એક પ્રશ્ને આખો ઓરડો વળી ગયો

“ઊભી રહેજે, ઉપર નહીં જવું.” કીર્તિબેને નિયતિના રસ્તામાં હાથ આડો મૂકી દીધો. સ્વિચબૅક સીડીઓના મધ્ય લૅન્ડિંગ પર લોકો બંને બાજુથી વળી રહ્યાં હતાં; જેઠાણી, મામી, બે યુવતીઓ ચણિયાચોળી ઊંચકી પસાર થઈ ગઈ, અને નિયતિને જ દોરીવાળી બાજુએ અટકાવવામાં આવી. નીચેના કાઉન્ટર પરથી ચાની થાળી મોડેથી ઊભી કરાઈ હતી; એક કપનો ઠંડો વળયો સ્ટીલ પર રહી ગયો હતો. કીર્તિબેનના હાથમાં મહેમાનોની યાદી હતી, અને એ યાદીનો કાગળ ચડચડ અવાજ કરતો હતો જેમ કે નામ નહીં, લોકોની ઓકાત વાળી રહી હોય.

નિયતિએ હાથમાં પકડેલું કવર વધુ મજબૂતીથી દબાવ્યું. આ કવર તેણે ત્રણ અઠવાડિયા દોડીદોડી જોડેલા સપ્લાયરના અંતિમ બિલનું હતું; સગાઈના ફૂલથી લઈને મીઠાઈના આગળના હપ્તા સુધી, બધું એની જ દોડધામ પર ઊભું હતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે ધ્રુવ સાથેની વાત અટકી છે, પણ હજી પૂરી તૂટી નથી—એટલે આજે એની હાજરીને પણ બધા લોકો તોલી રહ્યાં હતાં. કીર્તિબેન બોલી, “અંદર વીઆઈપી ફોટો ચાલે છે. તું પહેલા નીચે જઈને પાણીની બોટલો ગોઠવી આવ. કામ પૂરું થાય પછી જોવું.”

નિયતિએ નીચે જોયું નહીં. “મને ધ્રુવના મામાએ ઉપર બોલાવ્યું છે.”

“મામા બધાને ઘણું બોલાવે,” કીર્તિબેન હળવી હાંસી સાથે બોલી, પણ હાંસીની અંદર ઇરાદો કઠણ હતો. તેણે યાદીનો ખૂણો નિયતિના ખભા સામે અડાડ્યો, જાણે બૅજ ચકાસતી હોય. “તારી પાસે પ્રવેશ પટ્ટી નથી. સ્ટાફનું કામ પહેલા. મહેમાન પછી.”

પાસેથી જતા એક કાકાએ અડધા ચહેરે જોઈને પત્નીને ધીમું કહ્યું, “અરે, એ જ છોકરી ને? જે ગોઠવણમાં હતી…” બાકીનું વાક્ય સોનાનાં કડાંના ઠોકર હેઠળ ગળી ગયું. નિયતિએ કીર્તિબેનના ચહેરા પર પહેલી નાની ભંગાણ જોયી—એણે માન્યું હતું કે નિયતિ વિનંતી કરશે, ખસી જશે, નીચે ઉતરી જશે. બદલે નિયતિએ હાથનું કવર તેની યાદી પર મૂકી દીધું.

“આ બિલ કોને આપવું?” નિયતિએ સીધું પૂછ્યું. “મને તમે સ્ટાફ ગણાવો છો તો હિસાબ પણ તમે જ સહી કરો.”

કીર્તિબેનના હોઠ તંગ થઈ ગયાં. આજુબાજુ ઊભેલા બે છોકરાઓએ એકબીજા તરફ જોયું. કીર્તિબેનને તરત સમજાયું—આ છોકરી જો નીચે ઉતરતી નહીં હોય, તો જોરથી હંકારવું પડશે. “બહુ જવાબ આવવા લાગ્યા છે. કામ કરાવ્યું એટલે ઘરે વળી જવાનું નથી થઈ જતું. જે જગ્યા બતાવું ત્યાં ઊભી રહેજે.”

હવે તેણે માત્ર રોકી નહીં, ખુલ્લેઆમ બદલી મૂકી. યાદીના પાછળથી પીળો સ્ટિકર કાઢી નિયતિના દુપટ્ટા પર ચોંટાડી દીધો—‘સંયોજન’. નીચે ઉભેલા છોકરાને બોલાવી કહ્યું, “આ બહેનને રસોડા પાસે રાખજો. મીઠાઈના ડબ્બા ઉપર મોકલવાના છે. મહેમાનોની લાઇનમાં નહીં રહે.” પછી આગળ આવતા સુરતના વેપારીકાકાના પરિવારને બંને હાથ જોડીને, “આવો, આવો, ઉપર જાઓ,” કહી રસ્તો સાફ કરી દીધો.

સીડીઓનો લય નિયતિ સામે સ્પષ્ટ થઈ ગયો. જેને અંદર ગણવું હતું, એને કીર્તિબેન હાથથી ચઢાવતી હતી. જેને નીચે દબાવવું હતું, એને કામ આપતી હતી. અમદાવાદના આ હોટેલમાં બધું જ ચમકતું હતું—કાચના હૅન્ડરેલ, ફૂલોના વળાંકો, ઉપરથી પડતી પીળી રોશની—પણ લૅન્ડિંગ પર ઓકાત માપવાની પદ્ધતિ જૂની જ હતી. મૌલિ, ધ્રુવની બહેનપણી, દરવાજાના અડધા ખૂણે થંભી જોઈ રહી હતી; એની આંગળી ફોનના કવર પર અટકી ગઈ, પણ એ આગળ આવી નહીં.

નિયતિ નીચે જતી નથી જોઈને કીર્તિબેનનો અવાજ વધુ તીક્ષ્ણ થયો. “સાંભળાતું નથી? બોટલ્સ, નેપકિન, મીઠાઈ—બધું અટક્યું છે. પછી કહે કે મને માન નથી મળતું. માન પોતાની જગ્યાથી મળે.”

નિયતિએ દુપટ્ટા પરનો પીળો સ્ટિકર ખેંચી કાઢ્યો. ચોંટણી છૂટતાં સૂકો કાગળિયો અવાજ થયો. તેણે એ સ્ટિકર કીર્તિબેનની યાદી પર ચોંટાડી દીધો. “મારી જગ્યા નક્કી કોણ કરે છે?” એણે પૂછ્યું.

સીડીઓ પર ચઢતા બે લોકો અટકી ગયા. નીચે ઉતરતી એક ફોઈએ પગ મોડી લીધો. એક ક્ષણ માટે લૅન્ડિંગની આવનજાવન ગૂંચાઈને સ્થિર થઈ ગઈ.

કીર્તિબેને આંખો ચઢાવી. “હું કરીશ. આ ઘરમાં શું યોગ્ય છે, શું નહીં—હું કહીશ.”

“તમારા ઘરમાં?” નિયતિનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ કાચના હૅન્ડરેલથી ટકરાઈ સ્પષ્ટ પાછો ફર્યો. “આ સગાઈ કોની છે? ખર્ચાના છેલ્લાં ત્રણ હપ્તા કોણે છોડાવ્યાં? ફૂલવાળાને રાતે કોણ મળ્યું? ધ્રુવના મામાએ મને આજે ઉપર કેમ બોલાવી? તમે નક્કી કરો છો—કે જે લોકો ચૂકવે છે, ગોઠવે છે, પસંદ કરે છે, તેઓ?”

મૌલિનો ફોન હવે નીચે સરકી ગયો. ઉપરના પ્રવેશવર્તુળ પાસે ઉભેલા બે પુરુષોએ માથું વાળ્યું. કીર્તિબેન પહેલી વાર જરા ખાલી લાગી; એનું “હું” હવે હવામાં ટકતું નહોતું. છતાં એ પાછી હટી નહીં. “પૈસા આપવાથી બધું મળતું નથી,” એ ઘસારો લેતી બોલી. “છોકરીને હદમાં રહેવું જોઈએ. વાત અટકી હોય પછી આવી રીતે ઉપર ચઢાય નહીં.”

એ જ વાક્યે આખું ઝેર ખુલ્લું કરી દીધું. હવે આ માત્ર કામની ગોઠવણ નહોતું; હવે એ જાહેર અપમાન હતું—વાત અટકી છે એટલે તું દોરીની ખોટી બાજુ. નીચેની ટેબલ પાસે ઉભેલા મામા—મહેન્દ્રમામા—એનો ગ્લાસ મૂકીને સીડી તરફ ફરી વળ્યા. તેમનો ચહેરો વયથી નરમ, પણ હિસાબથી કઠણ હતો. તેઓ પરિવારના માણસ પણ હતા અને આ સમારોહના મુખ્ય યજમાન પણ. નિયતિને જોઈને નહિ, પહેલા કીર્તિબેનને જોયું, પછી એની યાદી, પછી નિયતિના હાથમાં દબાયેલું બિલવાળું કવર.

“અહીં શું અટક્યું?” એમણે ઉપરથી પૂછ્યું.

