોતે

મૃણાલે ગળામાંથી ઘસાઈ ગયેલી પટ્ટીવાળું પાસ બહાર ખેંચ્યું એટલામાં દરવાજા પાસે ઉભેલા છોકરાએ હાથ લંબાવી દીધો. “તમે આ બાજુ નહીં. સ્ટાફવાળો રસ્તો ઉધર.” મૃણાલના ડાબા હાથમાં અડધું વાળેલું પેપર દબાયેલું હતું—ફૂલવાળાને બાકી રહેલા પૈસાની નાની પરચી, આખા અઠવાડિયે ચાર વખત ખૂલી-વાળી થઈ ચૂકી હતી. સામે મુખ્ય ઉતારપથ પર કાકા-કાકીઓ, કેમેરાવાળો, વરઘોડા માટે ઉભેલા બે ઢોલિયા. ત્યાં નીલની બાજુએ જગ્યા હતી; છતાં તેને લાલ દોરીવાળા માર્ગ પરથી વાળી ને પીળા ટેપ લગાવેલા “સેવા પ્રવેશ” તરફ ધકેલી દેવામાં આવી.

મૃણાલે એક પળ માટે મુખ્ય પ્રવેશ તરફ જોયું. નીલે જોયું પણ. આંખ ટકી, પછી તરત સરકી ગઈ. તેની મા હેમાંગીબેન તો જાણે આ જ ક્ષણની રાહ જોઈને આગળ આવી. ચમકતું પાટોળું, ગળામાં સોનાની પટ્ટી, હોઠ પર મહેમાનો માટે વણેલો સ્મિત. “મૃણાલ, તું તો સમજદાર છે ને? આજે ઘરની ઇજ્જતનો દિવસ છે. બધાને ખબર છે કે તું ઘણું દોડધામ કરે છે, પણ સ્થાન સમજવું પડે. અંદર જા, વાહનોનો ઉતાર સંભાળી લે. સામે સ્વાગતમાં પરિવાર ઉભો રહેશે.”

પરિવાર. શબ્દ તેણે બોલ્યો નહીં, વાપરી લીધો. જ્યારે પૈસા ટૂંકા પડ્યા ત્યારે મૃણાલે પોતાનું સોનાનું પાતળું કાંકણ ગીરવે મૂકી કેટરરનો એડવાન્સ ભરાવ્યો હતો. જ્યારે સંગીતવાળા છુટી ગયા ત્યારે તેની સેવા ક્ષેત્રની ઓળખાણથી રાતે દસ વાગ્યે નવા લોકો પકડ્યા હતા. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નીલ અને મૃણાલનું વાતચીત-મળવળ આમ જ ન હતું; બે ઘરમાં ચા પીવડાવી થઈ ગઈ હતી. પણ આજના દિવસે, સ્વાગત રેખા પાસે, તેને છાપરાવાળી બાજુએ ઉભેલા કામદારની કતારમાં ઉતારી દેવામાં આવી.

સ્ટાફના કોઓર્ડિનેટરે કાંખમાં ફાઇલ દબાવીને નામો બોલ્યા. “આવકાર ટીમ—હેમાંગીબેન, મનનભાઈ, નીલ. ઉતાર નિયંત્રણ—રમેશભાઈ, મૃણાલબેન.” પછી જાણે યાદ આવ્યું હોય તેમ ઉમેર્યું, “મૃણાલબેનને વાહન પાસ બતાવીને જ અંદર છોડવાનું. સૂચના ઉપરથી છે.” ઉપરથી કોના, એ પૂછવાની જરૂર નહોતી. બાજુમાં ઉભેલી બે કાકીઓએ સાડીની પાંખ સરકાવી એકબીજાને જોયું; મૃણાલની પટ્ટી તરફ નજર ગઈ, પછી મુખ્ય ફૂલહારવાળી જગ્યાએ.

