ಹೊರಗಿಟ್ಟವಳೇ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಆಯ್ಕೆ ಆಯಿತು

“ನಂದಿತಾ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬೇಡ,” ಎಂದು ರಘುವೀರ ಮಾಮಾ ಕೈ ಚಾಚಿ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮಧ್ಯದ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲೇ ಅವಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿದ. ಬೆಳ್ಳಿ ಬಟ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ತಾಂಬೂಲ ಹಿಡಿದು ಮೇಲಕ್ಕೇರುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ತೆಗಳು ಅವಳ ಭುಜ ತಟ್ಟಿ ಮುಂಚೆ ಹೋಗಿದರು; ನಂದಿತಾ ಮಾತ್ರ ಗೋಡೆಯ ಹತ್ತಿರ ಒರಗಿಬಿದ್ದಂತೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಅವಳ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಬಳಿ ಹಳೆಯದಾಗಿ ಮಡಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಉದ್ಯೋಗ ಗುರುತಿನ ಲ್ಯಾನಿಯಾರ್ಡ್ ಸೀರೆ ಒಳಗಿಂದ ಹೊರಗೆ ಜಾರಿಬಂತು. ರಘುವೀರ ಅದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣೂರಿಸಿ, “ಕೆಳಗೇ ಇರು. ಊಟದ ಮಹಡಿಯ ಕಡೆ ನೀರು ಬಾಟಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಿಕೋ. ದೊಡ್ಡವರ ಕೂತುಕೊಳ್ಳುವ ಕಡೆಗೆ ಈಗ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಿಡೋದಿಲ್ಲ,” ಎಂದ.

ಆ ಮಾತು ಕೇಳುವವರು ಯಾರೂ ಅಪರಿಚಿತರಲ್ಲ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾಜಾಜಿನಗರದ ಆ ಕಲ್ಯಾಣಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಅವರ ಮನೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ. ಬಂಧು-ಬಳಗಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಬಂಧವೆಂದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಮನೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆದವರು ಇದೇ ಜನ; ಆದರೆ ಹೆಸರಾಗಬೇಕಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವಳು ಸದಾ “ಕೈಜೋಡಿಸುವ ಹುಡುಗಿ.” ತಂದೆ ಸತ್ತಾಗ ಕಾಗದ ಹಿಡಿದು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೂ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆಗೂ ಓಡಿದ್ದವಳು; ಈಗ ಈ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಕಾಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ನಂದಿತಾ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಆಹಾರ ಡಬ್ಬಿ ಚಳಿಗೊಂಡಿತ್ತು; ಬೆಳಗಿನ ಮೆಟ್ರೋ ಪ್ರಯಾಣದ ನಂತರದಿಂದ ಅದನ್ನು ತೆರೆಯಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

“ನಾನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗ್ತೀನಿ,” ಅಂದಳು ಅವಳು. ಧ್ವನಿ ಏರಲಿಲ್ಲ.

“ಅಜ್ಜಿ ಬಳಿ ಈಗ ವರಪಕ್ಷದವರು,” ಎಂದು ರಘುವೀರ ಇನ್ನೂ ಜಾಸ್ತಿ ಅಗಲವಾಗಿ ನಿಂತ. “ನಿನಗೆ ಕೆಲಸ ಹೇಳಿದ್ನಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಅದು. ನಂತರ ನೋಡೋಣ.”

ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪ್ರಕಾಶ್ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅತಿಥಿ ನೋಂದಣಿ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ. ಅವನಿಗೆ ರಘುವೀರ ಕಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟ. “ಪ್ರಕಾಶ್, ಯಾರ್ಯಾರು ಮೇಲಿನ ಆಸನ ಭಾಗಕ್ಕೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ.

ಪ್ರಕಾಶ್ ಬೆರಳಾಡಿಸಿ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಓದಿದ. “ವರಪಕ್ಷ, ಆಪ್ತ ಬಂಧುಗಳು, ಹಿರಿಯರು… ಉಳಿದವರು ಕೆಳಗೆ.”

“ಇವಳ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ,” ರಘುವೀರ ಜೋರಾಗಿ ಹೇಳಿದ. ಕೇಳಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಲೆಂದೇ. “ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಅಡುಗೆ ಮಂದಿಗೆ ನೀರು, ಪಾಕೆಟ್, ಮಗುಗಳನ್ನ ಹಿಡಿಯೋದು—ಅಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು.”

ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಎರಡು ಹುಡುಗಿಯರು ತಕ್ಷಣ ಅವಳ ಕೈಗೆ ನೀರಿನ ಕ್ರೇಟ್ ಒತ್ತಲಾಯ್ತು. ಯಾರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ನಂದಿತಾ ಕ್ರೇಟ್ ಹಿಡಿದೇ ಪ್ರಕಾಶ್ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣು ಹರಿಸಿದಳು. ನೀಲಿ ಮಸಿ, ಬಿಳಿ ಚೀಟಿ, ಹಿರಿಯರಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಗುರುತು, ವರಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಗುರುತು. ಕೆಳದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ತಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ರಘುವೀರಗೆ ಇದು ಸರಳ ಕೆಲಸವಲ್ಲ; ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಅವಮಾನ.

ಅವಳು ಕ್ರೇಟ್ ಅನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟಳು. ಅದರ ಬಾಟಲುಗಳು ಒಮ್ಮೆ ಜಂಜನೆನ್ನಿಸಿದವು. “ನನ್ನ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ ಅಂದ್ರೆ,” ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೇಳಿದಳು, “ನನ್ನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಯಾರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದೀರಿ, ಮಾಮಾ?”

ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲೇ ಸಂಚಾರ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ದಿಕ್ಕು ತಪ್ಪಿದಂತೆ ನಿಂತಿತು. ಪ್ರಕಾಶ್ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಹೋಗಿ ತಡಬಿದ್ದ. ರಘುವೀರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಖಾಲಿತನ ಹೊಳೆಯಿತು; ತಕ್ಷಣ ಅದು ಕೆರಳಿಕೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟ. “ಇಂಥ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಏಕೆ? ಹಣದ ಮಾತು ಹೆಂಗಸರು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ—”

“ಹಣದ ಮಾತನ್ನ ನೀವು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲು ಮಾಡಿದ್ರಲ್ಲ,” ನಂದಿತಾ ಹೇಳಿದಳು. “ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಿ. ನನ್ನ ಅಪ್ಪ ಬಾಕಿಯಾಗಿ ಇಟ್ಟ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್ ಕಾಗದ ಬಳಸಿ ಮುಂಗಡ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟಿರಿ?”

ಇಷ್ಟು ನೇರವಾಗಿ ಯಾರೂ ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ತೆಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತದ್ದೇ ನಿಂತರು. ಮೇಲಿನ ಮಹಡಿಯಿಂದ ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮ ಅಜ್ಜಿಯ ಧ್ವನಿ ಕೇಳಿ ಬಂದಿತು, “ಯಾರು ಅಲ್ಲಿ? ಯಾಕೆ ಜನ ಅಟ್ಟಳಿಸ್ತಾರೆ?” ರಘುವೀರ ತಕ್ಷಣ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವಂತೆ ತಿರುಗಿದ; ಆದರೆ ನಂದಿತಾ ಕಣ್ಣು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.

“ನಿನ್ನ ಅಪ್ಪನ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲಿ ಎಳೆಬೇಡ,” ಎಂದು ಅವನು ಹಲ್ಲು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದ. “ಮನೆ ವಿಷಯ ಮನೆಗೆ ಮಾತಾಡು.”

“ಮನೆ ವಿಷಯ ಅಂದ್ರೆ ಮನೆಯ ಹೆಸರನ್ನ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದು ಕೆಳಗಿಳಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಯಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು?” ನಂದಿತಾ ಕೇಳಿದಳು.

ಇದು ಅವಳ ಮೊದಲ ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡ ಜಾಗ. ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದವರು ಈಗ ಅವಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ರಘುವೀರನ್ನೇ ಉತ್ತರಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಕಾಶ್ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕದ ಅಂಚನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದ. ಕೆಳಮಹಡಿಯಿಂದ ಅರುಣ್—ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮನ ಮೊಮ್ಮಗ, ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವ—ಓಡಿಬಂದ. “ಏನಾಯ್ತು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ. ಅವನ ಕಣ್ಣು ಮೊದಲು ರಘುವೀರ ಮೇಲೆ, ನಂತರ ನಂದಿತಾ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕ ಕಂದುಪರ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಪರ್ಸ್ ಈಗಾಗಲೇ ತೆರೆದಿತ್ತು.

