જેને ઊંચું બેસાડ્યું તે નીચે પડી

“અરે, એને હમણાં ઊતરવા દો નહીં—પહેલા કાવ્યાની કાર ખૂલે,” કીર્તિબેને હાથ ઊંચો કરી ડ્રાઇવર સામે જ આદેશ ફેંક્યો, અને નિયતિનો દરવાજો અડધી ખૂલેલી હાલતમાં જ અટકી ગયો. અમદાવાદના મોટાં લગ્ન સ્થળની drop-off લાઇન પર એક પછી એક કારો આવી રહી હતી, શહેનાઈના રેકોર્ડેડ સૂર પાર્કિંગના ધુમાડા સાથે ભળી જતા હતા, અને ગાલા-લાઇટની નીચે ઉભેલા સગાંઓએ તુરંત જ વાંચી લીધું કે કોને પહેલાં સ્વાગત મળશે અને કોને રાહ જોવડાશે.

નિયતિએ અંદર બેઠાં બેઠાં જ પોતાની ગોદમાં પડેલો પાતળો, વાંકો થઈ ગયેલો પાસનો દોરો સીધો કર્યો. બે વર્ષ પહેલાં આ જ ઘરમાં માટે દોડતી ફરતી હતી—મહેમાનોની યાદીથી લઈને હોસ્પિટલના કોરિડોરમાં રાત કાપવા સુધી—અને આજે, જ્યારે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી જૂની સગાઈની વાત તોડી ને મીતને કાવ્યા સાથે મંચ પર ચઢાડવાનો દિવસ આવ્યો હતો, ત્યારે એને દરવાજા પાસે અટકાવી દેવામાં આવી હતી. પાછળની સીટ પર મૂકી રાખેલો ઠંડો પડી ગયેલો ભોજનનો બોક્સ હલ્યો; તેણે એને ઉઠાવ્યો, દરવાજો પોતે પૂરો ખોલ્યો અને કારમાંથી ઊતરી ગઈ.

કીર્તિબેન પહેલાથી જ આગળ વધીને કાવ્યાની કાર પાસે પહોંચી ગઈ. “આવો, અમારી મોટી વહુ,” એમ કહીને તેણીએ આરતીનો થાળ કાવ્યા આગળ કર્યો. પછી વળી ને નિયતિને માથાથી પગ સુધી જોયું. “તું આ બોક્સ અંદર રસોડે મૂકીને આવ. અને રિસેપ્શન ટેબલ પાસે ખાલી ખુરશીના ખૂણે બેસજે, બોલાવું ત્યારે આવતી જજે. અહીં વડીલો ઉભા છે.”

પ્લાસ્ટિકની સસ્તી ખુરશીનો ખૂણો લાલ કાર્પેટની બહાર ઠેલાયો હતો; ત્યાં બે પાણીની બોટલ અને ગિફ્ટના ખાલી કાર્ટન પડ્યાં હતાં. નિયતિ ત્યાં જઈ બેસી નહીં. ભોજનનો બોક્સ તેણે નજીકના સેવાનાં ટેબલ પર મૂકી દીધો અને સીધી ઊભી રહી. મીતે એક પળ માટે એની તરફ જોયું, પછી કાવ્યાની ઓઢણી સીધી કરવાનું નાટક કરતાં નજર ખસેડી દીધી. એ નજરમાં ક્ષમાયાચના પણ નહોતી; ફક્ત પોતાનો ચહેરો બચાવવાનો ભય હતો.

“નિયતિબેન?” દ્વાર તરફથી અચાનક અવાજ આવ્યો.

સફેદ દસ્તાના વગરનો, પણ ગળામાં સ્થળનો કાળો પટ્ટો પહેરેલો મુખ્ય ઉશર ઝડપથી તેમની લાઇન ચીરીને આવ્યો. તેણે કીર્તિબેનને નહીં, સીધું નિયતિને જોઈ નમ્રતાથી કહ્યું, “નિયતિબેન, હર્ષદભાઈએ ખાસ કહ્યું છે—પ્રથમ સ્વાગત આપની ઉપસ્થિતિથી જ શરૂ કરવાનું. કૃપા કરીને અહીં આગળ આવશો.”