તેણે કશું કહ્યું નહીં. ફક્ત પરચી પાછી વાળી ખીસ્સામાં મૂકી. એ સમયે નીલનો ફોન ઝબૂક્યો. તેણે સ્ક્રીન જોયું, ભૌં સકડી, પછી હેમાંગીબેન તરફ ઝુક્યો. હેમાંગીબેને નીચા અવાજે કહ્યું, “અત્યારેય એડજસ્ટ ન થાય તો લગ્ન પછી શું કરશે? દોડે છે એટલે ઘરમાં ચડી ન આવે.” શબ્દો મૃણાલ સુધી સ્પષ્ટ આવ્યા નહીં, ભાવ આવી ગયો. એ જ પળે પહેલી નાની ચીર પડી—રમેશ ડ્રાઇવરે, જે આખા અઠવાડિયે મૃણાલ સાથે ગાડીઓ ગોઠવતો હતો, તેને કળાઈની પાસે હળવું ઇશારો કર્યો. “બેન, લાલવાળો વિશેષ પાસ તમારા પાસે જ રાખજો. મને કહ્યું છે છેલ્લો હેન્ડઓવર તમારા હાથેથી લેવો.”

મૃણાલે તેના તરફ જોયું. “મારા હાથેથી?”

“હા. જે મહેમાન માટે ખાસ ઉતાર છે ને, એમના સુરક્ષા માણસે સવારે કહી ગયું. ગાડી આવે ત્યારે જેની પાસે મૂળ પાસ હશે, એના પાસેથી જ માર્ગ ખુલશે. નકલથી નહીં.” રમેશે ખભો ઝુકાવ્યો. “મને શું, જે કહ્યું એ.”

હેમાંગીબેને કદાચ એ સાંભળ્યું ન હતું. તે બહારથી આવતા દરેક વાહન સાથે વધારે જોરથી હસતી, મહેમાનોને નામ લઈને આવકારતી, અને વચ્ચે-વચ્ચે મૃણાલ તરફ આંગળીથી દિશા બતાવતી. “અરે, પાણીની ક્રેટ ત્યાં મૂકો.” “ના, એ કાચો ગાલિચો સીધો કરો.” “મૃણાલ, મહેમાનોની સામે ફોન પર ન રહેજે.” મૃણાલ પાસે ફોન જ નહોતો હાથમાં. છતાં આજ્ઞાનો સ્વર જાહેરમાં કામ કરી રહ્યો હતો; જે કોઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને સમજાઈ રહ્યું હતું કે તેને કયા ખાંચામાં ઠાલવવામાં આવી રહી છે.

એક ચાંદીરંગી મોટર ઊભી રહી. દરવાજો ખૂલતાં બે લોકો દોડી આવ્યા, પણ સામે બેઠેલા મહેમાને અંદરથી જ કહ્યું, “અમે તો હેમાંગીબેનની સૂચના મુજબ સીધા અંદર.” હેમાંગીબેન ગાલ પર હાસ્ય ચોંટાડીને વળી. તેણે હાથના ચમકતા કડામાંથી એક કાર્ડ બહાર કાઢ્યું—અલગ રંગનો, નવો. “આથી ખૂલે. મેં તૈયાર રાખ્યું છે.” રમેશે આગળ વધીને કાર્ડ લીધું, પેનલ પાસે ફેરવ્યું. લાઇટ લાલ રહી. ફરી ફેરવ્યું. પાછળ ગાડીના હોર્નની લાઇન વાગી. બાજુના સુરક્ષા માણસે તરત મૃણાલ તરફ જોયું. “મૂળ પાસ?”

હેમાંગીબેને કઠણ મોઢે સ્મિત જાળવ્યું. “અરે, એ બધું તો એકસરખું જ છે. તમે ખોલો.” પણ પેનલ ખૂલ્યો નહીં. મૃણાલના ગળામાં લટકતું ઘસાયેલું પાસ સૂર્યકિરણમાં એકવાર ચમક્યું. એની વય દેખાતી હતી; અધિકાર પણ.

