ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಡೆದವಳನ್ನೇ ಮುಂದೆ ಕರೆದರು

“ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು,” ಎಂದು ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಕೈಯನ್ನು ಬಾಗಿಲಿನ ವಲಯದ ಮಧ್ಯೆ ಗೀರಿ ನಂದಿನಿಯ ಸೀರೆ ಅಂಚನ್ನೇ ತಡೆದಳು. ಹೂಮಾಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಿದ ಮನೆಯ ಅಂಗಣ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಒಳಗೆ ಕೂರಿಸಿದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕುರ್ಚಿಗಳ ಮುಂಚೆ ವಧುಪಕ್ಷದ ಹೆಂಗಸರು, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೈಕ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌, ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಮತಪತ್ರಗಳ ಕಟ್ಟಿ. “ಒಳಗೆ ಹೀಗೇ ನುಗ್ಗೋ ಜಾಗ ಅಲ್ಲ ಇದು. ಬಂಧುಗಳು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳೋ ಜಾಗ. ನೀನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀಯಾ ಎಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆಮನೆ ಬದಿ ಹೋಗು.”

ನಂದಿನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಟೀಲ್ ಟಂಬ್ಲರ್‌ನ ಚಹಾ ಮೇಲೆ ತೆಳುವಾಗಿ ಚರ್ಮ ಹಿಡಿದಿತ್ತು; ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ವೃತ್ತ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಮೆಟ್ರೋದಿಂದ ಇಳಿದು ಎರಡು ಬಸ್ ಬದಲಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದಳೆಂಬ ದಣಿವಿಗಿಂತ ಈ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಡೆದಿತು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಮನೆಯ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ, ಶುಭಕಾರ್ಯ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಓಡಾಟ—ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಕರೆಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಅವಳನ್ನೇ. ಅಜಯ್ ಜೊತೆಗಿನ ಅವರ ಬಂಧು-ಬಳಗಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಬಂಧ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತೇ ಇತ್ತು; ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಂತೆ ನಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಮಾತ್ರ ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಗೆ ಬೇಕಿತ್ತು.

“ಚಹಾ ತಣ್ಣಗಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ನಂದಿನಿ ಹೇಳಿ ಟಂಬ್ಲರ್‌ನ್ನು ಪಕ್ಕದ ಕೌಂಟರ್ ಅಂಚಿನ ಗಜಬಜ ಸದ್ದು ಮಾಡುವ ಸ್ಟೀಲ್ ಡಬ್ಬಿಗಳ ನಡುವೆ ಇಟ್ಟಳು. ತಾನೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಅವಳು ಮೈದಾನದ ಅಂಚಿನಲ್ಲೇ ನಿಂತು, “ಯಾರಿಗೆ ಕೊಡೋದು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋದು ಹೇಳಿ. ಹೊರಗೆ ತಳ್ಳೋ ಆಟ ಬೇಡ,” ಎಂದಳು. ಎರಡು ಹಳ್ಳಿದೀಪಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗರು ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನೋಡಿದರು. ಅದೇ ಮೊದಲ ಚಿರಾಟ—ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಆದೇಶ ಗಾಳಿಗೆ ಹೋದ ಕ್ಷಣ.

“ಅಯ್ಯೋ ಧೈರ್ಯ ನೋಡಿ,” ಅತ್ತೆ ಎತ್ತಿದ ಧ್ವನಿ ತಕ್ಷಣ ಇತರರಿಗಾಗಿ ಆಡಿದ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. “ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆದರೆ ಕುರ್ಚಿ ಕೇಳ್ತಾಳೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಮದುವೆಯ ಮಗಳು ಆಗಿ ಬಂದಿಲ್ಲ ಇನ್ನೂ.” ಆ ಮಾತಿನ ನಂತರ ಅವಳು ಜಾಣತನದಿಂದ ಪಕ್ಕದವರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಲೆಂದು ಸೇರಿಸಿದಳು, “ಬೆಂಗಳೂರುದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾಸು ಸಂಬಳ ಬಂದರೆ ಅಷ್ಟು ತಲೆ ಎತ್ತಬಾರದು.”

ಅಜಯ್ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ. ಅವನ ಅಂಗಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಯ ಹೂಧೂಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಫೋನ್‌ ಬೆಳಕು ಹಸ್ತದೊಳಗೆ ಮಂಕಾಗಿ ಮಗುಚಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಂದಿನಿಯ ಕಡೆ ನೋಡಿದ, ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಿಸಿದ. ಆ ತಪ್ಪಿಸುವಿಕೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. “ನಂದಿನಿ, ನೀನು ಹಾಲ್‌ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಬೇಡ. ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ನೀರು, ಚಹಾ ಹಾಕು. ಮತಪತ್ರ ಯಾರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು, ಯಾರನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆಯಬೇಕು—ಅದು ಹಿರಿಯರು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.”

ಅವಳ ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಡಚಿಕೊಂಡ ಗುರುತಿನ ದಾರ ತಕ್ಷಣ ಬೆವರಿನಿಂದ ಜಿಡ್ಡಾಗಿ ತಟ್ಟಿತು. ಸೇವಾ ವಲಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಂಯೋಜನೆ ನೋಡುತ್ತಾ ದಿನಕ್ಕೆ ನೂರು ಜನರ ನಡುವೆ ಓಡಾಡುವ ದೇಹಕ್ಕೆ ಕೆಲಸ ಹೊಸದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ಹೆಸರು ತಳಹದಿಯ ಶಿಕ್ಷೆ. ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಜಗ್ಗು, ಹನ್ನೆರಡು ಕಾಗದದ ಕಪ್‌ಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಸಿದರು. ಅಂಗಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು, ಕುರ್ಚಿಯ ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು, ಆದರೆ ಯಾವ ಸಾಲಿನಲ್ಲೂ ಅವಳ ಹೆಸರಿಲ್ಲ—ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಗಣಿತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು.

ಅವಳು ಮೊದಲ ಸಾಲಿಗೆ ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಶಶಿಕಲಾ ಅಜ್ಜಿ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನೋಡಿದರು. “ನಂದು, ನೀನು ಬಂದಿಯಾ? ನನಗೆ ಔಷಧಿ ಕೊಟ್ಟ ಬ್ಯಾಗ್ ಎಲ್ಲಿದೆ?” ಅಜ್ಜಿ ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಮಾತು ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕ ಹೊಡೆತ ಆಯಿತು. ಬ್ಯಾಗ್ ನಂದಿನಿಯ ಬಳಿಯೇ ಇತ್ತು; ಕಳೆದ ವಾರದ ಡಾಕ್ಟರ್ ಪಟ್ಟಿ, ಅಜ್ಜಿಯ ಕಣ್ಣಿನ ಗಾಜು, ಸಮಾರಂಭದ ದೇಣಿಗೆ ಲೆಕ್ಕ, ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳು ಸರಿಪಡಿಸಿ ತಂದಿದ್ದಳು. “ಅದು ನಾನು ನೋಡ್ತೀನಿ, ಅಮ್ಮ,” ಎಂದು ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ತುರ್ತಾಗಿ ಮಧ್ಯೆ ನುಗ್ಗಿದಳು.

“ನೀವು ನೋಡ್ತೀರಾ?” ಅಜ್ಜಿ ಕನ್ನಡಕದ ಮೇಲಿಂದ ಕಟು ನೋಟ ಹಾಯಿಸಿದರು. “ಹಿಂದಿನ ಸಲ ನನ್ನ ಸಕ್ಕರೆ ಮಾತ್ರೆ ಎಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಿರಿ ನೆನಪಿದೆಯೇ?” ಪಕ್ಕದ ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯರು ತುಟಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕಮಟು ಮರೆಮಾಡಿದರು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಸದ್ದು ಮಾಡದೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರೂ, ತಕ್ಷಣ ಮತ್ತೊಂದು ದಂಡನೆ ಹೊರಡಿಸಿದಳು. “ನಂದಿನಿ, ನೀರು ಬೇಡ. ಈಗ ಮತಪತ್ರ ಹಂಚೋವರಿಗೆ ಕುರ್ಚಿಗಳ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಚಪ್ಪಲಿ ಸರಿಹೊಂದು. ಜನ ಹೀಗೇ ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.”

ಚಪ್ಪಲಿ ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅಂಗಣದ ಮಧ್ಯೆ, ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಡಿಸಲಾಯಿತು. ಸೀರೆ ಹಿಡಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ಸಾಲು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾರು ಯಾವ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಬಂದರು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಯಾರು ಯಾವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಗ್ಗಿದರು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಮನೆಯವರು ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲ್ಲಿನ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು; ಒಂದು ಮಗು ಅವಳ ಬಳಿ ನಿಂತು, “ಅಕ್ಕ, ನೀವೂ ಮತ ಹಾಕ್ತೀರಾ?” ಎಂದು ಕೇಳಿತು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ದೂರದಿಂದಲೇ, “ಅವಳಿಗೆ ಏನು ಮತ?” ಎಂದು ನಕ್ಕಳು.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಗದ್ದಲ ಎದ್ದಿತು. ವಧುಪಕ್ಷದ ಹರೀಶ್ ಮಾವ ಒಳಬರುವಾಗ ಹೆಸರು ಬರೆಯುವ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಕಾಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮೈಕ್ ಹಿಡಿದ ಬಾಲಕ ಗಾಬರಿಯಿಂದ, “ಯಾರಿಗೆ ಮೊದಲು ಕರೆಯಬೇಕು ಅಂತ ಗೊತ್ತಾಗ್ತಿಲ್ಲ,” ಎಂದ. ಎರಡು ಕೆಲಸದ ಹುಡುಗರು ಒಬ್ಬರ ಮುಖ ನೋಡಿಕೊಂಡರು. ಹೂಮಾಲೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದವರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ನಿಂತರು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ತಕ್ಷಣ ಎದೆ ಬೀಗಿಸಿ, “ನಾನು ಹೇಳ್ತೀನಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತಿಯಾಗಿ—” ಎಂದಳು; ಆದರೆ ಯಾರೂ ಅವಳ ಕಡೆಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ನಂದಿನಿ ಚಪ್ಪಲಿಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಎದ್ದಳು. ಅವಳ ಚಲನೆಗೆ ಮೊದಲಾಗಿ ಹತ್ತಿರದ ಹುಡುಗನ ಪಾದ ತಿರುಗಿತು; ನಂತರ ನೀರು ಕುಡಿದಿದ್ದ ಅತ್ತಿಗಳ ಭುಜಗಳು ಆಕೆಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿದವು; ಹೂ ಹಿಡಿದ ಹುಡುಗರು ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಂದಿನಿಯ ಕಡೆಗೆ ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದರು. ದ್ವಾರದ ಬಳಿ ನಿಂತ ಹರೀಶ್ ಮಾವ ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸಿ, “ನಂದಿನಿ, ಅಜ್ಜಿಯ ಲಕೋಟೆ, ಹೆಸರುಪಟ್ಟಿ, ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರೆಬೇಕೋ—ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಎತ್ತಾಗಿ ಕೇಳಿದರು. ಆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಂಗಣದ ವಲಯದಲ್ಲೇ ದಾರಿ ಬದಲಿಸಿತು.

ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಮಧ್ಯೆ ನುಗ್ಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. “ಅವಳು ಕೆಲಸದ ಕಡೆ ನೋಡಲಿ. ಮನೆಯ ತೀರ್ಮಾನ—”

“ಮನೆಯ ತೀರ್ಮಾನ?” ಹರೀಶ್ ಮಾವ ಧ್ವನಿ ಕಟ್ಟಿ ಕೇಳಿದರು. “ಅಜ್ಜಿ ದೇಣಿಗೆ ಲೆಕ್ಕ ಯಾರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು? ಕಳೆದ ತಿಂಗಳು ಸಭೆ ದಿನಾಂಕ ಯಾರು ನಿಗದಿ ಮಾಡಿದರು? ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೂಡಿಕೆ ರಸೀದೆಗಳು ಯಾರ ಬಳಿ?” ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾ ನಂದಿನಿಯತ್ತ ನಡೆದುಬಂದ. ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಮೂವರು. ವಲಯದ ಮಧ್ಯೆ ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಳು; ಅವರ ಕಡೆಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ದಾರಿಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ನಂದಿನಿಯ ಬಳಿ ಸೇರಿಕೊಂಡವು.

ನಂದಿನಿ ತನ್ನ ಚೀಲದ ಜಿಪ್ ತೆರೆದಳು. ಒಳಗೆ ಮಡಿಸಿದ ಹೆಸರುಪಟ್ಟಿ, ರಂಗೋಲಿ ಪುಡಿ ತಗುಲಿದ ಲಕೋಟೆಗಳು, ಅಜ್ಜಿಯ ಔಷಧಿ ಪಟ್ಟಿಯ ಪ್ರತಿಗಳು, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕ್ರಮ. “ಹರೀಶ್ ಮಾವ, ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ, ನಂತರ ಉಂಗುರ ವಿನಿಮಯ, ನಂತರ ಮತ,” ಎಂದು ಅವಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಶಶಿಕಲಾ ಅಜ್ಜಿ ತಕ್ಷಣ ಕೈ ಎತ್ತಿ, “ಹೌದು. ನಾನು ನಂದಿನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಹಾಗೆ,” ಎಂದರು. ಈ ಬಾರಿ ಮೈಕ್ ಬಾಲಕನೇ ಓಡಿ ಬಂದು, “ಅಕ್ಕ, ಕ್ರಮ ಹೇಳಿ,” ಎಂದು ಅವಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತ.

ಇಲ್ಲಿವರೆಗೂ ಅವಳನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕಷ್ಟೇ ಬಳಸಿದ ಮನೆಯ ರಹಸ್ಯ ಬಾಯಿತೆರೆದಿತ್ತು—ಸಮಾರಂಭದ ಹಾವಳಿ ಅವಳ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮತಪತ್ರಗಳ ಬಣ್ಣಭೇದ ಯಾರಿಗೆ, ವರಪಕ್ಷ-ವಧುಪಕ್ಷ ವಲಯ ಎಲ್ಲಿ, ದೇಣಿಗೆ ಘೋಷಣೆ ಯಾರ ಬಳಿಕ, ಅಜ್ಜಿಗೆ ಔಷಧಿ ಯಾವ ಹೊತ್ತು—ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಗೊತ್ತಿರುವುದೇ ಸಾಲದೆ, ಹಿರಿಯರು ನಂಬಿದ್ದು ಅವಳನ್ನೇ. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಹಾನಿ ಇದೇ: ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಚಪ್ಪಲಿ ಸರಿಪಡಿಸಿದ ಹುಡುಗಿ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಅತ್ತೆ ಕೊನೆಯ ಹಿಡಿತ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಮತ ಹಾಕುವ ಮುನ್ನ ಅಂಗಣದ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಳಿ ಚೌಕ ಬರೆದು, ಅದರ ಸುತ್ತ ನಿಂತವರಿಗೆ ಕೆಂಪು-ಹಳದಿ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾರು ಕುಟುಂಬದ ನಿರ್ಧಾರ ವಾಚಿಸಬೇಕು, ಅಜ್ಜಿಯ ಬದಲು ಯಾರು ಕ್ರಮ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕು—ಇದಕ್ಕೆ ಕೈ ಎತ್ತುವ ಮತ. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಮೈಕ್ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಳು. “ಇದು ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರ ವಲಯ. ಹೊರಗಿನವರು ಮಧ್ಯೆ ಬಾರದು. ನಂದಿನಿ ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಓದಬೇಡಿ. ಮತಪತ್ರ ಕೊಡಬೇಕಾದರೂ ಅವಳಿಗೆ ಇಲ್ಲ.”

ಅವಳು “ಹೊರಗಿನವರು” ಎಂದಾಗ ಕೆಲವರು ಹಾಗೆಯೇ ತಲೆ ಆಡಿಸಿದರು. ಹಳೆಯ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಬಿಗಿಯಾದಂತಾಯಿತು. ನಂದಿನಿ ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಳದಿ ಮತಪತ್ರ ಕಟ್ಟಿ ನೋಡಿದಳು. ಅಜಯ್ ಇನ್ನೂ ಅಂಚಿನಲ್ಲೇ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪು ಕರಗಿದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ. ಅವನು ಮಾತಾಡಿದರೆ ಒಂದು ದಾರಿ; ಮಾತಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಅವಮಾನ ಅಧಿಕೃತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮೌನವೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ.

ಆ ಕ್ಷಣ ನಂದಿನಿ ಜಗ್ಗನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟಳು. ಖಾಲಿ ಕಪ್‌ಗಳ ಸಣ್ಣ ಗಾಳಿ ಸದ್ದು ಆಯಿತು. ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ಬಿಳಿ ಚೌಕದೊಳಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಳು. ಕಲ್ಲಿನ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಕಾಲಿನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಸಿತು. “ಹೊರಗಿನವಳು ಅಂದ್ರೆ ಈಗಲೇ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಮಾಡಿಸಿದ್ದ ಕೆಲಸವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯಾರಾದರೂ ಮುಂದುವರಿಸಿ,” ಎಂದಳು. ನಂತರ ಮೈಕ್ ಇರುವ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ, “ಶಶಿಕಲಾ ಅಜ್ಜಿ ಔಷಧಿ, ದೇಣಿಗೆ ಲಕೋಟೆ, ಕ್ರಮಪಟ್ಟಿ, ಮತಪತ್ರ ಹಂಚಿಕೆ—ಎಲ್ಲಾ ನನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಇತ್ತು. ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ನಾನು ಮನೆಯವಳು; ಮತ ಹಾಕುವಾಗ ಹೊರಗಿನವಳಾ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನು ಈಗ ಒಂದನ್ನೇ ಕೇಳ್ತೀನಿ. ಈ ಸಮಾರಂಭದ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ ಯಾರು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಅಂತ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವರು ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿ ನೋಡಬೇಡಿ. ಚೀಟಿ ಎತ್ತಿ ಹೇಳಿ.”

ಮೈಕ್ ಅವಳ ಕೈಗೆ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಾಕ್ಯ ವಲಯದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಉಳಿಯಿತು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ತಕ್ಷಣ ಕಟುವಾಗಿ ನಕ್ಕಳು. “ನೀನೇ ಕೇಳ್ತೀಯಾ ಮತ? ನಿನಗೆ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಟ್ಟರು?”

“ನೀವೇ,” ನಂದಿನಿ ಅಂದಳು. “ಎಲ್ಲಾ ಬೀಗದ ಕೀಲಿಗಳು, ಪಟ್ಟಿ, ಲೆಕ್ಕ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಡಿಸಿ. ಈಗ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೇ ಹೇಳಿ—ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲ ಅಂತ. ಅಜ್ಜಿಗೆ ಔಷಧಿ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಕೊಡಿ. ದೇಣಿಗೆ ತಪ್ಪಿದ್ರೆ ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಹೋಗಲಿ. ಕ್ರಮ ತಪ್ಪಿದ್ರೆ ನಿಮ್ಮ ಮುಖದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಲಿ. ಆದರೆ ಒಂದು ಕಡೆ ನಿಲ್ಲಿ. ಕೆಲಸದವಳಂತೆ ಬಳಸಿ, ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ಮೌನ ಮಾಡಿಸೋದು ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.”

ಹರೀಶ್ ಮಾವ ಈ ಬಾರಿ ಎದುರೇ ಬಂದು ಮೈಕ್‌ನ್ನು ನಂದಿನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಅದು ಕೊಡುವ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಮಧ್ಯದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿಲ್ಲಬೇಕು ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ. ಶಶಿಕಲಾ ಅಜ್ಜಿ ಕುರ್ಚಿಯಿಂದಲೇ ಕೈ ಚಾಚಿ, “ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ರಮ ನಂದಿನಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಮತಪತ್ರ ಅವಳಿಗೂ ಕೊಡಿ. ಅವಳು ಹೊರಗಿನವಳಲ್ಲ,” ಎಂದರು. ಅವರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಂಪನ ಇದ್ದರೂ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲಿತ್ತು.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೃಶ್ಯ ಹಾನಿ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಂಪು ಕಟ್ಟಿ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿ ಚೌಕದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಹರಡಿತು. ಎರಡು ಹುಡುಗಿಯರು ವಾಲಿ ಎತ್ತುವ ಮೊದಲು, ಚೌಕದ ಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದವರು ಯಾರತ್ತ ತಿರುಗಬೇಕು ಎಂದು ದೇಹದಿಂದಲೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದರು. ಮೂರು ಹಳದಿ ಚೀಟಿಗಳು ಮೊದಲು ನಂದಿನಿಯ ಕಡೆ ಎದ್ದವು. ನಂತರ ಹರೀಶ್ ಮಾವನದು. ಬಳಿಕ ಅಜ್ಜಿಯದು. ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ತನ್ನ ಕೆಂಪು ಚೀಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅವಳ ಪಕ್ಕ ನಿಂತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯರು ಭುಜ ತಿರುಗಿಸಿ ಹಿಂಬದಿಗೆ ಸರಿದರು; ಅವಳ ಕೈ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಯಿತು.