ನಂದಿತಾ ಅದರಿಂದ ಅರ್ಧಮಡಚಿದ ರಸೀದಿಯನ್ನು ತೆಗೆಯಿತು. ಹಲವು ಬಾರಿ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯಲಾದ ಕಾಗದದ ಅಂಚುಗಳು ಮೃದುವಾಗಿ ಹರಿದಿದ್ದುವು. “ಇದು ಮಂಟಪ ಮುಂಗಡ. ಇದು ಅಲಂಕರಣದ ಮೊದಲ ಕಂತು. ಇದು ಊಟದ ಹಣದ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮುದ್ರಣ. ಖಾತೆಯಿಂದ ಹೋಗಿದ್ದು ನನ್ನದು. ಕಾರಣ ಕೇಳಿದಾಗ ‘ಇವತ್ತಿಗೆ ಉಳಿಸಿ, ಮುಂದೆ ಹೆಸರಿಡ್ತೀವಿ’ ಅಂತ ಹೇಳಿದ್ದು ರಘುವೀರ ಮಾಮಾ.” ಅವಳು ಒಂದೊಂದೇ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶ್ ಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಳು. “ಹಾಗಿದ್ರೆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರು? ಕೆಳಗೆ ಗ್ಲಾಸ್ ಹಂಚುವವಳಾ? ಇಲ್ಲ ಹಣ ಕೊಟ್ಟವರ ಬದಿಯವಳಾ?”

ಪ್ರಕಾಶ್ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವನ ಮುಖದ ಮೃದುವಾದ ಅಧಿಕೃತತೆ ಕುಸಿಯಿತು. ರಸೀದಿಯ ಹೆಸರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು—ನಂದಿತಾ ಎಸ್. ಮತ್ತೊಂದು ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ ಖಾತೆ ವರ್ಗಾವಣೆ ಉಲ್ಲೇಖ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ ಮನೆ ವಿಳಾಸ, ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ. ರಘುವೀರ ಕೈ ಮುಂದೆ ಚಾಚಿ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟ. ನಂದಿತಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನಿಗಿಂತ ಬೇಗ ಪುಸ್ತಕದ ಕೆಳಗೆ ಒತ್ತಿದಳು.

“ಕೊಡು,” ಎಂದ ರಘುವೀರ. ಈಗ ಧ್ವನಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಅಪಾಯ.

“ಏಕೆ?” ಅಂದಳು ಅವಳು. “ಇಗಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದ್ರಲ್ಲ, ನಾನು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಅಂತ. ಹಾಗಿದ್ರೆ ನನ್ನ ಕಾಗದಕ್ಕೆ ನಿಮಗೆ ಏನು ಅಧಿಕಾರ?”

ಮೇಲಿನಿಂದ ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮ ಅಜ್ಜಿ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತಿರುವಿನವರೆಗೂ ಇಳಿದು ಬಂದಳು. ಅವಳ ಜೊತೆಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆಯರು. ಅಜ್ಜಿ ಕಣ್ಣು ಒಂದೇ ಸಾರಿ ಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ, ರಸೀದಿಗಳ ಮೇಲೆ, ನಂದಿತಾ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು. “ರಘುವೀರ,” ಅಂದಳು ಅವಳು, “ಇದು ಏನು?”

ರಘುವೀರ ತಕ್ಷಣ ಸವರಿಕೊಂಡ. “ಸ್ವಲ್ಪ ಗೊಂದಲ, ಅಕ್ಕ. ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದ ಹುಡುಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುಕೊಂಡು—”

“ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದವಳು?” ನಂದಿತಾ ಅವನ ಮಾತನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದಳು. “ನನ್ನ ಅಪ್ಪ ಮರಣದ ನಂತರ ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಕೇಳಿ ನಾನು ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಪಾಳಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಕಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿ ಕಳಿಸಿದ ಹಣದಿಂದ ಈ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥದ ಅರ್ಧ ವೆಚ್ಚ ನಡೆದಿದೆಯೆ ಇಲ್ಲವೆ?”

ಅಜ್ಜಿಯ ಬಳಿಯಿದ್ದ ದೊಡ್ಡಮ್ಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಂಕಣ ಒಮ್ಮೆ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿತು. ಪ್ರಕಾಶ್ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಮುಚ್ಚಿದ. ಅರುಣ್ ತಕ್ಷಣ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ; ಆದರೆ ನಂದಿತಾ ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಒಂದು ಪುಟ ತೆರೆಯಿತು. ಅತಿಥಿ ಪಟ್ಟಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಗೀರು, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ‘ಪಾವತಿ ದೃಢೀಕರಣ’ ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಾಲು. ಅಲ್ಲಿ ರಘುವೀರನ ಹೆಸರಿಲ್ಲ. ನಂದಿತಾ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶ್ ಕೂಡ ನೋಡಿದ—‘ನಂದಿತಾ ಎಸ್ — ಮುಂಗಡ/ಅಲಂಕರಣ/ಊಟ.’

ರಘುವೀರ ದೇಹವೇ ಬಿಗಿದಿತು. “ಅದು ಖಾತೆ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ,” ಎಂದನು. “ಪಾವತಿ ಮಾಡೋದರಿಂದ ಎಲ್ಲರು ಮನೆಪಕ್ಷ ಆಗೋದಿಲ್ಲ.”

“ಆಗ ಯಾರು ಆಗುತ್ತಾರೆ?” ನಂದಿತಾ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಅವನ ಕೈ ತಲುಪದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದಳು. “ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು? ಹೆಸರು ಅಳಿಸುವವರು? ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟುವವರು?”

ಅಜ್ಜಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಳಿದಳು. ಆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದಲೇ ರಘುವೀರ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಬೇಕಾಯಿತು; ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಕಿರಿದಾಯಿತು. ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರ ಸಾಲು ಈಗ ಕೆಳಗೇ ತಡೆದಿತ್ತು. ಕೆಳಗಿನ ಭೋಜನ ಮಂಟಪದ ದಾರಿಯ ಬದಿಯಿಂದ ಹಲವಾರು ತಲೆಗಳು ಮೇಲ್ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದುವರೆಗೆ ಅವಮಾನ ಅವಳ ಮೇಲೇ ಓಡುತ್ತಿತ್ತು; ಈಗ ದಾರಿ ಅವನ ಸುತ್ತ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡಿತ್ತು.

“ಪುಸ್ತಕ ಕೊಡಿ,” ಎಂದ ಪ್ರಕಾಶ್, ಯಾರ ಪರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ತಾನೇ ತಿಳಿಯದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ.

“ಕೊಡ್ತೀನಿ,” ಅಂದಳು ನಂದಿತಾ. “ಮೊದಲು ಓದಿ.”

ಅವಳು ಪುಟವನ್ನು ಅಜ್ಜಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸಿದಳು. ನಂತರ ಅರ್ಧಮಡಚಿದ ರಸೀದಿಯನ್ನು ಅದರ ಮೇಲಿಟ್ಟಳು. ಎರಡನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಸುಳ್ಳಿಗೆ ಜಾಗ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಮಂಟಪದ ಪಾವತಿ, ಊಟದ ಮುಂಗಡ, ಅಲಂಕರಣ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ಕೈ. ಮೇಲೆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಜಾಗ. ಒಂದು ಕಡೆ ಹಣ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅಳಿಸಿದ ನಿಲ್ಲುವ ಜಾಗ.

“ನನ್ನನ್ನ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸೋದು ನಿಮಗೆ ಸುಲಭವಿತ್ತು,” ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. “ಯಾಕಂದ್ರೆ ನಾನು ಕೂಗೋದಿಲ್ಲ ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಾ. ಆದರೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಣ ಕೊಟ್ಟ ಬದಿ ನಾನು. ಹಿರಿಯರ ಮುಂದೆ ಹೆಸರಾಗಬೇಕಾದ ಬದಿ ಕೂಡ ನಾನು. ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದ ಕೈ ಈಗಿನಿಂದ ಈ ಪುಸ್ತಕ ಮುಟ್ಟೋದಿಲ್ಲ.”

ರಘುವೀರ ನಗುವ ಮುಖ ತಂದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಅದು ಮಡಚಿಕೊಂಡ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ಕಳಪೆಯಾಗಿತ್ತು. “ನಂದಿತಾ, ಜನ ಮುಂದೆ ಡ್ರಾಮಾ ಮಾಡ್ಬೇಡ. ನಂತರ ಮಾತಾಡೋಣ.”