હેમાંગીબેને તરત ગોટાળો ઢાંકી લીધો. “ચાલે, પહેલા બીજી ગાડીઓ લો.” તેણીએ જાણે કંઈ થયું જ નહીં એવા ઢબે કાકીઓને અંદર મોકલવાનું ચાલુ રાખ્યું. પણ હવે સુરક્ષા માણસની નજરે એક હકીકત પકડી લીધી હતી. મૂળ માર્ગ તેના ચળકતા કાર્ડમાં નહોતો. મૂળ માર્ગ મૃણાલના ગળામાં હતો.

થોડું આગળ, ઉતારપથ વાંકડિયો થતો જ્યાં લિફ્ટની બાજુ મેટલના દરવાજા પર આંગળીઓના ધૂંધળા ડાઘ હતાં, ત્યાં મૃણાલ એકલી ઊભી રહી. નીલ ત્યાં આવ્યો. તેણે પહેલા દરવાજાના ચોપડાયેલા અરીસામાં પોતાનું ચહેરું જોયું, પછી મૃણાલ તરફ. “મમ્મી આજે બહુ ટેન્શનમાં છે. થોડી વારની વાત છે. તું મન પર ન લે.”

મૃણાલ હસી પણ નહીં. “મન પર નહીં લઉં તો ક્યાં લઉં? ગીરવે મૂકેલું કાંકણ પાછું જ મંગાવી દઉં?”

નીલનો ચહેરો ઢીલોઢાળો પડી ગયો. “હવે આવી વાત કરવાથી શું ફાયદો? મહેમાનો આવ્યા કરે છે.”

“એટલે?” મૃણાલે ગળાની પટ્ટી ઊંચી કરી. “મહેમાન આવે એટલે હું માણસમાંથી રસ્તો बनी જાઉં?”

નીલે આંખો ચોળી. “તને ખબર છે ને, ઘરમાં હાલ વાત કેવી છે. સૌની સામે તને...”

“સૌની સામે શું?” તેણે પૂરું નહોતું કહેવું. કહેવું એટલે સ્વીકારી લેવું. નીલએ બદલે હાથ આગળ વધાર્યો. “પાસ મને આપ. હું ઉભો છું ત્યાં. તારે દોડવું ન પડે.”

આ બીજી ચીર હતી. મૃણાલે પાસ ઉતાર્યો નહીં. “સવારે કોને કહ્યું કે મૂળ પાસ મારાથી જ ખૂલે?”

નીલ પળભર અટક્યો. “સુરક્ષાવાળાઓની પ્રક્રિયા હશે.”

“પ્રક્રિયા?” મૃણાલે શબ્દ ધીરો બોલ્યો. “કે ગોઠવણ?” નીલના ગળામાં શબ્દ અટવાયા. પાછળથી ઢોલના અવાજે વાત કાપી નાખી. બીજી મોટી ગાડી વળી આવી હતી—જે માટે આખું ઉતારપથ અત્યાંરે સુધી રોકાતું-છૂટતું હતું. શહેરના જાણીતા ઉદ્યોગપતિ દંપતી, જેઓના આવતા જ અંદરનાં વડીલો મંડપ છોડીને આવકાર માટે બહાર નીકળવાના હતા.

હેમાંગીબેન ચમકી ઉઠી. “હાં, હવે ધ્યાન રાખજો બધાએ.” તેણીએ કાકા-કાકીઓને ગોઠવ્યાં, ફોટોગ્રાફરને મધ્યમાં ઊભો કર્યો, નીલને પોતાની જમણી બાજુ ખેંચ્યો. પછી જાહેરમાં, સાંભળે એવું જોરથી બોલી, “મૃણાલ, તું પાછળ હટ. આજે મુખ્ય મહેમાનોનો ઉતાર પરિવાર જ લેશે. તું પાસ અત્યારે જ આપી દે. અને આ લાઇનમાં દેખાતી પણ નહીં. સમજ્યું? કર્મચારીઓની બાજુએ ઊભી રહેજે.”

ઉતારપથ પર બોલી પડેલો આદેશ હવામાં ટક્યો નહીં, સીધો શરીરો પર પડ્યો. રમેશે હાથ અટકાવ્યો. સુરક્ષા માણસે પેનલ પાસેની આંગળી હવામાં જ રાખી. કાકીઓની વાત અડધી રહી. નીલએ “મમ્મી...” કહ્યું પણ આખું નહોતું બોલી શક્યો. કારણ કે હેમાંગીબેન હવે પાછી ફરવાની જગ્યાએ વધુ આગળ ગઈ હતી. તે મૃણાલ સુધી આવી, હથેળી ખુલ્લી કરી. “પાસ.”

મૃણાલે પાસની પટ્ટી ગળામાંથી ઉતારી. ઘસાયેલા નારા ગળાની ચામડી પરથી સરકતાં ગયા. એક ક્ષણ માટે બધું સહેલું થઈ શકતું હતું—તે પાસ ન આપે, વાદ કરે, કે એની મદદથી ફરી બધું બચાવી લે. તેણે કંઈ કર્યું નહીં. તેણે પાસ હેમાંગીબેનની ખુલ્લી હથેળીમાં મૂકી દીધો. સાથે ખીસ્સામાંથી વાળેલી પરચી કાઢી, બે આંગળીથી સીધી કરી, એ પણ તેના હાથની નીચે સરકાવી. “ફૂલવાળાના બાકી ત્રણ હજાર. તમે કહેલું, પછી આપી દઈશું.”

હેમાંગીબેનનું મોઢું કઠણ થઈ ગયું. તેણે જાણે જીત મેળવી હોય એમ પાસ પકડીને વળી જતાં જ પેનલ પાસે હાથ લહેરાવ્યો. એ જ ક્ષણે મુખ્ય ગાડી ધીમે સરકી ને નિશાનવાળી જગ્યાએ ઊભી રહી. પાછળની બાજુથી બીજી કાળી ગાડી, જે વિશેષ મહેમાનોની અનુગામી સુરક્ષા ગાડી હતી, નિયમ મુજબ જમણી તરફથી આવી ચડેલી. પેનલ પાસે ઉભેલા સુરક્ષા અધિકારીએ કહ્યું, “મૂળ ધારકનો હેન્ડઓવર?”

હેમાંગીબેને ખીજથી પાસ આગળ ધકેલ્યો. “હવે મારી પાસે છે. ખોલો.”

અધિકારીએ પાસ લીધો, એક નજર એની ઉપર, એક મૃણાલ ઉપર. પછી નિયમ મુજબ પૂછ્યું, “હસ્તાંતરણ નોંધાવ્યું?” હેમાંગીબેન થોભી. “શું?”

પેનલની બાજુના નાનકડા મશીનમાં લીલું બિંદુ ઝબૂકતું હતું. સવારે રમેશે જે કહ્યું હતું એ હવે જીવતું થઈ ગયું. ખાસ ઉતાર માટે મૂળ પાસ માત્ર પહેચાન નહોતું; તેની સાથે ‘માલિક બાજુથી હસ્તાંતરણ’ નોંધાવવું પડતું. જે પાસ આખો અઠવાડિયો મૃણાલના નામે કામ કરતું આવ્યું હતું, તેની માલિકી હવામાં બદલાતી નહોતી. હેમાંગીબેને ઉતાવળે કહ્યું, “હું કહું છું ને, અમારા જ કાર્યક્રમનો છે.”

“નોંધ વિના મુખ્ય ઉતાર નહીં,” અધિકારીએ સમતળ સ્વરે કહ્યું. પાછળની સુરક્ષા ગાડીએ તાત્કાલિક માર્ગ માંગ્યો. નિયમ મુજબ, મુખ્ય પટ્ટી અત્યારે બંધ રહી. બાજુની સહાયક લેન ખુલવાની હતી—જ્યાં સ્વાગત પરિવાર ઊભો રહી શકતો નહોતો; માત્ર નિયુક્ત ઉતાર સંભાળનાર જ જઈ શકતો.