“ಇಲ್ಲ,” ಎಂದು ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು, “ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯಗಾಗಿ ಮನೆ ಕ್ರಮ—”

“ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ,” ನಂದಿನಿ ಮೈಕ್ ಹಿಡಿದ ಕೈಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದರು. “ಈ ಮನೆಯ ಕ್ರಮ ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ನನ್ನ ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತ್ತೋ, ಆ ದಿನದಿಂದ ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಇಂದು ನಾನೇ ಹೇಳ್ತೀನಿ—ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಚಹಾ ಹಾಕಲು ಮಾತ್ರ ಬಂದವಳು ಅಲ್ಲ. ಅಜಯ್ ಜೊತೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನಿಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದಾಗ ಮುಚ್ಚಿ, ಬೇಡವಾದಾಗ ಬಳಸುವ ನೆರಳು ಅಲ್ಲ. ಈ ಸಮಾರಂಭದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ವಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಒಪ್ಪುವವರು ಹಳದಿ ಚೀಟಿ ಎತ್ತಿ.”

ಇದು ಕೇಳಿ ಅಜಯ್ ಅಂಚಿನಿಂದ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದಿಟ್ಟ. ಅವನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮಾತು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಳದಿ ಚೀಟಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಏರಿತು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಮುಖದ ಕೊನೆಯ ಹಿಡಿತವೂ ಸಡಿಲಾಯಿತು. “ಅಜಯ್!” ಎಂದು ಅವಳು ಕಿರುಚಿದಳು; ಆದರೆ ಅವನು ಈ ಬಾರಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರು ಕೂಡ ಹಳದಿ ಚೀಟಿಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದರು. ಚೌಕದ ಸುತ್ತ ಕೆಂಪಿಗಿಂತ ಹಳದಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಳೆಯತೊಡಗಿತು.

ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆ ತುರ್ತಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಮೈಕ್ ಹಿಡಿಯಲು ಕೈ ಚಾಚಿದಳು. ನಂದಿನಿ ಕೈ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದು, “ಹತ್ತಬೇಡಿ,” ಎಂದಳು. ಆ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. “ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನೀವು ಸಾಲಿನ ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿ.” ಮಂಜುಳಾ ಅತ್ತೆಯ ಬೆರಳುಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆದು ನಿಂತವು; ಅವಳ ಪಕ್ಕದ ಹುಡುಗನೇ ಸಹಜವಾಗಿ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಂದಿನಿ ಮತ್ತು ಮೈಕ್ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡ. ಅದು ಯಾರೂ ಘೋಷಿಸದ ಹೊಸ ಕಾವಲು.

“ಮತ ಎಣಿಕೆ ಬೇಡ,” ಶಶಿಕಲಾ ಅಜ್ಜಿ ಹೇಳಿದರು. “ಕಣ್ಣು ಇದ್ದವರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.” ಆದರೆ ನಂದಿನಿ ಅದನ್ನೂ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಿಸಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಚೌಕದ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತು ಹಳದಿ ಚೀಟಿಯೊಂದನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದಳು. “ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಿರಿ,” ಎಂದಳು. “ನಂದಿನಿ. ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲುವವಳು. ಒಳಗೆ ಕರೆಯಬೇಕೋ ಬೇಡವೋ ಎನ್ನುವ ವಿಷಯ ಮುಗಿದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮ—ಹಿರಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ.”

ಅವಳು ಚೀಟಿಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬಿಳಿ ಚೌಕದ ಮೇಲೆ ಹಳದಿ ಕಾಗದ ತೆಳ್ಳಗೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸುತ್ತ ನಿಂತವರ ದಾರಿ ಅವಳ ಕಡೆ ತೆರೆಯಿತು. ಎದುರಿನ ಕೆಂಪು ಚೀಟಿಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯತೊಡಗಿದವು; ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕೈಗಳ ಹಾದಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು.