અસલી હુનરે આખો ખેલ પલટી દીધો

“કાવ્યા, બાજુમાં ઊભી રહેજે. કન્સોલને હાથ ન લગાડતી.” ડૉ. માનવ શાહે પોતાની ફાઇલ તેના આગળ સરકાવીને ખુરશી ખેંચી લીધી, જાણે તે અહીં ક્યારેય હતી જ નહીં.

રિહર્સલ સાઇડ-વિંગમાં ઠંડો પડેલો ચાનો કપ સ્ટીલના ટ્રોલી પર ગોળ દાગ છોડી ગયો હતો. કાવ્યાના ડાબા ખભામાં આખી રાતની ડ્યુટીની કઠિનતા હજુ અટકી હતી; સફેદ કોટની બાંયે જૂના પેનનો શાહીનો નાનો ડાઘ હતો. સામે પારદર્શક કાચ પાછળનો ડાયગ્નોસિસ-બે હતો—આજનું જાહેર પ્રદર્શન. અમદાવાદની આ મોટી ખાનગી હોસ્પિટલ દર વર્ષે ડૉક્ટરો, ટ્રસ્ટીઓ, દર્દીઓના પરિવાર અને ઓળખીતાઓને બોલાવી પોતાની “સેવા ક્ષેત્ર”ની ચમક બતાવતી. આજે ગેલેરીમાં કાવ્યાની માસી બેઠી હતી, અને પાછળ નિરવની માતા પણ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નિરવ અને કાવ્યા વચ્ચે વાત આગળ વધી રહી છે; એટલે જાહેર અપમાન ફક્ત નોકરીનું ન રહે.

માનવે માઇક્રોફોન વગર પણ એ રીતે બોલ્યું કે નજીક ઊભેલા સૌએ સાંભળે. “પેશન્ટ ડેમોનો છેલ્લો મુશ્કેલ કેસ હું લઈશ. કાવ્યા નોટ્સ લખશે.” તે બોલતો હતો, અને કાવ્યાએ જ સવારે તૈયાર કરેલા પ્રિ-સેટ પર પોતાનું નામ કાઢી તેનું નામ નાખી દીધું. બાજુમાં ઊભેલી ટેક્નિશિયન રીના એક પળ કાવ્યાને જોઈ અટકી, પછી ચુપચાપ પાછી વળી ગઈ.

પહેલો નાનો ચીર તરત પડ્યો. પાછળની ગેલેરીમાંથી માસીએ રીનાને પૂછ્યું, “અરે, આ છોકરી તો રોજ સ્કેન કરે છે ને? આજે પાછળ કેમ?” અવાજ મોટો નહોતો, પણ એટલો હતો કે બે ઇન્ટર્ને એકબીજા તરફ જોયું. માનવના ચહેરા પર પાતળી હાસ્યરેખા આવી; તેણે જવાબ કાવ્યાને નહીં, ગેલેરીને આપ્યો. “જાહેર કેસમાં સીનિયર હાથ જ રહેવા દેવા.”

બીજો કેસ સરળ હતો. માનવ પ્રોબ હલાવતો, કાવ્યા બાજુમાંથી ધીમે કહેતી, “ડેપ્થ ઓછી. જમણી તરફ એંગલ.” તે બોલે, માનવ એ જ કરતો, અને પછી ઊંચા સ્વરે કહેતો, “હા, હવે મળ્યું.” ગેલેરીમાં બેઠેલા એક ટ્રસ્ટી મથામણ કરતાં માથું હલાવતા. કાવ્યાને કન્સોલથી બે પગલાં દૂર રાખવામાં આવી હતી; જાણે તેની જગ્યા કાચની બહારની ભીડ કરતાં વધુ ન હોય. છતાં સ્ક્રીન પર ચિત્ર સ્થિર થતું, તો સમજદાર આંખો સમજતી હતી કે સુધારો ક્યાંથી આવ્યો.

ત્યારેજ કતારનો મુશ્કેલ કેસ અંદર આવ્યો. પચાસની આસપાસનો દર્દી, છાતીમાં દુખાવાની ફરિયાદ, જૂના રિપોર્ટ સાથે. ડૉ. હેમાંગી ત્રિવેદી—હોસ્પિટલની મેડિકલ ડિરેક્ટર—સ્વયં ગેલેરીના આગળના દરવાજેથી અંદર આવી. તેમના સાથે બે ટ્રસ્ટી, એક દાતા પરિવાર અને નિરવ. હવામાં તરત કસોટીનો ભાર વધ્યો. માનવે ગળો સાફ કરીને કહ્યું, “આ રસપ્રદ છે. કદાચ રૂટીન થોરેસિક મસલ ઇશ્યુ.” કાવ્યાની નજર સ્ક્રીન પર ચોંટી રહી. છબી ધૂંધળી, મોશન આર્ટિફેક્ટ, ખોટો પ્લેન.

“શ્વાસ રોકાવો,” માનવ બોલ્યો.

દર્દી રોકે, સ્ક્રીન વધુ બગડે.

કાવ્યાએ નીચા અવાજે કહ્યું, “સબકોસ્ટલ વિન્ડો લો. ગેઇન નીચે. ફોકસ અહીં લાવો.”

માનવે કન્સોલના બે ખોટા બટન દબાવ્યા, પછી એ જ ભંગિમામાં બોલ્યો, “જસ્ટ એડજસ્ટિંગ.” સ્ક્રીન પર કાળું-ધોળું કાદવ. પાછળ બેઠેલા દાતા પરિવારની સ્ત્રીએ પોતાની સાડીની પલ્લુ મોઢા પાસે લાવી. નિરવે ભોંએ ચઢાવી કાચમાંથી અંદર જોયું. સમય જીવતો હતો, અને માનવ તેને દેખાડાના શબ્દોથી મારી રહ્યો હતો.

“તમે પ્રોબ બહુ ઉપર રાખ્યો છે,” કાવ્યાએ ફરી કહ્યું.

માનવનો અવાજ હવે પાતળો થયો. “મને ખબર છે.”

“ખબર હોત તો આ વિન્ડો મળત.” કાવ્યાનો જવાબ સ્ફટિક હતો, ઝઘડિયાળ નહીં—પણ કાપતો.

તે ક્ષણે ડૉ. હેમાંગીનો ચહેરો સ્ક્રીન પરથી માનવ તરફ ફર્યો. “કેસ લાઇવ છે. ચિત્ર કેમ નથી મળતું?”

માનવે હડબડમાં દર્દીને ફરી બાજુ ફેરવ્યો. “પેશન્ટ કોઓપરેટ નથી કરતા.”

દર્દીના પુત્રે તરત કહ્યું, “મારા પિતા પાંચ મિનિટથી તમે જે કહો તે કરે છે.”

હવામાંથી માનવનો બચાવ ઉતરી ગયો. કાવ્યાએ બાજુના ટ્રોલી પરનો પ્રોબ કેસ ખોલ્યો. ઝિપનો અવાજ સાઇડ-વિંગમાં તીક્ષ્ણ વાગ્યો. તેણે એક પગલું આગળ ભર્યું. માનવે હાથ આડો કર્યો. “મેં કહ્યું ને—”

કાવ્યાએ તેનો હાથ કાંડા પાસે પકડી હટાવ્યો, બહુ જોરથી નહીં, પણ આખી ગેલેરીને દેખાય એટલો સ્પષ્ટ. પછી કન્સોલ પર ડાબા હાથથી ટાઇમ-ગેઇન કમ્પેન્સેશનની મધ્યરેખા સમારી, જમણા હાથથી પ્રોબને દર્દીના ડાબા કિનારે બે આંગળી નીચે સબકોસ્ટલ કોણે વાળ્યો, અને બોલી, “શ્વાસ અડધો છોડો. હવે રોકો.”

સ્ક્રીન એક ઝટકે સાફ થઈ. ધૂંધળા કાદવમાંથી ચેમ્બરની ધારાઓ નીકળી આવી; ધબકારાની વચ્ચે એક અસામાન્ય ગાઢ છાયા સ્પષ્ટ દેખાઈ. ગેલેરીમાં બેઠેલા એક ઇન્ટર્નના હાથમાંથી નોટપેડ નીચે સરકી ગયો. માનવએ તરત પ્રોબ પાછો લેવા હાથ વધાર્યો, પણ તે ક્ષણે તેનો ચહેરો બધું કહી ગયો—એ પગલું તે ઓળખતો જ નહોતો.

