પાસ હાથ બદલાતા જ બધા ચુપ થઈ ગયા

“અરે, આ પાસ એને ન આપતા,” હીરલભાભીએ પાર્કિંગ લેનના પીળા બેરિકેડ પર હાથ મારીને કહ્યું, “આગળની કાર કાકા-કાકી માટે છે. મિતાલી, તું સાઇડમાં ઊભી રહે.”

સફેદ ગ્લોવ્સ પહેરેલો છોકરો મિતાલીના હાથ સુધી આવેલો કાગળનો ગેટપાસ પાછો ખેંચી ગયો અને પાછળ ઊભેલી પાયલને અંદર કરી દીધી. મિતાલીનો અંગૂઠો હવામાં જ અટક્યો રહી ગયો. બાજુમાં ચિરાગના મોટા કાકા, જેઓએ બપોરે જ પોતાની હાથથી કહ્યું હતું કે “રાત્રે દાદીને પહેલા લઈ જેજે,” એ બધું જોઈ રહ્યા હતા. મિતાલીની પર્સના ચેઇનમાં ફસાયેલું મેટ્રો કાર્ડનું ઘસાયેલું નીલું કિનારું બહાર દેખાતું હતું; અંદર અડધી વાળી ને ઘણી વાર ખોલેલી પાર્કિંગની રસીદ ગરમ થઈ ગયેલી હતી. તેણે આખો દિવસ દુલ્હનની બહેનપણીની ખરીદીથી લઈને મેકઅપવાળા, મીઠાઈવાળા, અને મહેમાનોના બે ચક્કર સુધી દોડ્યું હતું; ખાલી પડેલી ભોજનની નાની ડબ્બી હજી પણ તેના કપડાંના થેલીમાં ઠંડી પડી હતી. અને હવે, બધા નીકળે એ પળે, એને જ લાઇનમાંથી કાપી નાખવામાં આવી હતી.

“ભાભી, આ કાર દાદી માટે મેં બપોરે બુક કરાવી હતી,” મિતાલીએ સીધી વાત કરી.

હીરલભાભીએ મીઠું સ્મિત ચોંટાડ્યું, પણ અવાજ કાપતો રહ્યો. “બુક કરાવી હશે તો શું? અહીં કઈ રીતે મોકલવી તે હું કહું. પરિવારમાં કોણ પહેલું જાય એની સમજ હોવી જોઈએ. બહારથી આવ્યા એટલે બધું પોતાના હાથમાં નથી આવી જતું.”

‘બહારથી આવ્યા’—આ શબ્દ એવો ફેંકાયો કે બેરિકેડ પાસે ઊભેલા બે કઝિન તરત ચૂપ થઈ ગયા. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે મિતાલી અને ચિરાગનો સંબંધ નવો નથી; ત્રણ વર્ષથી બંને ઘરમાં નામ લઈને બોલાય છે, પણ લગ્નની વાત આવે ત્યારે હીરલભાભી હંમેશાં “હજુ સમય છે” કહીને વચ્ચેથી હાથ ફેરવી નાખે. આજે અહીં, અમદાવાદના મોટા ભોજનમંડપની ચમકતી બહાર, તેણે એ જ જૂની ગંદકી ને પાર્કિંગના નિયમમાં બદલી દીધી હતી.

ડ્રાઇવર પહેલેથી જ કારનો પછાડો દરવાજો ખોલીને ઊભો હતો. હીરલભાભીએ આંગળી ફેરવી. “પાયલ, તું બેસ. કાકી તારા સાથે જશે. મિતાલી, તું પછીની કારમાં. અથવા ઓટો લઈ લે, મોડું તો થયું જ છે.”

પાયલ અટપટા હાસ્ય સાથે અંદર ખસી ગઈ. મિતાલીને બેરિકેડની બહાર ખસવું પડ્યું; પાછળથી એક સિક્યુરિટીનો માણસ એની કોણીને સ્પર્શીને લાઇન સીધી કરાવતો ગયો. કાકાનો ચહેરો કઠણ થઈ ગયો, પણ હીરલભાભી એ જ સમયે પાછી વળી અને ઊંચા અવાજે બોલી, “જેને જે કહું એ પ્રમાણે જ મોકલો. ગડબડ ન થાય.”

એ પહેલી ચોટ હતી, પણ એ જ પળે પહેલી ચીરી પણ પડી. કાકાએ ભોયું ચડાવ્યું. “હીરલ, દાદી માટે જે કહ્યું હતું એ કોણે રાખ્યું?” એ પ્રશ્ન હવામાં અટક્યો. હીરલભાભીએ જવાબ આપ્યો જ નહીં; તેણે પાર્કિંગ કાઉન્ટર પરના થર્મોસ, પ્લાસ્ટિકના ટોકન અને રજીસ્ટર વચ્ચે ખૂંટાયેલું ક્લિપબોર્ડ ખેંચી લીધું, જાણે લખાણ પણ એની જ મિલ્કત હોય.

મિતાલીએ ચિરાગને જોયો. એ બે મહેમાનોને છોડાવીને જરા દૂર ઊભો હતો, આંખોમાં ગસારો, પણ પગ હલ્યા નહીં. હીરલભાભી એ જ જોઈને વધુ નિર્ભય થઈ. “ચિરાગ, તું ફોઇને લઇ જા. મિતાલી સમજદાર છે, રહી જશે.”

સમજદાર. એટલે ગળી જવું. એટલે પોતાનું કામ થાય ત્યાં સુધી દોડાવવી, પછી બહાર. મિતાલીએ પર્સમાંથી ફોન કાઢ્યો. આ ફોનમાં બપોરનો આખો દિવસ સૂતો નહોતો. લગ્નમંડપના પાર્કિંગના ત્રણ વધારાના સ્લોટ, બે રાતના પિકઅપ, એક ખાસ શટર ખોલાવાનું અધિકાર—આ બધું venue management સાથે હીરલભાભી નહીં, મિતાલીએ જ ગોઠવ્યું હતું. કારણ સીધું હતું: મિતાલી સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરતી હતી; શહેરની ઇવેન્ટ લોજિસ્ટિક્સ કંપનીમાં ગ્રાહક સંકલન કરતી, જ્યાં સમયસર બહાર નિકળતી કાર પણ પ્રતિષ્ઠા જેટલી જ મોંઘી હોય. અને આ મંડપનો માલિક—મનહરકાકા—એનો જૂનો ગ્રાહક હતો, જેમણે બપોરે જ કહ્યું હતું, “આજની રાતે અંતિમ ડિસ્પેચ તું જ બંધ કરજે; તારા નામે બેક-લેિન રાખી છે.”

હીરલભાભીને એમાંથી અડધું પણ ખબર નહોતું. એને માત્ર એટલું ખબર હતું કે કાઉન્ટર પાસે ઊભા રહીને અવાજ ચડાવવાથી નાનો માણસ ખસી જાય.

મિતાલીએ સીધો પાર્કિંગ સુપરવાઇઝરને ફોન લગાવ્યો. “વિપુલભાઈ, હું મિતાલી બોલું છું. બેક-લેિન ત્રણ અને રાત્રિ અંતિમ ડિસ્પેચનું નામ ચકાસો. હમણાં.”

સામેનો અવાજ તાત્કાલિક નમ્યો. “મેમ, એક મિનિટ.”

હીરલભાભીએ ફોન તરફ જોયું. “હવે કોને ફોન કરે છે? પરિવારની વચ્ચે શો બનાવવો છે?”

મિતાલીએ નજર પણ ન ઉઠાવી. “મને જે સોંપ્યું છે તે હમણાં યાદ અપાવી રહી છું.”

બસ એટલામાં, કાઉન્ટરની પાછળ બેઠેલા છોકરાએ રજીસ્ટર ઊંચું કર્યું, વિપુલભાઈ દોડી આવ્યા, અને ક્લિપબોર્ડ સીધું હીરલભાભીના હાથમાંથી લઈને મિતાલીની સામે મૂકી દીધું. “મિતાલીબેન, બેક-લેિન ત્રણ તમારું છે. દાદી માટે રાખેલી ઇનોવા હોલ્ડમાં છે. હમણાં આગળ લાવું?”

હીરલભાભીના ગાલનો રંગ એક પળ માટે ઉતરી ગયો. પાયલ જે કારમાં બેસી ગઈ હતી, એની બાજુમાં ઊભેલો ડ્રાઇવર અચાનક અટકી ગયો. વિપુલભાઈએ એની તરફ હાથ બતાવ્યો. “એ નહીં. ગાડી બહાર ન કાઢશો. ઇનોવા શટર ત્રણથી લાવો. પાસ મિતાલીબેન પાસે રહેશે.”

એ કહીને તેણે નવો પીળો પાસ મિતાલીના હાથમાં મૂક્યો. હીરલભાભી જોઈ રહી. મિતાલીએ પાસ પકડીને સીધો બેરિકેડ પાર કર્યો. અંદરથી લોખંડના શટરનો અડધો પટ્ટો ઊંચો થયો, અને અંદરની લેનમાં સફેદ ઇનોવા લાઇટ ઝબકાવી આગળ સરકી. જે જગ્યા પર એને હમણાં જ ઊભું રહેવા પણ ના પાડવામાં આવી હતી, એ જ તરફ ગાડીનો નાક વળી આવ્યો.

હીરલભાભી તરત સંભળી. “અરે, એક મિનિટ. પહેલાં મારા સસરા જશે. તમે શેડ્યૂલ બદલી ન શકતા. હું ઘરવાળી છું અહીં.”

વિપુલભાઈ એના તરફ ન વળ્યા પણ નહીં. “માફ કરજો, અંતિમ બહારકામ માટે જે નિર્દેશ છે તે મુજબ જ જશે.” તેઓ મિતાલી તરફ જોયા. “કોને પહેલા બેસાડવું?”

આ સવાલ સાંભળતાં કાકાએ પહેલી વાર સીધું મિતાલીને જોયું, હીરલને નહીં. એ નાનું હતું, પણ પૂરતું હતું. હીરલભાભીએ હાથ આગળ કર્યો, “પાસ મને આપ. ગડબડ વધશે.”

મિતાલીએ પાસ પાછો ખેંચી લીધો. “હાથ ન લગાડો.”

એક ક્ષણ માટે હીરલભાભીનો અવાજ નરમ પડ્યો, જેમાં પહેલી વાર ઝીણી ગભરાટ હતી. “મિતાલી, લોકો જોઈ રહ્યા છે.”

“હા,” મિતાલીએ કહ્યું, “એ માટે જ સ્પષ્ટ રાખીએ.”

ડ્રાઇવર દરવાજો ખોલીને રાહ જોતો રહ્યો. પાછળ ત્રણ વૃદ્ધ સગા, બે માશીઓ, અને ચિરાગની દાદી વ્હીલચેર સાથે અટવાયા હતા. હીરલભાભી હજી આદેશ આપતી રહી. “અરે, પાયલ ઉતરશે નહીં. બીજી ગાડી બોલાવો. જલ્દી.”

કોઈ હલ્યો નહીં. બીજો ડ્રાઇવર પણ કી ઇગ્નિશનમાં રાખીને ઉભો રહ્યો, પણ માથું મિતાલી તરફ જ રાખ્યું. કાઉન્ટર પરની ટોકનની દોરી હલતી રહી; થર્મોસની બાજુમાં કોઈએ મૂકી ગયેલી ચા ઠંડી થઈ ગઈ. હીરલભાભીનો અવાજ હવે સૌજન્ય અને આદેશ વચ્ચે પછડાટ खातો હતો. “કાકા, તમે કહો ને. આમ બહાર લોકો વચ્ચે…”

કાકાએ ધીમું પણ કઠોર કહ્યું, “જેણે ગોઠવ્યું હોય એ જ મોકલે.”

એણે હીરલભાભીના પગ નીચેની છેલ્લી સરકી ગયેલી ઈંટ પણ ખેંચી લીધી.

હવે દબાણ આખું ખુલ્લું પડી ગયું. પાયલને કારમાંથી ઉતારવામાં આવી; એની સાડીની કિનારી દરવાજામાં અટવાઈ, ડ્રાઇવરે છૂટકારી. દાદીની વ્હીલચેર સીધી ઇનોવા પાસે લાવવામાં આવી. હીરલભાભી ફરી આગળ સરકી. “સારું, દાદી જાય. પછી મારી કાર શટરેથી તરત કાઢજો.”

વિપુલભાઈનો ફોન વાગ્યો. તેમણે સાંભળ્યું, સીધા ઊભા થયા, પછી સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું, “મનહરકાકાની પુષ્ટિ છે. આજ રાત્રે શટર ત્રણનું છોડવાનું અધિકાર મિતાલીબેનના શબ્દે જ ચાલશે. બીજો કોઈ નિર્દેશ માનવાનો નથી.”

આ વખતે સાંભળનાર માત્ર સ્ટાફ ન હતો. કઝિન્સ, બે મોટા મામા, ચિરાગ, કાકા—બધાની નજર એક જ જગ્યાએ આવી અટકી. હીરલભાભીએ તરત હસવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કર્યો. “અરે, આમ તો બોલી દીધું હશે. આખરે ઘરનો કાર્યક્રમ છે.”

મિતાલીએ એની તરફ જોયું પણ નહીં. એ ઠંડક એ જ પ્રકારની હતી જે આખો દિવસ દોડ્યા પછી પણ હાથ ન કંપવા દે. એણે ઇનોવાના દરવાજા પાસે જઈને પાસ ડ્રાઇવરના હાથ સામે ટપકાવ્યો. “દાદી, કાકા અને કાકી પહેલા. સીધા પાલડીવાળા ઘરે. રસ્તામાં ક્યાંય ઊભા નહીં.”

“જી,” ડ્રાઇવરે તરત માથું ઝુકાવ્યું.

હીરલભાભી ફરી કાપી આવી. “અને મારી ગાડી?”

મિતાલી પાછી વળી, શટર તરફ ચાલતી ગઈ જ્યાં અંદર બીજી કાળી એસયુવી તૈયાર ઊભી હતી—એ જ જે હીરલભાભીએ પોતાના માટે રાખી હોવાનું બધાને માનડાવ્યું હતું. શટરનો પટ્ટો હજી અડધો જ ઊંચો હતો; અંદરની ટ્યુબલાઇટમાં ધૂળ ફરતી હતી. મિતાલીએ વિપુલભાઈને કહ્યું, “આ એસયુવી અત્યારે નહીં છોડવી. બાજુની સેડાન બહાર કાઢો.”

હીરલભાભીનો અવાજ એકદમ તૂટી ગયો. “એ સેડાન તો સ્ટાફ માટે છે!”

“હવે નહીં,” મિતાલીએ કહ્યું. “ચિરાગની ફોઇ અને માશી મણિનગર. એ સેડાનમાં. અને જે બાકી છે, તેઓ બહારની લેનમાં રાહ જુએ. શટર ત્રણ બંધ નહીં કરશો. મારા લોકોની છેલ્લી કાર નીકળે ત્યાં સુધી ખુલ્લું રાખજો.”

‘મારા લોકો’—શબ્દ ખૂબ નાનો હતો, પણ એણે જ આખી રાતની બેઠકો બદલી નાખી. હીરલભાભી એક પગ આગળ મૂકી અટકી ગઈ. હવે એને આદેશ આપવા માટે કોઈ સપાટી બચી નહોતી; એણે પાસ માંગવાનો હક્ક ગુમાવ્યો, ગાડી પરનો અધિકાર ગુમાવ્યો, અને સૌથી વધારે, જોઈ રહેલા સંબંધીઓ વચ્ચે પોતાની ‘હું કહું’ વાળી ટેવ ગુમાવી.

સેડાન તરત આગળ આવી. ફોઇને બેસાડતા ડ્રાઇવરે મિતાલી પાસે નજરથી મંજૂરી માંગી. એણે માથું હલાવ્યું. ચિરાગ બે પગ આગળ આવ્યો, જાણે કંઈ કહેવું હોય, પણ મિતાલીએ હાથ ઊંચકીને એને રોકી દીધો—વાત માટે નહીં, રસ્તો સાફ રાખવા માટે. ઇનોવા પહેલેથી જ નીકળી ચૂકી હતી. સેડાનએ એની પાછળ વળાંક લીધો. બહારની લેનમાં હીરલભાભીની બાજુના લોકો હવે ખરેખર રાહ જોતા લોકો જેવા લાગતા હતા: હાથમાં ફોન, ચહેરા પર બળજબરીનું સ્મિત, પણ આગળ વધવા માટે કોઈ બોલાવતું નહીં.

વિપુલભાઈએ કાળી એસયુવીની કી મિતાલીને બતાવી. “આ?”

મિતાલીએ પાસ એની ઉપર મૂક્યો, પછી પાછો ખેંચીને પોતાના પર્સમાં સરકાવી દીધો. “રોકો. અંતમાં જ.”

સેડાન પસાર થઈ ગઈ. અંદરથી ત્રીજી નાની કારને રીવર્સમાં લાવવામાં આવી. મિતાલીએ બેરિકેડ થોડું બાજુએ ધકેલીને સાફ માર્ગ કર્યો. “આ ગાડી નરોડા. વડીલો પહેલા. જે લોકો હીરલભાભી સાથે છે, તેઓ બહારની લાઇનમાં.”

શટરનો લોખંડનો પટ્ટો અડધો ઊંચો જ રહ્યો. અંદરથી છોડાયેલી ગાડી મિતાલીની બાજુની ખુલ્લી માર્ગરેખામાં સરકી નીકળી, અને બીજી બાજુના લોકો બેરિકેડ બહાર જ અટકેલા રહ્યા.