હેમાંગીબેને ગરમીમાં ગુસ્સો ગળી ને મૃણાલ તરફ જોયું. “ચાલ, ઝડપથી બોલી દે. કહે કે મને આપ્યું છે.”

મૃણાલ ઉભી રહી. કોઈ નાટક વિના. “તમે જ તો કહ્યું, હું લાઇનમાં દેખાઉં નહીં.”

પાછળની ગાડીઓના હોર્ન હવે ટૂંકા, કડક થતા જતા. મુખ્ય ગાડીનું દરવાજું અંદરથી ખુલવા અઘરું હતું કારણ કે નિશાનસર લાલ પટ્ટી ખૂલી નહોતી. કાકા-કાકીઓ ફૂલહાર લઈને મુખ્ય લાઇનમાં જ બંધાઈ ગયેલા. નીલની ટાઈ ઢીલી થઈ, તેણે એક પગ આગળ મૂકી મૃણાલને જોયું—એ નજરમાં વિનંતી હતી, અધિકાર નહોતો. મૃણાલે તેને જોયો પણ, ઉગારવા માટે હાથ ન વધાર્યો.

સુરક્ષા અધિકારીએ ઘડિયાળ જોઈ. “ત્રીસ સેકંડ. અથવા સહાયક લેન.” હેમાંગીબેને જોરથી કહ્યું, “ના, મુખ્ય ઉતાર જ.” તેણે ફરી પાસ મશીન પર દબાવ્યો. લાલ પ્રકાશ. ફરી. લાલ. ત્યાર સુધી પાછળની કાળી સુરક્ષા ગાડીનો માણસ આગળ આવી ગયો. “માર્ગ રોકશો નહીં. પ્રક્રિયા પ્રમાણે સહાયક લેન ખોલો.”

તે બોલ્યો અને રમેશ હરકતમાં આવ્યો. જેમ સવારે ગોઠવાયું હતું તેમ, બાજુની સહાયક લેન માટે નારંગી અવરોધ દોરડો છૂટ્યો. પણ એ લેનમાં પ્રવેશ નિયંત્રણ સીધું ઉતાર સંભાળનારના નામે હતું. અધિકારીએ માથું ફેરવી મૃણાલને પૂછ્યું, “તમે સ્વીકારો છો?”

હેમાંગીબેન વળી. “એ નહીં. નીલ છે. હું છું. પરિવાર છે.”

મૃણાલે ધીમે હાથ આગળ કર્યો. “પાસ પાછો.”

આ શબ્દમાં અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ આખું ઉતારપથ એની તરફ વળ્યું. હેમાંગીબેને એક ક્ષણ ઝઝૂમ્યું. પછી, કારણ કે બીજું કંઈ કામ ન આવ્યું, તેણે પાસ પાછો એની હથેળીમાં મૂકી દીધો. એ જ પળે સત્તા પણ હાથ બદલી ગઈ. મૃણાલે પટ્ટી હાથમાં લટકતી જ રાખી, ગળામાં ન પહેરી. અધિકારીએ તેની સામે નોંધપત્ર મૂક્યું. તેણીએ અંગૂઠાની બાજુની આંગળીથી સહમતિનો નિશાન દબાવ્યો, અને કહ્યું, “મુખ્ય ઉતાર બંધ. સહાયક લેન ખોલો. પહેલી આવકાર સ્વીકાર ગાડીમાં બેઠેલા મહેમાનને સીધો અંદર.”