કાવ્યાએ સ્ક્રીન પરથી નજર ન હટાવી. “અહીં જુઓ. ફ્રી-ફ્લોટિંગ નથી. અટવાયેલું છે.” તેણે ફ્રેમ રોકી, માપણી મૂકી, પછી જીવંત છબી ફરી ચાલુ કરી. “આ જ કારણે દુખાવો અને અસ્થિરતા.”

માનવ બોલવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો. “હું તો એ જ—”

“ના,” ડૉ. હેમાંગીએ પહેલી વાર કડક અવાજમાં કાપ્યું. તેઓ આગળ આવી માનવની ખુરશીના પાછળ ઊભી રહી. “ડૉ. શાહ, દૂર થાઓ. ડૉ. કાવ્યા, તમે આગળ ચાલુ રાખો.” પછી ટેક્નિશિયન તરફ વળી, “રૂમમાં જે વાંચન હવે આવશે, તે કાવ્યાના નિર્દેશ પ્રમાણે જ જશે.”

આદેશે દૃશ્ય જ બદલી નાખ્યું. રીનાએ તરત જ કન્સોલની બાજુની સહાયક સ્ટૂલ કાવ્યાની તરફ ખેંચી. માનવ હજુ ઊભો હતો, પણ ખુરશી હવે તેની નહોતી. ગેલેરીમાં નિરવની માતાએ સાવ સીધી થઈને બેસવું પડ્યું; માસીના ચહેરા પર પડછાયો નહોતો, કઠિન સંતોષ હતો. આ પરિવાર-દેખીતું અપમાન હવે વળી ગયું હતું—એ પણ એ જ મંચ પર.

કાવ્યા બેઠી નહીં. તેણે ઉભી ઊભી જ પ્રોબ સ્થિર રાખ્યો. “રીના, ક્લિપ સેવ. ડોપ્લર તૈયાર.” તેના અવાજમાં વર્ષોનો દબાવેલો હક હતો; કોઈ બૂમ નહીં, કોઈ વિનંતી નહીં. સ્ક્રીન પર રંગીન પ્રવાહ આવ્યો. તેણે દિશા, વેગ, અટકાણ, આસપાસની દિવાલની પ્રતિક્રિયા—બધું એક પછી એક જીવતું વાંચ્યું. ગેલેરીમાં બેઠેલા ટ્રસ્ટી હવે પરસ્પર કાનમાં નહીં, સીધા સ્ક્રીન પર જોતા હતા.

માનવે છેલ્લો પડછાયો બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. “એક મિનિટ, કદાચ આ એંગલ-ડિસ્ટોર્શન—”

કાવ્યાએ ક્લિપ પાછી ચલાવી. “તો તમે આ જ સ્થાન ફરી પકડો.” તેણે પ્રોબ તેની તરફ જરાક આગળ કર્યો.

માનવએ લીધો. બે સેકન્ડમાં જ છબી ફરી બગડી ગઈ. તે જ કોણ, તે જ દબાણ, તે જ વિન્ડો—કંઈ નહીં. દર્દીના પુત્રે નજર નીચે ન કરી; સીધી માનવ પર જ રાખી. ખુરશી પાસે ઊભેલા એક જુનિયર કન્સલ્ટન્ટે ગળો સુકાઈ જતાં પાણીનો ઘૂંટ ભરી લીધો. ડૉ. હેમાંગીનો હાથ હવામાં ઊંચકાયો. “બસ. પાછું કાવ્યાને.”

કાવ્યાએ પ્રોબ પાછો લીધો ત્યારે માનવની આંગળીઓમાં થોડી કંપારી હતી. તે હવે બાજુમાં હતો—એ જ બાજુમાં, જ્યાં થોડા પહેલાં તે તેને ઊભી રાખી ગયો હતો. કાવ્યાએ ફરી વિન્ડો પકડી. સ્ક્રીન પર છાયા ફરી ચૂપચાપ, નિશ્ચિત રીતે આવી ઊભી રહી; પુરાવા જેવી નહીં, ચુકાદા જેવી.

“ક્લિપ ફ્રિઝ.” તે બોલી. “માપણી નોંધો. ગતિ સીમિત, સંલગ્ન ગાંઠ જેવું વર્તન. તાત્કાલિક વધુ કાર્ડિયક મૂલ્યાંકન અને સર્જિકલ રિફરલ જરૂરી. રૂટીન મસલ પેઇન નથી.”

ડૉ. હેમાંગીએ ગેલેરીને નહીં, સ્ક્રીનને જોઈને કહ્યું, “લાઇવ રીડ એ જ રહેશે.” પછી રજીસ્ટર-ટેબલ પર પડેલી કેસ શીટ ઊંચકી સીધી કાવ્યાની બાજુ મૂકી. “અંતિમ નિદાન તમે જ દાખલ કરો.”

તે સૌથી મોટો ફેરફાર હતો—ફાઇલ, વાચન, ખુરશી, રૂમનો હક. કાવ્યાએ કાગળને જોયો નહીં; તેણે સ્ક્રીન પરના આગામી ફ્રેમ જ જોયા. આ જુનો કેસ પણ હતો—પાછલા મહિને આ દર્દીને રૂટીન પેઇન કહી પાછો મોકલાયો હતો, અને રિપોર્ટ પર માનવનું નામ હતું. આજે તે જૂની ભૂલ જીવંત ખૂલી રહી હતી, દલીલથી નહીં, દેખાવથી.

કાવ્યાએ છબીના ત્રણ અલગ કાટકોણ સેવ કર્યા, આસપાસના પ્રવાહનું પૂરક વાચન લીધું, અને દરેક ક્લિપ પર ટૂંકી નોંધ બોલતી ગઈ જેથી રીના દાખલ કરતી જાય. “અહીં આધાર. અહીં ગતિ અટકી. અહીં દિવાલ પ્રતિસાદ. ફરી પુષ્ટિ.” તે દરેક પગથિયે કામથી આગળ વધી રહી હતી, અને માનવ દરેક પગથિયે વધુ નિષ્ફળ થતો હતો. હવે તેની પાસે બોલવા માટે શબ્દ હતા, વિશ્વાસ નહોતો.

નિરવ ગેલેરીની અંદરનાં દરવાજા સુધી આવી ગયો હતો, પણ અંદર ન આવ્યો. કાવ્યાએ તેને જોયો પણ નહીં. તે મંચ હવે કોઈ સંબંધનો ન હતો; ફક્ત હકનો હતો. દર્દીનો પુત્ર પહેલી વાર ઠંડો શ્વાસ છોડતો દેખાયો, કારણ કે રૂમમાં હવે કોઈ દેખાડો નહોતો—વાંચન હતું.

“ડૉ. કાવ્યા,” હેમાંગીએ કહ્યું, અવાજ હવે જાહેર નોંધ જેવો સાફ, “કેસ તમે લૉક કરો.”

કાવ્યાએ કન્સોલની સામે જઈ પોતાનું નામ ફરીથી સક્રિય પ્રોફાઇલમાં મૂક્યું. માનવનું નામ સ્ક્રીનની ઉપરલી પટ્ટીમાંથી ખસી ગયું. તેણે અંતિમ લાઇન ટાઇપ કરી: “સબકોસ્ટલ વિન્ડોથી સ્પષ્ટ સંલગ્ન ઇન્ટ્રાકાર્ડિયક માસ; અસ્થિર દુખાવા સાથે તાત્કાલિક વિશેષ વ્યવસ્થા સૂચિત.” પછી તેણે માપણી જોડેલી, ક્લિપ ચકાસી, અને દાખલ બટન દબાવ્યું.

અમદાવાદના તે ડાયગ્નોસિસ-બેમાં સ્ક્રીન પર સુધારેલું વાંચન સ્થિર રહ્યું; કાવ્યાનો હાથ હજી ઇનપુટ પર હતો, બાજુના પ્રોબ-કેસની ઝિપ અડધી ખુલ્લી, સ્ટીલની સપાટીએ જૂના ચાના દાગ પાસે નવી પ્રકાશરેખા કાંપીને થંભી ગઈ, અને સ્ક્રીનનો કર્સર છેલ્લી લાઇન પછી અટકી ગયો.