ತಗ್ಗಿಸಿದವಳ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ನಿಂತೆ

“ಅವಳನ್ನು ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಒಳಗೆ ಬಿಡಬೇಡಿ,” ಎಂದು ವಸುಂಧರಾ ಅತ್ತೆ ಕಂಬಿ ಕಡ್ಡಿಯ ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೈಯಾರೆ ಎಳೆದು ನಂದಿತಾಳ ಮುಂದೆಯೇ ಅಡ್ಡ ಹಾಕಿದಳು. ಮಂಟಪದ ಹೊರಾಂಗಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನಾದಸ್ವರದ ಶಬ್ದ ತಿರುಗಿ ಬರುತಿದ್ದಿತು; ಮೆಟ್ರೋದಿಂದ ಇಳಿದು ಬಂದ ಬಂಧುಗಳು ಹೂದಂಡ ಹಿಡಿದು ಒಳಗೆ ಜಾರುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನಂದಿತಾ ಮಾತ್ರ ಬಾಗಿಲಿನ ಬದಿಯಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅರ್ಧ ಮುಡಿದ ರಸೀದಿ ಇತ್ತು—ಹಳದಿ ಕಾಗದ ಮಡಚಿ ತೆರೆದ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಮೃದುಗೊಂಡಿತ್ತು—ಈ ಬೆಳಗಿನ ಹೂ, ತೆಂಗು, ಮುಂಗಡ ಹಣ ಎಲ್ಲದರ ಲೆಕ್ಕ ಅದರಲ್ಲಿ. “ಸಪ್ಲೈ ಮಾಡುವವರು ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ,” ವಸುಂಧರಾ ಹೇಳಿದಾಗ ಹತ್ತಿರ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಾವಂದಿರು ಮುಖ ತಿರುಗಿಸದೆ ಕೇಳುವಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯೇ ಆಯಿತು.

ನಂದಿತಾ ಕಣ್ಣು ಮಾತ್ರ ಎತ್ತಿದಳು. ಮೂರು ತಿಂಗಳು ಈ ಮದುವೆಯ ಓಡಾಟದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಷ್ಟು ಪಾವತಿಸಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಪಂಡಿತನಿಗೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮುಂಗಡ ಹಾಕಿಲ್ಲ, ಯಾರು ಮೈಸೂರು ಸೀರೆ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದವರೆಗೆ ಬೆಲೆಮಾತಾಡಿದ್ದಾರೆ—ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳ ಕೈಯಿಂದ ಓಡಿತ್ತು. ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದೇನಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇಂದು ಅವಳನ್ನು ಕಾರ್ಮಿಕಳ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬದಿಯ ಮೇಜಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಅರಿಶಿಣದ ಡಬ್ಬಿ, ಸುರಿದ ಕುಂಕುಮ, ಅತಿಥಿ ಪಟ್ಟಿ, ಎರಡು ಕೊಕ್ಕರೆ ಕ್ಲಿಪ್‌ಗಳು ಸೇರಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದುಕೊಂಡಿದ್ದವು. ನಂದಿತಾ ತನ್ನ ಸಣ್ಣ ಚಾವಿಯನ್ನು—ರೋಹಿತ್ ನಿನ್ನೆ ತಡವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ ಫ್ಲಾಟ್ ಕೀಲಿ—ಪರ್ಸ್‌ನೊಳಗೆ ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಿ ಹಾಕಿದಳು, ನಂತರ ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯ ಕೆಳಗಿಂದ ಹೋಗಲು ಕೈ ಚಾಚಲಿಲ್ಲ. “ಸರಿ,” ಅಂದಳು ಮಾತ್ರ, ಹಾಗೆ ಪಕ್ಕದ ನೋಂದಣಿ ಮೇಜಿನತ್ತ ನಡೆದಳು. ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವಳ ಉತ್ತರ.

“ನೀನು ಹಿಂಭಾಗದ ಕೆಲಸ ನೋಡಿ,” ಎಂದು ವಸುಂಧರಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. “ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವರು, ಬಂಧು-ಬಳಗಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಬಂಧ, ಮನೆಯ ಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆ.”

ಆ ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಬಂಧು-ಬಳಗಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಬಂಧ. ಎರಡು ವರ್ಷ ರೋಹಿತ್ ಜೊತೆ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಮನೆ ಊಟ, ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಅವನ ತಂದೆಯ ಸಕ್ಕರೆಮಾಪನದ ದಿನವರೆಗೂ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದವಳನ್ನು, ಇಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಕಡಿದು ಬಿಡಲು ಅದೇ ಪದ. ರೋಹಿತ್ ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ. ಫೋನ್ ಬೆಳಕು ಅವನ ಕರದಲ್ಲೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನೋಡಿದ, ಮತ್ತೆ ಪರದೆಗೆ ಬಿದ್ದ. ಅವಳ ಕಡೆ ಬರುವಷ್ಟೂ ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಒಳಗೆ ಆಗಿತು. ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥದ ಉಂಗುರ ತರುವ ತಟ್ಟೆಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುರ್ಚಿಗಳ ಮೊದಲ ಸಾಲಿಗೆ ಹೆಸರು ಚೀಟಿಗಳು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. “ರೋಹಿತ್ – ವಧುವಿನ ತಾಯಿ,” “ರೋಹಿತ್ – ದೊಡ್ಡಪ್ಪ,” “ರೋಹಿತ್ – ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ.” ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಬಿಳಿ ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ “ನಂದಿತಾ” ಎಂದು ಇದ್ದದ್ದು ವಸುಂಧರಾ ಬೆರಳಿನ ನಖದಿಂದ ಎತ್ತಿ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪಕ್ಕದ ಮಕ್ಕಳ ಕುರ್ಚಿಗೆ ಸರಿಸಿದಳು. “ಇದು ಇಲ್ಲಿ ಬೇಡ. ನಂತರ ನೋಡೋಣ,” ಅಂದಳು. ಶೇಷಾದ್ರಿ ನಿರ್ವಾಹಕ ಕಣ್ಣು ಎತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿಟ್ಟ; ಅವನ ಬಳಿ ಹೇಳದ ಭಯವಿತ್ತು—ಇಂದು ಯಾರು ಹಣ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರ ಮಾತಿಗೆ ಕೆಲಸಗಾರರು ಓಡಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಭಯ.

ನಂದಿತಾಳ ಅಮ್ಮನ ತಮ್ಮ, ಧರ್ಮಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಚಿಕ್ಕಮಾಮ, ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಿದ. “ಹೆಸರು ಇದ್ದರೆ ಇರಲಿ ಬಿಡಿ,” ಎಂದು ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ವಸುಂಧರಾ ಅವನ ಮಾತನ್ನೇ ತಲೆಯಾಡಿಸಿ ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಿದಳು. “ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಏನೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಜನ ಮುಂದೆ ಮೀರಿದರೆ ನಾಳೆ ಯಾರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?” ಅವಳು ಹೆಸರು ಚೀಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ನೂಕಿದಳು; ಬಿಳಿ ಕಾಗದ ಬೆಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿದ ತಟ್ಟೆಯ ತುದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬಿತ್ತು. ರೋಹಿತ್ ಆ ಕ್ಷಣವೂ ಬಾಯಿ ತೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ. ನಂದಿತಾಳೊಳಗೆ ಬಿಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಮಾನ ಈಗ ತೆಳುವಾದ ಉಕ್ಕಿನಂತೆ ಚಳಿಗೊಂಡಿತು.

ಅವಳು ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಲಿಲ್ಲ. ನೋಂದಣಿ ಮೇಜಿನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಹುಡುಗನಿಂದ ಅತಿಥಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. “ಎರಡನೇ ಮಹಡಿಯ ಕೋಣೆಗೆ ವಧುವಿನ ಮಾವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಕೀಲಿಯು ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ,” ಅಂದಳು. ಕೆಲಸದ ಧ್ವನಿ. ಭಯದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅವಳ ಮುಖ ನೋಡಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತ. ಎಲ್ಲರೂ ಅವಳು ಈಗ ಜಗಳ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವಳು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ಎರಡು ತಪ್ಪು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಳು. ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯೊಳಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಬಿಡದಿದ್ದರೂ, ಲೆಕ್ಕ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ಇನ್ನೂ ಅವಳ ಕೈಗೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಅದೇ ಮೊದಲ ಸಣ್ಣ ಚಿರುಕು; ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅವಳಿಂದ ಪಟ್ಟಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ “ಅಕ್ಕ, ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ,” ಎಂದು ಗೌರವದ ಶಬ್ದ ಸೇರಿಸಿದ.

ಹೊರಗಿನ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಗಾಡಿ ನಿಂತ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರ ಕುತ್ತಿಗೆ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗಿತು. ಅತಿಥಿ ಅಲ್ಲ; ಅರ್ಜುನ್ ಬಂದಿದ್ದ. ರೋಹಿತ್ ಕಾಲೇಜು ಸ್ನೇಹಿತ, ಈಗ ನಗರದಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡ ವಸತಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವನಾದರೂ, ಮನೆಯವರ ಮುಂದೆ ಎಂದೂ ಅಳತೆ ಮೀರದವನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮಂಟಪದ ಪ್ರವೇಶವರೆಗೂ ಇಬ್ಬರು ಉಶರ್ ಹುಡುಗರು ಓಡಿದರು. ವಸುಂಧರಾ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಖ ಮೃದು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಳು. “ಅರ್ಜುನ್ ಬಾ, ಬಾ,” ಎಂದು ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ದಾರಿ ತೆರೆಯಿತು.

ಆದರೆ ಅರ್ಜುನ್ ಒಳಗೆ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಮಧ್ಯವಲಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಸುತ್ತಲೂ ಒಂದು ಬಾರಿ ನೋಡಿದ. ನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಓಡಿದ ಉಶರ್‌ಗಲ್ಲ, ಶೇಷಾದ್ರಿಗಲ್ಲ, ರೋಹಿತ್‌ಗಲ್ಲ—ಪಟ್ಟಿಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ನಂದಿತಾಳ ಕಡೆ ಕೈ ಚಾಚಿದ. “ನಂದಿತಾ, ಮೇಲಿನ ಹಿರಿಯರ ಕೋಣೆ ಯಾವ ದಾರಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ. ಪ್ರಶ್ನೆಯಷ್ಟೇ. ಆದರೆ ಕೇಳಿದ ರೀತಿಯೇ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಿಸಿತು. ಉಶರ್ ಹುಡುಗ ತಾನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಿ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಸವಾಲಿಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನ್‌ಗಿಂತ ಮೊದಲು ನಂದಿತಾಳ ಕಡೆ ಸರಿದ. “ಅಕ್ಕ, ಈ ದಾರಿ,” ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದ. ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಆ ಮಧ್ಯವಲಯವು ಯಾರನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಓದಿತ್ತು; ಈಗ ಬದುಕಿದ್ದ ದೇಹಗಳೇ ಆ ಓದನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಂಡವು.

ವಸುಂಧರಾ ದವಡೆ ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಳು. “ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನ್‌ಗೆ ಆಸನ—”

“ಮೊದಲು ಅವಳು ಬರಲಿ,” ಅರ್ಜುನ್ ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ, ಆದರೆ ನಾದಸ್ವರದ ಮಧ್ಯেও ಆ ಮಾತು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. ಅವನು ಉಶರ್ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅತಿಥಿ ಮಾರ್ಗದ ಚಿಕ್ಕ ಬೋರ್ಡ್ ತೆಗೆದು ನಂದಿತಾಳತ್ತ ತಿರುಗಿಸಿದ—“ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ / ಮೇಲ್ಮಹಡಿ ಮಾರ್ಗ” ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದ ಬಿಳಿ ಫಲಕ. “ನಾನು ಹುಡುಕಿದ್ದು ಇವಳನ್ನೇ. ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಮನೆ ಮಾತುಕತೆ, ನೋಂದಣಿ, ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಪರಿಚಯ—ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲೋದು ನಂದಿತಾ.”

ರೋಹಿತ್ ಆಗಲೇ ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದ. “ಅರ್ಜುನ್, ಒಂದು ನಿಮಿಷ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ—”

“ಸ್ವಲ್ಪ ಏನು?” ಅರ್ಜುನ್ ಅವನತ್ತಲೇ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶೇಷಾದ್ರಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿದ. “ನನ್ನ ಆಹ್ವಾನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೇ ಹೆಸರು ಇದೆ—ನಂದಿತಾ. ಇವಳಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ವೇದಿಕೆಗೆ ಏರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಸಾಲು, ಮೇಲಿನ ಸ್ವಾಗತ, ಹಿರಿಯರ ಪರಿಚಯ—ನನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನ ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದು ಇವಳಿಗೇ.” ಅದು ರಕ್ಷಣೆ ಮಾತಲ್ಲ; ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಯ್ಕೆ. ಬಂಧುಗಳ ಮುಂದೆ, ಕೆಲಸಗಾರರ ಮುಂದೆ, ಉಂಗುರದ ತಟ್ಟೆಗಳ ಮುಂದೆ, ಭವಿಷ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಬ್ಬರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಘೋಷಣೆ.

ಒಂದು ಕ್ಷಣ ವಸುಂಧರಾ ನಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. “ಇದು ಯಾವ ಹೊಸ ನಾಟಕ? ಮನೆಯವರನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟು—”

ಅರ್ಜುನ್ ಈಗ ಅವಳ ಕಡೆ ನೋಡಿದ. “ಹೊಸದೇನಿಲ್ಲ. ನೀವು ಇವಳ ಹೆಸರನ್ನು ತೆಗೆದಿದ್ದೀರಂತೆ. ಈಗ ಮತ್ತೆ ಹಾಕಿ. ನನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ.” ಹತ್ತಿರದ ಚಿಕ್ಕಮಾಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಹೂದಂಡವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ತಡಮಾಡಿದರೆ ಯಾರ ಹಾನಿ ಹೆಚ್ಚೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ಅವನು ಬಿಳಿ ಹೆಸರುಚೀಟಿಗಳ ಕಟ್ಟನ್ನು ತೆರೆದು ಹೊಸ ಚೀಟಿ ತೆಗೆದ. ಪೆನ್ನಿನ ಮುಸುಕಿನ ಟಿಕ್ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು. “ಶ್ರೀ ಅರ್ಜುನ್ – ಸಹಚರಿ ನಂದಿತಾ,” ಎಂದು ಬರೆದು ಅವನು ಮೊದಲ ಸಾಲಿನ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟ. ಹಳೆಯ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಕುರ್ಚಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಬಿಡುವಾಗ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಒದ್ದೆಯಾದ ಬೆಣ್ಣೆ ಕಲೆ ಉಳಿಯಿತು. ವಸುಂಧರಾಳ ಮುಖದ ಬಣ್ಣವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಡಿತು.

ರೋಹಿತ್ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕುಸುರಿ ಹೇಳಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. “ನಂದಿತಾ, ನೀನು ಇದನ್ನು ಸೀರಿಯಸ್ ಆಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ಅತ್ತೆ ಹಾಗೇ—”

ಅವಳು ಅವನತ್ತ ತಿರುಗಿ ನೋಡಿದಳು. “ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನೀನು ಏನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೆ?” ಅಷ್ಟೆ. ಆ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ರೋಹಿತ್‌ನ್ನು ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು; ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಫೋನ್‌ನ್ನು ಪಾಕೆಟ್‌ಗೆ ಹಾಕಿದ, ಮತ್ತೆ ಹೊರತೆಗೆಯಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ.

ಶೇಷಾದ್ರಿ ಈಗ ಕ್ರಮವನ್ನು ಜೋರಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ. “ಮೇಲ್ಮಹಡಿ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಶ್ರೀ ಅರ್ಜುನ್ ಮತ್ತು ನಂದಿತಾ, ನಂತರ ಹಿರಿಯರು,” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ವಸುಂಧರಾ ತಕ್ಷಣ ಅಡ್ಡಬಂದಳು. “ಅದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು. ಅವಳು ನಂತರ ಬರಲಿ.”

ಆ ಹಳೆಯ ಕ್ರಮದ ಕೊನೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಅಲ್ಲಿತ್ತು. ಮಧ್ಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ರೇಷ್ಮೆ ದಾರಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ದಾಟುವವರೇ ಮೊದಲು ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವವರು. ಪಕ್ಕದ ತಕ್ಕಿಯ ಮೇಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಬಂಗಾರದ ಅಂಚು ಇರುವ ಪ್ರವೇಶ ಚೀಟಿಗಳು—ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ಒಳವಲಯಕ್ಕೆ ಯಾರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಎಂಬ ಗುರುತು—ಇನ್ನೂ ಹಂಚಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಶೇಷಾದ್ರಿಯ ಕೈ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ತಂಗಿತು. ಎಲ್ಲ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡುವು. ಇದು ವಾದವಲ್ಲ. ಈಗ ಯಾರು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವರು ಎಂಬುದೇ ಕತ್ತರಿ.

ಅರ್ಜುನ್ ಒಂದು ಚೀಟಿಯನ್ನು ತೆಗೆದು ನಂದಿತಾಳ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟ. “ಇದು ನಿನ್ನದು,” ಎಂದನು. ತಾನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಮುಂದೆ ಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ನಿರ್ಧಾರ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು.

ನಂದಿತಾಳ ಬೆರಳುಗಳು ಆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದವು. ಬಿಳಿ ಅಂಚು, ಬಂಗಾರದ ಮುದ್ರೆ, ಓದಬಹುದಾದ ಸ್ಥಾನ. ತಲೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ್ದವರು ಎದುರೇ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಅವಳು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ದಾರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ವಸುಂಧರಾ ಇನ್ನೂ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಕಲು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಬ್ಬ ಉಶರ್ ಹುಡುಗ ದಿಗಿಲಿನಿಂದ ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಎರಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ.

“ಶೇಷಾದ್ರಿ,” ನಂದಿತಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು, “ಕ್ರಮ ಬರೆಯಿರಿ.” ಅವಳು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮೊದಲ ಹಿಡಿಪಿನ ಮೇಲೆ ಟಿಪ್ಪನೆ ತೋರಿಸಿ, “ಮೊದಲು ನಾನು. ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಅರ್ಜುನ್. ನಂತರ ಹಿರಿಯರು. ರೋಹಿತ್ ಮತ್ತು ವಸುಂಧರಾ ಅತ್ತೆ—ಅವರು ನಂತರ.” ಮಾತು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವಳು ಕಾಯಲಿಲ್ಲ. ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಹುಡುಗನತ್ತ ಕೈ ಚಾಚಿದಳು. ಹುಡುಗ ಮೊದಲ ಕ್ಷಣ ವಸುಂಧರಾಳತ್ತ ನೋಡಿದ; ಮುಂದಿನ ಕ್ಷಣ ನಂದಿತಾಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಚೀಟಿಯತ್ತ. ಅವನು ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಅವಳ ಕಡೆಗಿನಿಂದಲೇ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದ.

ಆ ಚಿಕ್ಕ ಚಲನೆಯೇ ಕೋಣೆಯೊಳಗಿನ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಒಡೆದಿತು. ವಸುಂಧರಾ ತಕ್ಷಣ ಮುಂದೆ ಬಂದು, “ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ—” ಎಂದು ಹಿಡಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದಳು; ಆದರೆ ಅವಳ ಧ್ವನಿ ಪೂರ್ತಿ ಆಗುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕೆಲಸಗಾರನಿಗೆ, “ಮಾರ್ಗ ಬಿಡಿ,” ಎಂದಿದ್ದ. ಎರಡು ಹೆಂಗಸರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಟ್ಟೆ ಹಿಡಿದು ಬದಿಗೆ ಸರಿದರು. ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ ತನ್ನ ಅಂಗವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಡಚಿಕೊಂಡು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲೇಬೇಕಾಯಿತು. ರೋಹಿತ್ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹಾಕಿ ಮತ್ತೆ ನಿಂತ; ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಯಾರಿಗೂ ಅವನನ್ನು ಕಾಯುವ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ.

ನಂದಿತಾ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಳು. ಹಳದಿ ಹೂವುಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಒತ್ತಿಕೊಂಡವು. ಅವಳ ಹಿಂದೆ ಅರ್ಜುನ್ ಏರಿದ, ಆದರೆ ಅವಳನ್ನು ಮೀರಲಿಲ್ಲ. “ಮೇಲಿನ ಒಳವಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಸನ ಎಡಬದಿ,” ಶೇಷಾದ್ರಿ ಉಸಿರು ತಗ್ಗಿಸದೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ. ಆ ಮಾತು ಈಗ ವಸುಂಧರಾಳಿಗೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲ, ನಂದಿತಾಳಿಗೇ. ಒಳಗಿನ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶಾಲ ಆಸನಗಳಿದ್ದವು; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವವು. ನಂದಿತಾ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿೊಂದರ ಮುಂದೇ ನಿಂತಳು, ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಳು. ಮತ್ತೊಂದರ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನ್‌ನ ಚೀಟಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಳು. ನಂತರ ತಿರುಗಿ ಬಾಗಿಲಿನ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಶೇಷಾದ್ರಿಯತ್ತ ಕಣ್ಣು ಎತ್ತಿ ನೋಡಿದಳು.

“ಇನ್ನಾವರು?” ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಅವಳು ಬೆರಳಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಸಾಲನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು. “ಅತ್ತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ. ರೋಹಿತ್ ಅವರಿಗೆ ಅದರ ಪಕ್ಕ.” ಕೊಠಡಿಯ ಅಂಚಿನ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ ಕುರ್ಚಿಗಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮೇಲಾಸನದಲ್ಲಿರುವವರ ಕಡೆ ಮೇಲ್ನೋಟದಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡಬೇಕು. ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಹೇರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಈಗ ಅದೇ ಕ್ರಮ ಅವರ ಮೇಲೆ ಮಡಚಿ ಬಿದ್ದಿತು.

ವಸುಂಧರಾ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವಳ ಉಸಿರೇ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. “ನಂದಿತಾ, ಇದು ಮೀರಿದೆ,” ಎಂದಳು. ಆದರೆ ಯಾರ ಕಡೆ ನೋಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಅವಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಂದಿತಾ ಅವಳ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಶೇಷಾದ್ರಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಸನಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದೆ ಬರೆದಿರುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೇ ಕೊಟ್ಟಳು. ಓದಲಿಕ್ಕೆ ಬಹಿರಂಗ. ಬದಲಾಯಿಸಲು ಈಗ ತಡ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅದನ್ನೇ ಬಾಗಿಲಿನ ಹತ್ತಿರದ ಫಲಕಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಸಿದ.

ಆ ಫಲಕ ಅಂಟಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹಾನಿ ಕಾಣಿಸಿತು. ವಸುಂಧರಾಳ ಗಲ್ಲದ ಬಳಿಯ ಬೆವರು ಮುತ್ತಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು; ಆದರೆ ಅವಳು ಮೇಲಾಸನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಲಿಲ್ಲ. ರೋಹಿತ್ ಕೆಳಸಾಲಿನ ಕುರ್ಚಿಯ ಹಿಂಬದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ, ಕೂತುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನೋಡಿದ—ಯಾರಾದರೂ “ಇಲ್ಲ, ನೀನು ಮೇಲೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೇ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆ. ಯಾರೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡಪ್ಪನೇ ತನ್ನ ದಂಡ ಸರಿಸಿ ಬದಿಗೆ ಕುಳಿತ. ಅಧಿಕಾರದ ಹಳೆಯ ಧ್ವನಿ ಮುರಿದಾಗ ಅದರ ಶಬ್ದ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ—ಒಮ್ಮೆಲೆ ದೊಡ್ಡದ್ದಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರು ಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸುವ ದಿಕ್ಕು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವುದೇ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಶಬ್ದ.

ನಂದಿತಾ ಕುಳಿತ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅರ್ಜುನ್ ತನ್ನ ಆಸನಕ್ಕೇರಿದ. ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ, ಕೇಳಿಸೋಷ್ಟೇ ಮೃದುವಾಗಿ, “ಇಗೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ,” ಎಂದನು.

“ಇದು ಈಗ ನನ್ನ ಕ್ರಮ,” ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಅದರ ನಂತರ ಅವಳು ಕೆಳಗಿನ ಸಾಲಿನತ್ತ ಮತ್ತೆ ನೋಡಲಿಲ್ಲ.

ಆಶೀರ್ವಾದ ಮುಗಿದು ಜನರು ಇಳಿಯತೊಡಗಿದಾಗ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಇಳಿದ ದಾರಿಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ನಂದಿತಾ ನಡೆದಳು. ಅವಳ ಹಿಂದೆ ದೂರವಿಟ್ಟು ಅರ್ಜುನ್ ಬಂದ. ಎದುರು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ದೇಹಗಳು ಗೋಡೆಯತ್ತ ತಾವೇ ಸರಿದುವು. ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತಿರುಗುವ ಬಳಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಉಶರ್ ಹುಡುಗ ತನ್ನ ಕೈಬುಡದ ಬಿಳಿ ತೋಳಿನ ಅಂಚನ್ನು ಮೊದಲು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದು, ಖಾಲಿ ಮಾಡಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಂದಿತಾ ಕಾಲಿಟ್ಟಳು.