રમેશે તરત દરવાજાની દિશા બદલી. બાજુનું કાચનું દ્વાર ખૂલ્યું; જ્યાં હેમાંગીબેન અને નીલ ઊભા હતા તે લાલ ગાલિચાવાળો માર્ગ બંધ રહી ગયો. મહેમાનોવાળી ગાડી મુખ્ય લાઇન છોડી સહાયક લેનમાં સરકી. ફૂલહાર લઈને ઊભેલા કાકા-કાકીઓ એક પળ માટે હવામાં અટક્યાં, પછી તેમને બાજુએ થવું પડ્યું. ફોટોગ્રાફર કેમેરો ફેરવી શક્યો નહીં ત્યાં સુધી મહેમાનદંપતીને બીજા દરવાજેથી અંદર લઈ જવામાં આવ્યા. મુખ્ય સ્વાગતનો દૃશ્ય, જે હેમાંગીબેને મહેમાનો અને ઓળખીતાઓ માટે ગોઠવ્યો હતો, એની આંખ સામે ખાલી થઈ ગયો.

હેમાંગીબેન આગળ ધસી. “અટકાવો! આ મારી ગોઠવણ—”

“હવે ઉતાર નિયંત્રણ એમની પાસે છે,” સુરક્ષા અધિકારીએ સીધું કહ્યું. એની વાણીમાં ન ઊંચાઈ, ન નમ્રતા; ફક્ત દરવાજા જેટલી કઠોર સપાટી. નીલએ માતાના ખભા પાસે હાથ રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે હાથ હવામાં અટકી ગયો. પાછળની બે ગાડીઓએ, મુખ્ય લાઇન જામેલી જોઈ, સીધી સહાયક માર્ગ પકડી લીધો. એક પછી એક દરવાજા ત્યાં જ ખુલવા લાગ્યા જ્યાં મૃણાલ ઉભી હતી. જેને સ્વાગતના મીઠા ચહેરા માટે રોકવામાં આવવાનું હતું તેઓ હવે વિના રોકાણ અંદર જઈ રહ્યા હતા.

મૃણાલે બાકીનું પણ બચાવ્યું નહીં. હેમાંગીબેને ફરી કહ્યું, આ વખતે દાંત કચકચાવી, “મૃણાલ, એક મિનિટ માટે તો મુખ્ય લાઇન ખોલ. લોકો શું કહેશે?”

મૃણાલે પરચી એની સોનાની ચુડીઓ પાસે ફરી દબાવી. “લોકોને બાકી ત્રણ હજાર પણ કહેજો.” પછી તે અધિકારી તરફ વળી. “વિશેષ ઉતારના બાકીના વાહનો સહાયક લેનમાં જ મોકલો. મુખ્ય પ્રવેશ પર પરિવાર ફોટો માટે જગ્યા ખાલી રાખજો; વાહનો રોકાશે નહીં.”

એક જ વાક્યે હેમાંગીબેનનો આખો દાવ ગળી લીધો. પરિવાર ફોટો માટે જગ્યા રહી, પણ ત્યાં આવકારવા કોઈ ગાડી અટકવાની નહોતી. ઉતારપથ, જે દ્વારા તે પોતાની સ્થિતિ બતાવવાની હતી, હવે તેના માટે જ બિનઉપયોગી થઈ ગયો. તેની બાજુએ નીલ ઊભો હતો, છતાં એ બાજુ હવે નિર્ણયની ન હતી. નિર્ણય બાજુની લેનમાં હતો, મૃણાલના હાથમાં લટકતા ઘસાયેલા પાસમાં હતો, અને રમેશના એક પછી એક ખૂલતા દરવાજામાં હતો.

મૃણાલે પાસ પેનલની નીચલી સ્લોટમાં નાખ્યો, માલિક-બાજુથી અંતિમ હસ્તાંતરણ બંધ કરવાની ચાવી દબાવી. “મારું કામ પૂરું.” પછી તેણે પટ્ટી ખેંચીને સંપૂર્ણ છોડાવી લીધી અને પેનલ પર પાછી મૂકી દીધી, પોતાના નામથી ચાલતો માર્ગ પણ સાથે બંધ કરી દીધો.

ટાઈમર પેનલમાં નાનો સ્વિચ નીચે પડ્યો. સંખ્યાઓ ત્રણથી બે, બે થી એક, પછી શૂન્ય પર આવી અટક્યાં; બીપનો અવાજ ધીમે ધીમે ઓસરતો ગયો.