“ನಂತರ?” ಅವಳು ಕೇಳಿದಳು. “ನನ್ನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ‘ಇವತ್ತೇ ಬೇಕು’ ಅಂತಿದ್ದಿರಿ. ಹೆಸರಿಡುವಾಗ ಮಾತ್ರ ‘ನಂತರ’ನಾ?”

ಅರುಣ್ ಆಗಾಗಲೇ ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮೈಕ್ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಕೈಬೀಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟ. ಯಾರೂ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾರೂ ಹೋಗಲೂ ಇಲ್ಲ. ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮ ಕೈ ಚಾಚಿದಳು. ನಂದಿತಾ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ತೆರೆದ ಪುಟವನ್ನೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ರಸೀದಿಯನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಸಿದಂತೆಯೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. “ಅಜ್ಜಿ, ಇದು ನಿಮಗೆ ಕಾಣಬೇಕಾದದ್ದು. ಕೊನೆಗಾಣುವ ತನಕ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ,” ಅಂದಳು.

ಆ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಸಾಕಾಯಿತು. ಅಧಿಕಾರ ಕೇಳಿದವಳ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಅವಳು; ಅಧಿಕಾರ ಹಿಡಿದವಳ ಹಾಗಿತ್ತು.

ರಘುವೀರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. “ಸಾವಿತ್ರಮ್ಮ, ಇವಳು ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದ್ರೆ ಪುಣ್ಯ ಸಿಗತ್ತೆ, ಹಕ್ಕಲ್ಲ. ಈ ಮನೆಗೆ ಕ್ರಮ ಇದೆ.”

ನಂದಿತಾ ಅವನತ್ತ ತಲೆತಿರುಗಿಸಿ ನೋಡಿದಳು. “ಕ್ರಮ ಇದ್ದರೆ ದಾಖಲೆಯೂ ಇರಬೇಕು,” ಅಂದಳು. “ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಈಗ ನಾನು ಹೇಳ್ತೀನಿ—ಇಂದಿನ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥದ ಪಾವತಿದಾರರ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಓದಿ. ನಾನು ಕೆಳಮಹಡಿಯ ಕೆಲಸದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲೋದಿಲ್ಲ. ಹಿರಿಯರ ಬಳಿಯೇ ನಿಲ್ಲ್ತೀನಿ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ಇದ್ದರೆ, ಅವರ ಹೆಸರಿನ ಕೆಳಗೆ ಯಾವ ರಸೀದಿ ಇದೆ ಅಂತ ಈಗಲೇ ತೋರಿಸಿ.”

ಅದು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲೇ ತೀರ್ಪಿನಂತಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ರಘುವೀರ ಬಾಯಿ ತೆರೆದು ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಿದ. ಕೈ ಮೇಲೇಳಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿತು. ಅವನ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಸಂಬಂಧಿಕರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದರು; ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿದ ದಾರಿ ತೆರೆದಿತು. ಪ್ರಕಾಶ್ ಪುಸ್ತಕದ ಮುಂದಿನ ಪುಟ ತಿರುಗಿಸದೇ ನಿಂತ. ಅಜ್ಜಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ನಂದಿತಾ ಮುಂದೆ ಬರಲು ಹೇಳಿದಳು.

ನಂದಿತಾ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಕೊನೆಯ ತಿರುವು ಏರಿದಳು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ದೊಡ್ಡ ದಾರಿಹೊಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿದ ಬಿಳಿ ಚಾಪೆಗಳ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದ ಪಕ್ಕದ ದಾರಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಹಿರಿಯರು ಕೂತಿದ್ದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಮೊದಲು ಅವಳು ತಿರುಗಿ ನಿಂತಳು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಓದಲು ಸಿಗುವಂತೆ ಪುಸ್ತಕದ ತೆರೆದ ಪುಟವನ್ನು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮಡಚಿದ ರಸೀದಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ, ಎರಡನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಳು.

“ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಣಕೊಟ್ಟ ಮನೆಬದಿ,” ಅವಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು, “ನಂದಿತಾ ಎಸ್. ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಯಾರೂ ಕೆಳಗಿಳಿಸಲಾರರು.”

ನೆಲಮುಖದ ಆ ಪಕ್ಕದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿದ ಓದುವ ಕಾರ್ಡ್ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ತೂಗಿತು; ಎದುರಿನ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ರಘುವೀರನ ಕೈಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವು.