સ્પોટલાઇટ સીધી મારી પર ફરી

“મૈત્રી, તું પाछળની બેન્ચ પર બેસ. પહેલા કીર્તિ જશે.” કીર્તિબેને ક્લિપબોર્ડનો ખૂણો મૈત્રીના ઘૂંટણને લગભગ ઠેલીને આગળ વધારી દીધો. લોખંડની લાંબી બેન્ચ પર પહેલેથી બેઠેલી છોકરીઓ એક આંગળી જેટલું ખસી ગઈ, પણ જગ્યા આપતી નહોતી; જાણે બેસવાનું પણ ઉપકાર હતું. મૈત્રીના ખભા પર આખી દિનચર્યાનો ભાર પડેલો—સેવા ક્ષેત્રની સાંજની પાળી પૂરી કરીને સીધી અહીં આવી હતી—કુર્તીની બાંય પર વાંકાચૂકા ચણ અને ગળામાં ઘસાઈ ગયેલી ઓળખપટ્ટીની દોરી હજી લટકતી હતી. સામે કાચના દરવાજા પાર ટ્રાયલ સ્ટેજ દેખાતું હતું, જજની ટેબલ પર પીળા લેમ્પની નીચે સ્કોર શીટો ગોઠવેલી. પાછળની કતારમાં રોહિતની ફોઈબેન, તેની મા, બે પડોશણો, અને બીજા ઘરવાળાં; બધાની આંખ એક જ સવાલ પૂછતી—જેને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, એ જ છોકરીને આમ છેલ્લે કેમ ધકેલાઈ રહી છે?

રોહિત ઊભો થયો પણ પૂરતો નહીં. હાથ ખિસ્સામાં, નજર વચ્ચે અટવાઈ ગયેલી. કીર્તિબેનને એ “કીર્તિબેન” કહેતો હતો; મૈત્રીને હજી “થોડી રાહ જો.” મૈત્રીની બાજુમાં પડેલું ઠંડું થઈ ગયેલું નાનકડું ટિફિન બોક્સ બંધ જ હતું. વહેલી સવારથી ખાધું ન હતું; આજે ઓડિશનનો ફાઇનલ ટ્રાયલ હતો. આ પાસ મળ્યો હોત તો જૂથનું મુખ્ય મંચ, નક્કી પગાર, નવરાત્રીનો આખો સીઝન. ઘેરથી વારંવાર એક જ દબાણ આવતું—લગ્નની વાત અટકાવવા હોય તો પોતે ઊભી થા. પરંતુ અહીં તો તેને નાચવા દેવાનું પણ મન નહોતું.

અંદરથી અવાજ આવ્યો, “આગલું નામ?” જજ દેસાઈએ ચશ્મા ઊંચા કર્યા. કીર્તિબેને ગળો સાફ કર્યો, “માહી પટેલ.” યાદીમાં મૈત્રીનું નામ ઉપર હતું; મૈત્રીએ પોતાના હાથમાં કચડાયેલો પ્રિન્ટઆઉટ સીધો કર્યો. “મારું નામ પહેલા છે,” તેણે શાંતિથી કહ્યું.

કીર્તિબેને નજર પણ ન કરી. “ફોર્મ મોડું આવ્યું. અને પ્રેક્ટિસમાં નિયમિત ન હતી. બેકલાઇનમાં રાખી છે તને.” સામે બેઠેલા બે પિતા ધીમે હસ્યા; એકે દીકરીના કાનમાં કહ્યું, “મુખ્ય મંચ તો તૈયાર લોકો માટે હોય.” આ પહેલો ચપેટો હતો—ખુલ્લો, સાંભળાય એવો, બધાના વચ્ચે.

માહી સ્ટેજ પર ગઈ. મૈત્રી જોયું—તેના માટે રાખેલા ઘુંઘરૂનાં પટ્ટા કીર્તિબેને ખુદ ઉઠાવીને માહીના હાથમાં આપ્યા. પછી સંગીતવાળાને કહ્યું, “મૈત્રીની ફાઈલ પછી. અત્યારે આ જ સિક્વન્સ ચાલશે.” એની પલટીમાં માત્ર નામ જ નહોતું ચોરાયું; તેનો વારો, તેનો સાધન, તેનો જ અભ્યાસ કરેલો ક્રમ પણ કોઈ બીજાને પહેરાવી દેવાયો. બેન્ચ પર બેઠેલી છોકરીઓએ હવે તેને ગણી જ ન લીધી. એકે પૂછ્યું, “તું સપોર્ટ ડાન્સર માટે છે ને?”

મૈત્રી ઊભી થઈ. “ઘુંઘરૂ મારા માપના છે.”

કીર્તિબેન ફરી વળી, હવે પહેલી વાર સીધી નજર કરીને. “માપથી કંઈ નથી થતું. અહીં મંચ ભરવો પડે. તું બેસ.” એણે માહીના પગ પાસે વળીને પટ્ટા બાંધી આપ્યા, જાણે ગુરુદક્ષિણાનું દૃશ્ય ગોઠવી રહી હોય. પાછળથી ફોઈબેનનો સુકા અવાજ આવ્યો, “રોહિત, સમજાવે ને. પબ્લિકમાં શરમ ન પડે.”

રોહિત મૈત્રીની પાસે આવ્યો. ધીમે બોલ્યો, “હમણાં નહીં. પછી વાત કરીએ.” પછી. હંમેશા પછી. જ્યારે બધું ચૂકી જાય પછી.

અંદર માહીનો પ્રથમ ફરકો જ ભારે પડી ગયો. પગનો ભાર સંગીત પહેલાં પડ્યો. જજ દેસાઈએ કાંડા પર પેન્સિલ ટેપ કરી. બીજા જજ, નંદિતા મેમ, આગળ વળી. “સ્ટોપ. ફરી ‘અઢી-ઢાઈ-એક’ પછીનો હાથ.” માહીએ હાથ ઉઠાવ્યો, પણ ડાબું-જમણું ખાઈ ગઈ. કીર્તિબેન તરત બોલી, “થોડું નર્વસ છે. એક વખત વધુ—”

“એકસરખી તક,” નંદિતાએ કહ્યું. “બેન્ચ પરથી બીજી કોણ છે એ જ ક્રમ જાણે છે?”

કોઈ બોલ્યું નહીં. પછી પછાડી બાજુએ બેઠેલી એક છોકરીએ મૈત્રી તરફ જોઈ. “આને આવડતું હશે. આખી રિહર્સલમાં આ જ ગણતી કરતી.”

કીર્તિબેનનો ચહેરો તીખો થયો. “એ સહાય માટે હતી.”

જજ દેસાઈએ દરવાજા તરફ જોયું. “મૈત્રી? અંદર આવો.”

પહેલો નાનો વળાંક એટલો જ હતો—બેન્ચ પરથી નામ બોલાયું. બેન્ચ પર બેઠેલા ખભા થોડા સીધા થયા; રોહિતનું હાથ ખિસ્સામાંથી બહાર આવ્યું. મૈત્રીએ ગળાની ઓળખપટ્ટી ઉતારી, ટિફિન બોક્સની બાજુ મૂકી, અને અંદર ગઈ.

સ્ટેજના મધ્યમાં પહોંચતાં પહેલાં જ તેણે જોયું કે સંગીતવાળાએ ખોટો ટ્રેક તૈયાર રાખ્યો હતો. “ત્રીજો ટ્રેક નહીં,” મૈત્રીએ સીધું કહ્યું, “બીજો. જેમાં તાળી ખાલી પર કટે છે.” જજ દેસાઈએ સંગીતવાળાને આંગળી બતાવી. કીર્તિબેન કંઈ કહે તે પહેલાં જ ટ્રેક બદલાયો.

“એક જ ક્રમ,” નંદિતાએ કહ્યું. “પહેલા માહી જ્યાં અટકી, ત્યાંથી.”

માહીનો શ્વાસ ઉપર ચાલતો હતો. તેણે હાથ ઊંચો કર્યો, પગ ખાલી પર જ પડી ગયો, અને ફરકતા ઘેરા ચણિયાચોળાનો વજન તેના સમયને ખેંચી ગયો. બીજો પગ ગડબડાયો. પાયલનો અવાજ ખણખણ નહોતો—અડધો અથડાયો, અડધો ઘસાયો. જજ દેસાઈએ પેન્સિલ અટકાવી.

“મૈત્રી.”

મૈત્રીએ એક ક્ષણ માટે પોતાના ઘુંઘરૂ હાથમાં લીધા, ગાંઠ કસી, પછી કોઈ વધારાની ભંગિમા વગર ચિહ્નિત સફેદ ટેપ પર ઊભી રહી. “તૈયાર.” સંગીત પડ્યું. પહેલી તાળી પર જ તેની એડી જમીનને કાપી ગઈ; બીજે પગે તે જ ઠેકો સચોટ પાછો આવ્યો. ‘અઢી-ઢાઈ-એક’ પછીનો હાથ માત્ર ઉઠ્યો નહીં, ખભાથી કળી સુધી વળીને સમયને દેખાડતો ગયો. જ્યાં માહી અટકી હતી, ત્યાં મૈત્રીના શરીરે ગણતરીને ફરી સજીવન કરી. તે ફરકી, અટકી, ડાબે વળી, જમણી કણીસ હવામાં એક જ રેખા ખેંચી, અને ખાલી પર આવીને સ્થિર થઈ ગઈ. પાયલની આખરી ઝણકાર લાકડાના મંચમાં ગળી ગઈ.

જજ ટેબલ પાસે બેઠેલી નંદિતા મેમ ઊભી થઈ ગઈ. “ફરી શરૂઆતથી. બંને. આખો સિક્વન્સ.”

હવે કીર્તિબેન ખરેખર ગભરાઈ. “માહીને થોડી વાર આપો. ડ્રેસ પણ—”

જજ દેસાઈનો અવાજ પહેલી વાર કઠણ થયો. “અહીં સમય કપડાંને નહીં, પગને મળે.” પછી મૈત્રી તરફ, “તમે બાજુમાં રાહ જુઓ.” ‘તું’ ના બદલે ‘તમે.’ બેન્ચની બહાર પહેલી સત્તાવાર બદલાતી ભાષા એ જ હતી.

માહીએ ફરી પ્રયત્ન કર્યો. પહેલી ચાર ગણતરી સાચી, પાંચમી પર ખભો કડક, છઠ્ઠી પર નજર ભટકી. કીર્તિબેનની આંગળીઓ હવામાં ગણતરી બતાવી રહી હતી, જાણે જજ ન જોતા હોય. સાતમી પર માહીએ તે જ છુપાવેલો ટેકિયો લીધો જે વીડિયો રિહર્સલમાં ચાલે, સ્ટેજ પર નહીં. નંદિતાએ ખુરશીની પાછળ હાથ મૂકી દીધો. “બસ.”

હવે રૂમ સરક્યો. પાછળની પંક્તિમાં બેઠેલી ફોઈબેન, જેણે અત્યાર સુધી ચહેરા પર સંકોચ રાખ્યો હતો, આગળ વળી. એક આયોજકે બીજી છોકરીને ઊભી થવા કહ્યું અને મૈત્રી માટે પાણીનું ગ્લાસ મૂકી દીધું. સંગીતવાળો હવે સીધો મૈત્રીને જોતો હતો, કીર્તિબેનને નહીં. રોહિત દરવાજા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો, અંદર આવવાની હિંમત કરી પણ કાંઈ બોલ્યો નહીં. કીર્તિબેન જજ ટેબલ અને સ્ટેજ વચ્ચે રહી ગઈ—જે જગ્યાએ થોડા પહેલાં તે માર્ગ રોકતી હતી, હવે ત્યાં કોઈએ તેને પૂછ્યું પણ નહીં.

જજ દેસાઈએ સ્કોર શીટ પલટાવી. “ફાઇનલ ડિસ્પ્લે. આખો ક્રમ, શરૂઆતથી અંત સુધી. માહી?” માહીનું મોઢું સુકાઈ ગયું. તેણે હોઠ ભીંજવ્યા, પણ આંખ સીધી રહી નહીં. “સર... એક મિનિટ—”

“હમણાં,” નંદિતાએ કહ્યું.

માહી સફેદ ટેપ પર ઊભી રહી, પણ પહેલું જ અવતરણ ખાલી ગયું. પગ પડ્યો ને સંગીત પાછળ રહી ગયું. તેણે મધ્યમાં જાતે ગોઠવવાનો પ્રયત્ન કર્યો—જમણો હાથ પહેલાં લાવ્યો, પછી યાદ આવ્યું કે ડાબો હોવો જોઈએ. શરીર જેટલું સુધારવા દોડ્યું એટલું વધુ તૂટ્યું. બીજા ફરકામાં ચણિયાનો ઘેર પગમાં ફસકાયો. તે બચી ગઈ, પડી નહીં, પણ મંચએ એની ક્ષમા ન કરી; અવાજ અને લય બે ભાગ થઈ ગયા. ત્રીજા બંધ પર તે પૂરી અટકી. પાયલ ચુપ.

કીર્તિબેને આગળ વધવા પગ કાઢ્યો. “સંગીત—”

“રોકો.” જજ દેસાઈએ પેન્સિલ જજ ટેબલ પર મૂકી. “હવે મૈત્રી.”

એ ક્ષણે કીર્તિબેનનું હુકમ ખસી ગયું. તે એ જ રીતે ઊભી રહી ગઈ જેમ કોઈ દરવાજો અંદરથી બંધ થઈ જાય પછી માણસ ચાવી લઈને બહાર ઉભો રહે.

મૈત્રી ટેપ પર આવી. તેણે કોઈને જોયું નહીં, ફક્ત મધ્ય ચિહ્નને. ઘુંઘરૂની ગાંઠ એકવાર હાથથી દબાવી. સંગીત શરૂ થયું.

પહેલી આવર્તન પર એની ચાલ નૃત્ય નહોતી, કબજો હતી. એડીનો પ્રહાર માપેલો, ઘૂંટણો નમતાં છતાં તૂટ્યા વગર, કમરની વાળી સાથે હાથનું વર્તુળ. બીજી લીટીમાં તેણે જમીન પર તાળી એવી પાડી કે જજ ટેબલની પેન્સિલ થોડી કૂદી. જ્યાં ક્રમમાં અચાનક અઢી ગણતરીનું વળાંક આવતું હતું, ત્યાં એણે શરીરનો ભાર પહેલેથી નીચે ઉતારી દીધો; તેથી ફરકો સમાતાં જ મુદ્રા સ્થિર રહી. ત્રીજા ભાગમાં, જે માહી વારંવાર ગળી જતી હતી, મૈત્રીએ પગની ડબલ ઠેક સાથે આંખની દિશા બદલી—જમણે બેઠેલા જજથી ડાબી બાજુના પરિવારવાળા સુધી—જાણે બધા સાક્ષીઓને એકસાથે ખેંચી લેતી હોય.

સંગીત ઝડપ્યું. મૈત્રી પણ. હવે ઘૂંટણની નાની ચોટીઓ, કળાઈના તીવ્ર વળાંકો, પગના ચોક્કસ ઠેકા. મંચ પર તેની આસપાસ હવા પણ ગણતરીમાં આવી ગઈ. પાછળ બેઠેલી કોઈ છોકરીએ અજાણતાં પોતાની પાયલ ઉતારીને ગોદમાં દબાવી દીધી. રોહિતના હાથ દરવાજાના કાચ પર આવી અટક્યા. કીર્તિબેનની આંગળીઓ, જે થોડા પહેલાં હવામાં ગણતરી આપતી હતી, હવે સાડીના આંચળમાં જ ગૂંથાઈ ગઈ.

અંતિમ ભાગ સૌથી કઠિન હતો—ઝડપ પછી અચાનક રોકાણ, પછી અડધો ફરકો, પછી સમ પર તીક્ષ્ણ ઉતરાણ. મૈત્રીએ પહેલા બે ઠેકા અંદર ખેંચ્યા, ત્રીજા પર દેહ પૂરો ખોલ્યો, ચોથા પર ફરકીને પાછી મધ્ય રેખા પર આવી, અને છેલ્લી સમ પર જમણી એડી એવી બેસાડી કે આખો અવાજ એક જ બિંદુમાં બંધાઈ ગયો. હાથની મુદ્રા આંખની ઊંચાઈએ સ્થિર. ચહેરા પર શ્વાસનો જ ચમકારો. બીજું કંઈ નહીં.

જજ દેસાઈએ સ્કોર શીટ પર સીધી લીટી ખેંચી, પછી ઉપર નંબર લખ્યો. નંદિતાએ બીજી શીટ મંગાવી, જૂની બાજુએ સરકાવી. કીર્તિબેનના હાથમાંથી ક્લિપબોર્ડ છૂટીને જજ ટેબલના ખૂણે અથડાયું; કોઈએ ઉઠાવવાનું વિચાર્યું પણ નહીં. મૈત્રીએ શાંતિથી સ્ટેજની બાજુએ જઈ પોતાનું ટિફિન બોક્સ અને ઘસાઈ ગયેલી ઓળખપટ્ટીની દોરી ઉઠાવી. દરવાજા પાસે ઊભેલા રોહિત તરફ જોયું પણ અટકી નહીં.

“મારું નામ જ્યાં લખવાનું હોય,” તેણે જજ ટેબલ તરફ જોયા વગર કહ્યું, “સાચી જગ્યાએ લખજો.”

જજ ટેબલ પર પીળા લેમ્પ નીચે સ્કોર શીટ ખુલ્લી રહી. દૂરની બેન્ચ પર કીર્તિ માટે રાખેલી ખાલી જગ્યા અસ્પર્શિત હતી; કોઈ ત્યાં જઈને બેઠું નહીં. શીટ પરનો સ્કોર પ્રકાશમાં અટકેલો રહ્યો.