બધાએ ખોટી બાજુ લીધી

“કાવ્યા, ટ્રે સીધી પકડ,” હેમાંગિનીબેને આખા આઇલની સામે ચાંદીના કપ ઝણઝણતા હોય એમ અવાજ કર્યો, “અહીં ઊભી રહીને મોટા લોકોની વચ્ચે નજર ન કરાવતી. તારી જગ્યા બાજુના રસ્તે છે.”

કાવ્યાએ ટ્રેનો ભાર કાંડા પર ફેરવ્યો, કપના કિનારે અથડાતો અવાજ થંભાવ્યો અને એક જ હાથથી માઇકનો વાયર ખુરશીના પગ નીચેમાંથી ખેંચી કાઢ્યો. આગળની પંક્તિમાં બેસેલા બે વૃદ્ધ ગ્રાહકોનાં પગ પાસે વાયર અટવાત તો પ્રાર્થના પછીનું લાઇવ વેચાણ સીધું બંધ પડી જાત. પાછળ સ્ટેજની બાજુના કાઉન્ટર-કિનારે ફૂલનાં પિન, સેલોટેપ, અડધું ખુલ્લું અગરબત્તીનું બોક્સ અને પચાસ વાર વાળી-ખોલેલી ચુકવણીની રસીદ પડેલી હતી; આખું સંચાલન એ ગંદા કિનારે ચાલતું હતું, પણ ગૌરવનું નામ ફક્ત આગળની પંક્તિને મળતું.

આ અમદાવાદના થલતેજના પાર્ટી પ્લોટમાં આજે બે જાહેરાતો એક સાથે બાંધી દેવામાં આવી હતી—મનીષભાઈના નવા લાઇવ-વેચાણ સ્ટુડિયોનું કુટુંબ-ગ્રાહક દર્શન અને ઋત્વિકની સગાઈની જાહેર ઘોષણા. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે કાવ્યા છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી આ ઘર અને આ ધંધાની વચ્ચે દોડતી હતી; પણ ખબર હોવું અને સ્વીકારી લેવું એક જ વસ્તુ નહોતું. સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરનારી છોકરીનું પરિશ્રમ આગળથી દેખાય તો લોકો આરામથી પાણી પી શકે, માન તો પાછળ જ રાખવો—આ ઘરમાં એવો જ નિયમ હતો.

“માઇક ચાલે છે?” એક વૃદ્ધાએ આગળથી ઊંચે બોલ્યું.

કાવ્યા જવાબ આપે એ પહેલાં હેમાંગિનીબેન મલકાઈ, “બસ, બેટા, લોકો છે ને. કામવાળી છોકરીઓને બધું જ આવડે એવું લાગે.” પછી કાવ્યાની તરફ જોયું. “ટેકનિકનો નાટક પૂરું. પહેલા ચા.”

કાવ્યાએ ટ્રે નજીકની પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણે સરકાવી, સીધું સ્ટેજની બાજુના મિક્સર પાસે ગઈ અને રીસીવરની ઢીલી પિન ગોઠવી. માઇકમાં ધીમું ઘૂંઘાટ બંધ થયું. પહેલા જ પાંચ સેકન્ડમાં રૂમની જૂની ખાતરીમાં એક ચીરો પડ્યો—સામે બેઠેલા માણસે તરત જ હેમાંગિનીબેનને નહીં, કાવ્યાને પૂછ્યું, “હવે બોલીએ?”

કાવ્યાએ માથું જ હલાવ્યું. “હવે.”

સંગીત ઊઠ્યું, પણ હેમાંગિનીબેન તરત આઇલના મધ્યમાં આવી ઊભી રહી. “ફ્રન્ટ-રોમાં મેવાડાવાળા શાહ પરિવાર, પછી પૂજારીજી, પછી અમારો ઘરવાળો પક્ષ. બાકી કોઈ બદલાવ નહીં.” એમ કહી તેણે કાવ્યાના હાથમાં રહેલું નામવાળું નાનું કાગળ ખેંચી લીધું. “તને સમજાવ્યું હતું ને? બેઠકની ગોઠવણી તું નક્કી કરતી નથી.”

બેઠકની ગોઠવણી કાગળ પરની લાઇનો જેટલી સીધી નહોતી. ડાબે બેસાડેલા શાહ પરિવાર આજના લાઇવ વેચાણમાં મુખ્ય ખરીદદાર હતા; તેમને સ્ટેજથી ખસેડશો તો કેમેરાનો કોણ બગડે, પ્રશ્નોત્તરી અટકે, દાન જાહેર કરનારા મહેમાનો નારાજ થાય. જમણે પૂજારીજીને બેસાડશો તો આરતી પછી માઇક હસ્તાંતર સરળ રહે. કાવ્યાએ આ બધું સવારથી ગોઠવ્યું હતું. હેમાંગિનીબેનને ફક્ત ફ્રન્ટ-રોના ફોટા જોઇતા હતા.

“હેમાંગિનીબેન,” કાવ્યાએ ધીમું કહ્યું, “શાહ પરિવારને અહીંથી ખસેડશો તો લાઇવમાં ખાલી જગ્યા આવશે.”

“લાઇવ મને સમજાડતી નહીં.” હેમાંગિનીબેને કાગળ બે ભાગે વાળી પોતાના પર્સમાં ઘુસાડી દીધો. “તારે જે કહેવું હોય કિચન-સાઇડથી કહેજે.”

આગળના આઇલમાં બે મિનિટનો અટકાવ જ બધાને ભારે પડ્યો. પંડિત ઉભા, ઋત્વિક ફોન કાને દબાવીને સ્ટેજ પાછળ ગોળ ગોળ, કેમેરાવાળો છોકરો કયા કોણે ફ્રેમ પકડવી તે માટે ખાલી ખુરશીઓ જોતો અટકેલો. વૃદ્ધ ગ્રાહકોના ચહેરા પર સ્મિત રહી ગયું, પણ ઘૂંટણ આગળ ધકેલાયેલા; રાહ જોવડાવતી ગેરવ્યવસ્થા સમજાય તેવી હતી. સ્ટાફમાંથી એક છોકરાએ કાવ્યાને કાને પૂછ્યું, “દિદી, કયા મહેમાનને પહેલા બેસાડું?” હેમાંગિનીબેન વચ્ચે કાપી ગઈ, “મને પૂછ.”

છોકરો એમ જ ઊભો રહી ગયો. બીજી તરફથી પૂજારીજી પૂછ્યા, “માળા ક્યારે લાવશો?” જવાબ માટે બધાની આંખો એક ક્ષણ હેમાંગિનીબેન પર, પછી કાવ્યા પર આવી અટકી. હેમાંગિનીબેને ભ્રૂ ચડાવી, “અરે, કોઈ કરો ને!” પણ શું કરવું તે કહ્યું નહીં.

કાવ્યાએ બાજુના કાઉન્ટર પરથી રસીદની નીચે દબાયેલો નાનો સમયપત્રક કાઢ્યો, સ્ટાફને બે ઈશારા કર્યા. “પૂજારીજીને પાંચ મિનિટ પાછળ. શાહ પરિવારને હલાવશો નહીં. જમણી બાજુના બે સગાં પાછળ.” છોકરાએ તરત ખુરશીઓ ખસેડવી શરૂ કરી. એ જ પળે હેમાંગિનીબેનનો ચહેરો થોડીક કઠોર થયો. આજ્ઞા તેણે આપી ન હતી, છતાં કામ તેના વગર ચાલી ગયું.

પણ તેણે તરત પાંસો ફેંક્યો. “બધાને ગુંચવતી નહીં, કાવ્યા. તું સહાયક છે, નિર્ણયકર્તા નથી.”

એટલામાં પ્રથમ ઝાટકો આવ્યો. સ્ટેજ ઉપરનો મોટો સ્ક્રીન અચાનક કાળો પડી ગયો. ફોનથી જોડાયેલ લાઇવ ફીડ કપાઈ ગઈ; મનીષભાઈનો પૂર્વ-રેકોર્ડ કરેલો ઉત્પાદન વિડીયો શરૂ થવાનો હતો, પણ અવાજ ગયો. પાછળથી કોઈએ ગભરાઈને કહ્યું, “ઓર્ડર લિંક દેખાતી નથી!” બે ગ્રાહકો ઊભા થઈ ગયા. ઋત્વિક સીધો હેમાંગિનીબેન તરફ વળ્યો, “મોમ, હવે?”

હેમાંગિનીબેનએ મોઢું ખોલ્યું, પણ જવાબ આવ્યો નહીં. તેને ફક્ત આગળની પંક્તિનો દેખાવ આવડતો હતો; વાયર ક્યાં જાય છે, બેકઅપ ફોન કયાં છે, કયા એપમાં કઈ દુકાન ખૂલે છે—એ કાવ્યાના હાથમાં હતું.

કાવ્યાએ પલ્લૂ કાંડા નીચે દબાવી, ટ્રે બીજા છોકરાને આપી અને સ્ટેજની બાજુના અંધારામાં ઘૂસી ગઈ. તેના હાથમાં ફોનનો સ્ક્રીન-પ્રકાશ હથેળીમાં દબાયેલો હતો; તેણે લાઇવનું બીજું જોડાણ ખોલ્યું, મિક્સરને ફરી જોડ્યું, કેમેરાવાળાને માથું ઢાળીને સંકેત કર્યો. “સેકન્ડરી નેટ. હવે.” પછી આગળ જોયું. “મનીષભાઈ, બોલો.”

સ્ક્રીન પર ફરી પ્રકાશ આવ્યો. ઉત્પાદનોના બોક્સ, ભાવ, ટિપ્પણીઓ એક પછી એક દોડવા લાગી. હવે પ્રશ્નો સીધા હેમાંગિનીબેનને નહોતા જતા.

“કાવ્યા, લિંક આવી?” “કાવ્યા બેટા, મારો અવાજ જાય છે ને?” “બેટા, પૂજારીજીને ક્યારે બોલાવશો?” “દિકરી, પાણી કઈ બાજુ છે?”

રૂમએ પોતાની ગર્દન વાળી દીધી. લોકો કોને પૂછે અને કોની રાહ જુએ તે જ સાચું કેન્દ્ર હોય છે. આઇલની ધાર પર ઊભેલી કાવ્યા તરફ ચાર દિશાથી સવાલો આવ્યા; હેમાંગિનીબેન મધ્યમાં ઊભી રહી ગઈ, જાણે ઉત્સવના ફોટામાંથી કોઈને કાપી નાખવામાં આવ્યો હોય.

કાવ્યાએ જવાબો ફેંક્યાં, ગોઠવણ કરાવી, બે મહેમાનોને બેઠા કરાવ્યા. મનીષભાઈ મંચ પરથી બોલતા હતા, પણ જયારે ખરીદદારે પ્રથમ મોટો ઓર્ડર જાહેર કર્યો ત્યારે તેણે માઇક ઢાંકીને નીચે કાવ્યાને પૂછ્યું, “પછી કોને બોલાવવું?” પૂછવાનો લહેજો આદેશનો ન રહ્યો; રાહ જોવાનો બન્યો.

હેમાંગિનીબેનને એ દેખાયું. તેણે તરત આગળ વધીને માઇક પકડી લીધો. “હા હા, કાવ્યા કામની છોકરી છે, એને ગોઠવણી આવડે છે. પણ ઘરનો ક્રમ ઘરના મોટા નક્કી કરે. ફ્રન્ટ-રોમાં કોણ બેસે, માઇક કોને આપવો—આ બધું પરિવારનું છે.”

“પરિવારનું.” આ શબ્દ તેણે ખાસ કરીને ઊંચે બોલ્યો. વૃદ્ધ સગાંઓએ એકબીજા તરફ જોયું. ઋત્વિકનો જડબો તંગ થયો, પણ તે ચૂપ રહ્યો. હેમાંગિનીબેને એ જ ચૂપાઈનો લાભ લીધો. “બહારના કામ માટે રાખેલી વ્યક્તિને વધારે મથાળે બેસાડીએ તો ગેરસમજ થાય.”

વાક્ય સીધું કાવ્યા પર નહોતું ફેંકાયું એવું દેખાડવામાં આવ્યું, પણ ઘા ખુલ્લેઆમ મારાયો. આઇલમાં બેઠેલી બે કાકીઓએ પલ્લૂ સરકાવતાં કાવ્યાને માથાથી પગ સુધી જોયી. સેવા ક્ષેત્રમાં કમાવતી, ઘરના ફંક્શનમાં દોડતી, અને છતાં કોઈ સ્થાનનો ઉલ્લેખ ન હોય એવી સ્ત્રી માટે આ એક જ ક્ષણ પૂરતી હતી બધું પાછું પાછળ ધકેલી દેવા.

હજુ કામ ફરી તેના હાથમાં જ હતું. સ્ટાફ તેની તરફ જોતો, મનીષભાઈ સમય માંગતા, પૂજારીજી આગળ વધવા તૈયાર, કેમેરા ચાલતો—અને હેમાંગિનીબેન તેને “રાખેલી મદદ” તરીકે વાળી રહી હતી. હવે જો કાવ્યા શાંત રહી જાય, તો આખી સાંજ એના ખભા પર ચાલશે અને નામ બીજાનું રહેશે. જો બોલે, તો એ બોલવું ફક્ત અભિમાન નહીં, સામાજિક જોખમ બની જશે.

હેમાંગિનીબેને છેલ્લો દબાવ મૂક્યો. તેણે આગળની જમણી બેઠક પર પોતાનો પર્સ મૂકી દીધો અને મંચ તરફ કહ્યું, “સગાઈની ઘોષણાના પહેલાં મારી બહેનપણીની દીકરી અહીં બેસશે. પછી ઋત્વિક. માઇક પણ એ જ આપશે. ક્રમ ન બગડે.”

આ ખુરશી એ જ હતી જેને કાવ્યાએ ખાલી રાખી હતી—મધ્યની સામે, કેમેરાની સીધી લાઇનમાં, જ્યાંથી આરતી પછી માઇક હસ્તાંતર થાય, જ્યાંથી ઘોષણા જાહેર કુટુંબ-સ્વીકાર બને. હેમાંગિનીબેન ખુરશી પર પર્સ મૂકીને માત્ર બેઠક નહિ, વાંચન જ બંધ કરતી હતી.

કાવ્યા ધીમે ધીમે આઇલના બાજુના રસ્તેથી આગળ વધી. કોઈએ તેને રોકી નહીં; હવે બધું અટકી જાય તેવી ભીતિ બધાને હતી. તેણે પ્રથમ ટ્રે પાછી હાથમાં લીધી, જેથી હજી પણ બધાની નજરે તે જ “ચા પકડતી છોકરી” લાગે. પછી સ્ટેજની પાસે પહોંચીને મનીષભાઈના હાથમાંથી માઇક સીધું લઈ લીધું.

રૂમમાં ઘસઘસાટ પણ થયો નહીં; ફક્ત એક વૃદ્ધ ગ્રાહકનો ચમચો કપમાં ટકરાયો.

કાવ્યાનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ સીધો ગયો. “આગળની મધ્ય બેઠક પર કોણ બેસશે એનો ક્રમ હું નક્કી કરીશ.”

હેમાંગિનીબેન હસી પાડવા ગઈ. “તું?”

કાવ્યાએ તેની તરફ જોયું પણ નહીં. “આ સ્ટુડિયો જે નામે નોંધાયેલો છે, બેંકની પહેલી ભરપાઈ જે ખાતેથી ગઈ, અને આજના લાઇવ વેચાણની દુકાન જેની કાયદેસર માલિકીની છે—એ હું છું.” તેણે જમણા હાથથી સાડીના ખોળામાંથી ચાવીઓનો નાનો ગુચ્છો અને દસ્તાવેજવાળો પાતળો કવર કાઢ્યો, મંચના લાઇટ નીચે ઊંચો કર્યો. “મનીષભાઈએ ધંધો ઊભો કર્યો, હું ભાગીદાર તરીકે આગળથી રહી નહીં—કારણ કે ઘરને અનુકૂળ નહોતું. પણ કાગળ પર, ચુકવણીમાં, પરવાનગીમાં અને આ મંચની જવાબદારીમાં નામ મારું છે. એટલે માઇક કોને અપાશે અને મધ્ય બેઠકમાં કોણ બેસશે, એ નિર્ણય આજે હું લઉં.”

હેમાંગિનીબેનની આંગળીઓ પર્સ પર જ સખત થઈ ગઈ. “આ નાટક અહીં નહીં થાય. કાગળ બતાવીને કોઈ વહુ બનાતી નથી.”

આ વખતે કાવ્યાએ સીધું તેના તરફ જોયું. “વહુ કોણ બનશે તે હું અત્યારે કહી રહી નથી. પણ ‘બહારની રાખેલી મદદ’ કોણ નથી—એ તો અત્યારે કહી રહી છું.” પછી માઇકમાં જ, સૌની સામે, “આ ખુરશી ખાલી કરો.”

મનીષભાઈ એક પગલું આગળ આવ્યા, કદાચ કંઈ સંભાળવા; કાવ્યાએ માઇક તેમને આપ્યો નહીં. ઋત્વિક હલ્યો, પણ મોડું થઈ ગયું હતું. રૂમ પહેલેથી વાંચી ચૂક્યો હતો. શાહ પરિવારના વૃદ્ધ ભાઈએ પોતાની લાકડી બાજુ મૂકી કહ્યું, “બેટા, જો માલિકી તારી છે તો ક્રમ તું જ કહે.” પૂજારીજીએ માળા હાથમાં જ અટકાવી. કેમેરાવાળાએ ફ્રેમ જમણીથી મધ્ય પર લાવી.

હેમાંગિનીબેનએ પર્સ ઉચકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ હાથ થોડી ક્ષણ અટક્યો; એ જ તેની દેખાતી હાર હતી. આગળની પંક્તિમાં બેઠેલી કાકીઓએ નજરો નીચે કરી દીધી. ઋત્વિકની બાજુ ખાલી રહી ગઈ, જાણે કોઈ નામ ત્યાંથી તાજું કાપી કાઢ્યું હોય.

કાવ્યાએ ખુરશી તરફ બે પગલા વધીને પર્સ ઉઠાવ્યો અને તેને જમણી બાજુની ખાલી બેઠક પર મૂકી દીધો. પછી માઇકમાં કહ્યું, “આ મધ્ય બેઠક મનીષભાઈ અને મારી વચ્ચે રહેશે. આજે ધંધાની જાહેર શરૂઆત છે; માઇક પહેલો મનીષભાઈ લેશે, પછી હું લઉં. સગાઈની ઘોષણા તેના પછી થશે, અને મારી પરવાનગી વગર કોઈ બીજું નામ આ ક્રમમાં નહીં આવે.”

શબ્દો પડ્યા પછી જ રૂમને સમજાયું કે તેણે ફક્ત પોતાનો અપમાન અટકાવ્યો નહોતો; તેણે આખા કાર્યક્રમનો માલિકી-ક્રમ બદલી નાખ્યો હતો. હેમાંગિનીબેન હવે આદેશ આપતી વડીલ ન રહી; તે મધ્ય બેઠકમાંથી ખસેડાયેલી વ્યક્તિ બની ગઈ. ઋત્વિકનું મૌન પણ તેની તરફથી ઢાલ ન રહ્યું. માઇક કોના હાથમાં છે, મધ્ય બેઠક કોની મંજૂરીથી ભરાશે—આ બંનેમાં હવે એક જ નામ હતું.

કાવ્યાએ માઇક મનીષભાઈને આપ્યો, પણ હાથ છોડતા પહેલાં એક વાક્ય વધુ બોલી. “અને હા—આગળથી મને ચા-ટ્રે સાથે ઓળખાવવી હોય તો પહેલાં માલિક તરીકે ઓળખાવો.”

પછી તે વળી. આઇલની બાજુના રસ્તે, જ્યાં થોડું પહેલાં તેને ઉભું રહેવું કહેવાયું હતું, હવે લોકો ખુદ ખસી ગયા. કોઈએ રસ્તો માંગ્યો નહીં; રસ્તો આપ્યો. કાવ્યા ટ્રે ફરી બંને હાથમાં સમારીને આગળ વધી. સેવા-માર્ગના વળાંકે, આગળની પંક્તિની ખાલી પડેલી જગ્યાની બાજુમાં, તેણે ટ્રેને સમતોલ કરી. ચાંદીના કપ એકવાર હળવેકથી અથડાયા, પછી સ્થિર થઈ ગયા.