એક ક્ષણ માટે આખી curb લાઇન ખસી ગઈ. આરતીનો થાળ પકડી રહેલી યુવતી ગૂંચવાઈને કાવ્યા અને નિયતિ વચ્ચે જોઈ રહેતી રહી. કીર્તિબેનનાં ચહેરા પરનું તૈયાર સ્મિત જેમનું તેમ રહી ગયું, પરંતુ હાથ નીચે ઉતરી ગયો. નિયતિ હલી નહીં. “મને?” તેણે સાવ સમતોલ સ્વરે પૂછ્યું.

“હા, બેન. ટ્રસ્ટી-પરિવારની યાદીમાં પ્રથમ સ્વીકારક તરીકે આપનું નામ છે,” ઉશરે કહ્યું, અને આ વખતે તેની સાથે ઉભેલા બીજા કર્મચારીએ સ્વાગતની ફૂલહાર સીધી નિયતિની દિશામાં ફેરવી.

કીર્તિબેન તરત જ વચ્ચે આવી. “કોઈ ભૂલ થઈ છે. યાદી મારી પાસે છે. આ છોકરી મહેમાન પણ નથી, ઘરની મદદમાં હતી. આજના ક્રમમાં કાવ્યા પહેલા આવશે.” તેણીએ પોતાની પર્સમાંથી વાળેલું કાગળ કાઢ્યું, જાણે વર્ષોની સત્તા કાગળના કચડાયેલા વાંકોમાં જ રહેતી હોય. “મીતની વરરાજા કોણ છે એ સ્થળવાળાઓ નક્કી નહીં કરે.”

ઉશરના ચહેરા પરનો દબાણ દેખાતો હતો; પાછળથી બીજી કારના હોર્ન વાગ્યા. તે બોલે એ પહેલાં જ માર્બલના પ્રવેશદ્વાર તરફથી વ્હીલચેરનો નરમ ખખડાટ આવ્યો. હર્ષદભાઈ, જેઓને ત્રણ મહિના પહેલાં હોસ્પિટલના કોરિડોરમાં જીવન અને દસ્તાવેજ વચ્ચે લટકતા જોયા હતા, આજે સફેદ સાફારીમાં બેઠેલા હતા. તેમના જમણા હાથમાં હજુ ઝબૂકતી નસો દેખાતી, પણ અવાજ સીધો પડ્યો: “કીર્તિ, કાગળ તારા પાસે હશે. સહી મારી છે.”

લોકો સહજ રીતે બે ભાગે સરકી ગયા. હર્ષદભાઈએ ઉશરને ઈશારો કર્યો. “સીટિંગની ફાઇલ લાવો.”

જાડી પારદર્શક ફોલ્ડરમાંથી સ્થાન-વ્યવસ્થાની પત્તીઓ બહાર આવી. મંચ આગળના કુટુંબ-ટેબલ માટે સફેદ જાડા કાર્ડમાં છપાયેલા નામ, અને ઉપર લાલ રેખાથી દર્શાવેલો ક્રમ. કીર્તિબેને હાથ આગળ વધાર્યો. “આ હું સંભાળી લઉં. વૃદ્ધ માણસે અત્યારે—”

“હાથ નહીં લગાડતા,” હર્ષદભાઈએ કઠોર રીતે કહ્યું. પછી નજર નિયતિ પર સ્થિર કરી. “નિયતિ, તું વાંચ.”

એટલું જાહેર આમંત્રણ કીર્તિબેન સહન કરી શકે એવી સ્થિતિમાં નહોતી. “વાંચશે એ? શું અધિકાર છે એને? બે વર્ષ જૂની વાત લઈને આજે ફરી નાટક કરાવશો? મીતે પસંદગી કરી દીધી છે. લગ્ન કોના છે તે યાદ રાખો.” મીત આગળ વધ્યો, પણ માતાની આંખે રોકાઈ ગયો. તેના હોઠ હલ્યા, અવાજ બહાર આવ્યો નહીં.

નિયતિએ ફાઇલ હાથમાં લીધી. પ્રથમ પાનાં પર સ્વાગત-ક્રમ, બીજા પર પરિવાર-ટેબલ. ઉપર મોટા અક્ષરે: “પ્રથમ પરિવાર પ્રવેશ: હર્ષદભાઈ પટેલ સાથે નિયતિ દેસાઈ.” તેની નીચે, જુદા ટેબલ પર: “મીત પટેલ - કાવ્યા શાહ.” એક જ પળમાં આખું રમકડું ખુલ્લું પડી ગયું—વરકન્યાના મંચનું તેજ કંઈ બીજું હતું, પણ પરિવારની પ્રથમ પંક્તિ, આશીર્વાદ સ્વીકારવાની આગળની બેઠક, અને સ્વાગતદ્વારે કોણ પહેલી હાર પહેરે તે અધિકાર કંઈક બીજું.

કીર્તિબેનનો ગળો સૂકાઈ ગયો છતાં તે અટકી નહીં. “આ જુનું છે. બદલી દીધેલું છે. હું કહી રહી છું.” તેણે કાગળ ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઉશરે ફાઇલ પાછળ ખેંચી લીધી; એની આંગળીઓ પહેલી વાર કીર્તિબેનના હાથને અવગણી ગઈ. એ નાનું અવગણન જ દાઝી ગયું.

હર્ષદભાઈએ ખિસ્સામાંથી ચાવી કાઢી. ઘરની જૂની અંદરની કેબિનેટની ચાવી—જે નિયતિએ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા પછી સમયસર પરત કરી ન હતી, કારણ કે દવાઓ, ફાઇલ અને બેંકના કાગળ લાવવા જ એને જ જવું પડતું. ચાવીની ગોળ રીંગ પર લાલ દોરો બાંધેલો હતો. “જેને મેં ઘરનું અંદરનું બારણું સોંપ્યું હતું, તેને જ આગળની બેઠક સોંપી હતી,” તેઓ બોલ્યા. “બીમારીમાં જ્યારે બધાં મંચ અને મેકઅપ જોતા હતા, ત્યારે કાગળ કોણ સાચવી રહ્યું હતું એ મને યાદ છે.”

મીતે હવે બોલવાની હિંમત ભેગી કરી. “પપ્પા, આજે આ બધું બોલવું જરૂરી છે? લોકો જોઈ રહ્યા છે.”

“તેઓ જોઈ રહ્યા છે, તેથી જ,” હર્ષદભાઈએ કહ્યું.

કીર્તિબેન તરત જ નવા હથિયાર પર ગઈ. “સાંભળો બધાં, જો આ છોકરીને આગળ બેસાડશો તો કાવ્યાના ઘરે શું મોં દેખાડશો? વરપક્ષની ઇજ્જત છે. સ્વાગતનો ક્રમ તો વરરાજા-વરરાજીની સામે નમવો જોઈએ.” તેણીએ કાવ્યાનો હાથ પોતાની બાજુ ખેંચ્યો, જાણે જીવંત પુરાવો બતાવી રહી હોય. કાવ્યા ગૂંચવાઈને ઊભી રહી; તેની સોનાની કડીઓ ખખડી.

નિયતિએ ત્યાં સુધી એક શબ્દ વધારે બોલ્યો નહોતો. હવે તેણે ફાઇલમાંથી પરિવાર-ટેબલનાં કાર્ડ સંપૂર્ણ બહાર કાઢ્યાં. જાડા અક્ષરોવાળાં કાર્ડ પર પારદર્શક કવરમાં ક્લિપ લગાડેલી હતી. સૌથી આગળનો કાર્ડ: “પ્રથમ પરિવાર.” તેની બાજુ નીચે પડેલો બીજો કાર્ડ: “વર-વધૂ ખાસ.” સઘળાં જોઈ શકે એટલી નજીક એણે બંને હાથમાં પકડી રાખ્યા.

કીર્તિબેને તાડના સ્વરે કહ્યું, “એ મૂકી દે. તને સમજ નથી ક્રમની.”

“સમજ છે,” નિયતિએ કહ્યું.

એણે એક પગલું આગળ જઈ મંચ તરફ જતો પરિવાર-માર્ગ અને મહેમાન-માર્ગ વચ્ચે લગાડેલી દોરી પાસે ઊભેલા બે કર્મચારીઓને સીધું કહ્યું, “પ્રથમ પ્રવેશ હર્ષદભાઈ સાથે પરિવાર-માર્ગથી જશે. વર-વધૂ તેમના નિર્ધારિત ક્રમથી પછી આવશે. ‘પ્રથમ પરિવાર’નો કાર્ડ આગળના ટેબલ પર મૂકો. ‘વર-વધૂ ખાસ’ મંચની ડાબી બાજુ.”