કીર્તિબેન તરત જ મીઠી થઈ. “કશું નહીં. નીચેની ગોઠવણ માટે આને રાખી હતી. ઉપર ભીડ છે.”

મહેન્દ્રમામા બે પગલાં નીચે ઊતર્યા. હવે એમનું ધ્યાન સીધું નિયતિ પર ગયું. “બિલ લાવી?”

“હા,” નિયતિએ કહ્યું, અને કવર આગળ ધરી દીધું. “અને મને રોકવામાં આવી રહ્યું છે.”

આસપાસના લોકોના ચહેરા હવે એક જ દિશામાં વળ્યાં. કીર્તિબેનને લાગ્યું હશે કે મામા સામાન્ય રીતે બધું ધીમું કરી દેશે, ગોળ કરી દેશે. તેણે ઉતાવળમાં ઉમેર્યું, “મામા, તમે જાણો છો ને, હવે સંબંધની વાતો હવામાં છે. લોકો શું બોલશે? હું માત્ર સંભાળી રહી છું.”

મહેન્દ્રમામાએ કવર લીધું નહીં. “સંભાળી રહી છો કે રોકી રહી છો?”

કીર્તિબેનના હાથમાંની યાદી થોડુંક કંપી. “પ્રોટોકૉલ છે.”

“કોનો?” નિયતિએ તરત જ ફરી પૂછ્યું. “મને રોકવાનો અધિકાર તમને કોણે આપ્યો?”

આ વખતે પ્રશ્ન સીધો મામાના સામે પડી ગયો. કીર્તિબેન બોલવા મોં ખોલે ત્યાં સુધી બે સેકંડ લાંબા થઈ ગયા. ઉપરથી ધ્રુવ પણ દેખાયો—ક્રિમ રંગની શેરવાનીમાં, ભીડ કાપતો, પણ હજી દોરીની અંદર. એણે દ્રશ્ય જોયું અને પગ અટકાવી દીધો. કોઈએ એને બોલાવ્યું નહોતું; છતાં હવે એ બધાની નજરમાં આવી ગયો.

કીર્તિબેનનો બચાવ હવે વધુ ખરાબ બન્યો. “ધ્રુવ માટે જ તો… હવે છોકરીઓને પણ સમજ હોવી જોઈએ. જબરજસ્તીથી સ્થાન મળતું નથી.”

નિયતિએ પહેલી વાર ધ્રુવ તરફ જોયું. એ જૂના વિશ્વાસથી નહીં, માગણીથી પણ નહીં; સીધા હિસાબથી. “જબરજસ્તી કોણ કરી રહ્યું છે?” એણે કહ્યું. “જેને નીચે કામમાં ધકેલી દો, એને જ લોકો સમજે કે એની જગ્યા નીચે છે—આ જ રમત છે ને?”

ધ્રુવનો ચહેરો જડ થયો. મહેન્દ્રમામાએ તેની તરફ નજર કરી. “ધ્રુવ,” એમણે શાંતપણું કાપતું બોલાવ્યું, “આજે મહેમાન તરીકે કોનું નામ મારી પાસે આપેલું હતું?”

ધ્રુવે નીચે ઉતરવાનું શરૂ કર્યું. પગલાંમાં હચકાટ હતો, પણ પાછા વળવાનું સ્થાન નહોતું. “નિયતિનું,” એ બોલ્યો. પછી કીર્તિબેન તરફ વળ્યો. “અને સમન્વયની આખી બહારની ગોઠવણ પણ એ જ સંભાળી રહી હતી. મેં કહ્યું હતું.”

કીર્તિબેન તરત જ બોલી ઊઠી, “એ જુદી વાત—”

“જુદી નથી,” નિયતિએ કાપી નાખ્યું. એણે પોતાનું દુપટ્ટું ખભા પર ફરી સીધું કર્યું, કીર્તિબેનના હાથમાં રહેલી યાદીમાંથી પ્રવેશ પાનાંનો ખૂણો પકડી પોતાની બાજુએ ખેંચ્યો. કાગળ વળતાં સુકો કરકરો અવાજ થયો. “મારું નામ તમે નીચેના કામમાં દબાવી શકો એટલા માટે નથી લખાયું. હું અહીં ઉપર જવા માટે બોલાવવામાં આવી છું. અને જે સંબંધની વાત તમે મારી સામે હથિયાર જેવી વાપરો છો—તે અંગે જાહેરમાં હું જ કહું છું.”

લૅન્ડિંગ પર ઊભેલા લોકો વધુ નજીક આવ્યા નહીં, પણ કોઈ પસાર પણ થયું નહીં. હવે રસ્તો પોતે જ રાહ જોતો હતો.

નિયતિએ ધીમે, સ્પષ્ટ બોલ્યું, “મહેન્દ્રમામા, ધ્રુવ, અને જે જે સગા અહીં ઊભા છે—સાંભળો. જો આ ઘરમાં મને નીચે બોટલ ગોઠવતી છોકરી તરીકે દેખાડીને પછી સંબંધ પર નિર્ણય લેવો હોય, તો હમણાં જ હું આ કવર પાછું લઈ જાઉં, મારું કામ બંધ, અને આગળ કોઈ ચર્ચા નહીં. પણ જો આજે પસંદગી જાહેરમાં થવાની છે, તો મારી જગ્યા દોરીની બહાર નથી. ધ્રુવ સાથેની સગાઈની તારીખ તમે નક્કી કરાવવી હોય તો હું ઉપર જઈશ. નહીં તો આ ક્ષણે હું બહાર નીકળી જાઉં—અને પછી મારું નામ કોઈ યાદીમાં લખાશે નહીં.”

કવર હવે એની આંગળીઓ વચ્ચે નહોતું; એણે સીધું મહેન્દ્રમામાના છાતી સામે ધકેલ્યું. કીર્તિબેન વચ્ચે બોલવા માટે આગળ સરકી, પણ ધ્રુવે પહેલી વાર હાથ ઊંચકીને એને અટકાવ્યું. એ નાટકિય નહોતું; એટલું જ પૂરતું કે આખા ઓરડાએ વાંચી લીધું—હવે અવાજ કોનો ચાલે છે. કીર્તિબેનનો હાથ હવામાં અટકી ગયો.

મહેન્દ્રમામાએ કવર લીધું. એક નજર ધ્રુવ પર, એક નિયતિ પર. “તારીખ આ જ અઠવાડિયામાં બેઠાડીશું,” એમણે સ્પષ્ટ કહ્યું. “અને આજની અંદરની જાહેરાતમાં ધ્રુવની બાજુએ નિયતિ રહેશે. જેને આમાં વાંધો હોય, એ મારું નામ લે.”

કીર્તિબેનનો ચહેરો પાંદડાની જેમ પાતળો પડી ગયો. “મામા, લોકો—”

“લોકો હમણાં જ જોઈ રહ્યા છે,” મહેન્દ્રમામાએ કહી દીધું. “અને તું યાદી મને આપ.”

એ એક વાક્યે એની આખી ઉધારની સત્તા ઉતારી લીધી. કીર્તિબેને યાદી છોડવામાં ક્ષણ ભરી; પછી છોડવી જ પડી. ધ્રુવ હવે નીચે સુધી આવી ગયો હતો. તેણે નિયતિને હાથ આપ્યો નહીં—માત્ર દોરીની અંદરની બાજુએ ઊભો રહી જગ્યા ખાલી કરી. એ વધુ મોટું હતું. પસંદગી હાથથી નહીં, સ્થાનથી દેખાઈ.

કીર્તિબેન છેલ્લો પ્રહાર કરવા ઉતાવળી થઈ. “સામે સામે દબાણ કરીને સ્થાન લઈ લેવાનું સારું નથી લાગતું.”

નિયતિએ તેની તરફ વળી એક જ વાક્ય મૂક્યું. “જે મારું હતું એ હું લઈ રહી છું; જે તમારું નહોતું એ તમે અટકાવી રહ્યા હતા.”

ઉપરના પ્રવેશવર્તુળ પાસે ઉભેલો છોકરો, જે થોડા પહેલા તેને રસોડા તરફ વાળવા તૈયાર હતો, હવે ગભરાટમાં દોરીનો કાંઠો પકડતો રહ્યો. કીર્તિબેન તેની તરફ વળી કંઈ કહે એ પહેલાં મહેન્દ્રમામાનો નજરનો ઈશારો ગયો. છોકરાએ તરત લાલ મખમલી દોરીનો કાંઠો ખૂંટેથી ઉચક્યો. પિત્તળનો થાંભલો હળવો ઝૂક્યો, દોરી લહેરાઈ, અને આખું પ્રવેશવર્તુળ નિયતિની બાજુએ ખુલ્લું વળી ગયું.

નિયતિ એક પળ દરવાજાના ખાંભા પાસે અટકી. ઠંડા ચાના વળયાની ગંધ, કાગળના કરકરા અવાજ, અડધા ખુલ્લા પ્રવેશનો નાનો થોભ—બધું એની પાછળ રહી ગયું. તેણે દોરીની ખુલેલી બાજુએથી અંદર પગ મૂક્યો, કવર વિનાનો હાથ સીધો કર્યો, અને બોલી, “રસ્તો મારી બાજુ રાખજો.”