ઉશરે પળભર કીર્તિબેન તરફ જોયું. પછી હર્ષદભાઈની ચહેરાની કઠોર મંજૂરી જોઈ. તેણે ઝટપટ દોરી ખોલી, પરિવાર-માર્ગ સાફ કર્યો અને એક કર્મચારીને કાર્ડ લેવા ઈશારો કર્યો. બીજાએ કાવ્યા આગળ રાખેલો ફૂલહાર પાછો ફેરવી હર્ષદભાઈની વ્હીલચેર પાસે લઈ ગયો.

આ ઘા દેખાતો હતો. કીર્તિબેનનો હાથ હવામાં અટક્યો; જેને હમણાં સુધી હુકમ આપવાની ટેવ હતી તેની આજ્ઞા સીધી જ અવગણાઈ ગઈ. મીત આગળ વધીને બોલવા લાગ્યો, “નિયતિ, ડ્રામા ન કર—” પણ શબ્દ અધવચ્ચે અટકી ગયા, કારણ કે નિયતિએ એને જોયું પણ નહીં. તે કીર્તિબેનની પાસે આવી, તેના હાથમાંથી વાંકું પડેલું પોતાનું “મદદનીશ” પ્રકારનું અસ્થાયી પાસ ખેંચી લીધું, દોરો તોડી નાંખ્યો અને ઉશરના ટ્રે પર મૂકી દીધો. “આ હવે કામનું નથી.”

હવામાં સુગંધિત ધૂપની ગંધ સાથે ગરમ ડામરના વાસ મળીને વધુ તીખું થઈ ગયું. પીઠ પાછળ ઉભેલી બે મામીઓએ અડધી વાત જ ગળી. એક ફોટોગ્રાફર, જે કાવ્યાની એન્ટ્રી પકડવા ઝૂક્યો હતો, હવે કેમેરાનો ખૂણો બદલી રહ્યો હતો—કેન્દ્ર બદલાઈ ગયું હતું. કાવ્યા એક પગલું પાછળ સરકી ગઈ; સોનાની ઓઢણીનો પલ્લૂ તેની ચપ્પલ નીચે ફસાતાં તે સ્વયં સંતુલન શોધતી રહી.

કીર્તિબેનને સમજાયું કે વાત કાગળની નથી રહી; લોકો હવે દોરી ક્યાં ખૂલે છે, ફૂલહાર કોને મળે છે, અને કયો કાર્ડ ક્યા ટેબલ પર જાય છે તે જોઈ રહ્યા હતા. એણે છેલ્લો દાવ ફેંક્યો. “સારું, જે હોય તે. પણ પરિવાર-માર્ગથી હું જઈશ. હું ઘરની ગૃહલક્ષ્મી છું.”

નિયતિએ શાંતિથી “પ્રથમ પરિવાર”નો કાર્ડ લીધો, કીર્તિબેનની આગળથી પસાર થઈ હર્ષદભાઈની વ્હીલચેરની બાજુએ આવેલા નાનકડા સ્ટેન્ડ પર પોતે જ ગોઠવી દીધો. પછી બીજી પત્તી—“વર-વધૂ ખાસ”—ઉઠાવી કાવ્યા અને મીત માટે રાખેલી ડાબી બાજુની ગોળ ટેબલ પર મૂકી. કાર્ડની જગ્યા બદલાતાં આખા દૃશ્યે પોતાનો અર્થ બદલી નાખ્યો. કોણ આશીર્વાદ સ્વીકારશે, કોણ પછી આવશે, કોણની આગળ દોરી ખુલે—બધું એક સાથે ફરી વાંચાવા માંડ્યું.

“ઉશર,” નિયતિએ કહ્યું, અવાજ ઊંચો નહીં, પરંતુ બધાને સાંભળાય એટલો સચોટ, “પ્રવેશ શરૂ કરો. હર્ષદભાઈનો માર્ગ ખાલી રાખશો.”

ઉપરનાં સીડીઓ તરફ જતાં landing passage માં લોકો પહેલેથી જ નવા અંતરે ઊભા થવા લાગ્યા. હર્ષદભાઈની વ્હીલચેર આગળ હતી, નિયતિ તેની જમણી બાજુ ચાલતી હતી, અને બાકી શરીરો આપોઆપ પાછળ સરક્યાં હતાં. દ્વારનો ઉશર સાઈડમાં થયો; તેની સાફ ઇસ્ત્રી કરેલી બાંય પહેલાં વળી, પછી કપડું ખેંચાતું ગયું અને રસ્તો ખાલી થયો.