ತಳ್ಳಿದವಳಿಗಿಂತ ಅವಳೇ ಮೇಲಾದಳು
“ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲು, ನಂದಿನಿ. ಮೇಲಿನ ಸಾಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಡ,” ಎಂದು ರೇಷ್ಮೆ ಸೀರೆಯ ಪಲ್ಲನ್ನು ಕೈಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ಸುಮಿತ್ರಾ ಅತ್ತೆ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತಿರುಗು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಬಳಿ ನೇರವಾಗಿ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿದಳು. ಅವಳ ಬೆರಳಿನ ಉಂಗುರ ಬೆಳಕನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿತು. ಮುಂದೆ ಮದುವೆ ಮನೆತನದ ಹಿರಿಯರಿಗಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಕುರ್ಚಿಗಳ ಸಾಲು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿ ಕಾರ್ಡ್ಗಳು—“ವರಪಕ್ಷ”, “ಹಿರಿಯರು”, “ಆಪ್ತರು”—ಎಂದು ಓದಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ನಂದಿನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪೇಪರ್ ಕವರ್ ಒಣವಾಗಿ ಮಚಕೊಂಡಿತು. ಬೆಳಗ್ಗೆಯಿಂದ ಓಡಿದ ಸೇವಾ ವಲಯದ ಕೆಲಸದ ದಣಿವಿನಿಂದ ಅವಳ ಭುಜಗಳು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದವು; ಆದರೂ ಅವಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮಾತ್ರ ಸರಿದಳು, ಎರಡು ಅಲ್ಲ.
“ಕೆಳಗಡೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಬದಿಯಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೋ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವಂತೆ ನೀನು ಬಂದಿದ್ದೀಯೆ ಅಷ್ಟೇ. ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಡೆ,” ಸುಮಿತ್ರಾ ಅತ್ತೆ ಇಷ್ಟೇನು ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಮೇಲಿನ ಮಂಟಪದ ಹಾಲ್ನಿಂದ ಪಾಯಸದ ವಾಸನೆ, ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧುಗಳ ಕಿವಿಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ಕೇಳುವಷ್ಟು ಉಚ್ಚವಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು. ಕೆಳಗಿನಿಂದ ವಿಕ್ರಮ್ನ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ಮಗಳಾದ ಗಾಯತ್ರಿ ಕಸೂತಿ ಬ್ಲೌಸ್ ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಅವಳಿಗಾಗಿಯೇ ಖಾಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಮುಂಭಾಗದ ಕಾರ್ಡ್ ಒಂದನ್ನು ಸುಮಿತ್ರಾ ಕೈಯಿಂದ ತಟ್ಟಿದಳು. “ಇದು ಗಾಯತ್ರಿಗಾಗಿ. ಇವತ್ತು ಗೊಂದಲ ಬೇಡ.”
ನಂದಿನಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ಕಾರ್ಡ್ ನೋಡಿದಳು. ಅದೇ ಮೇಜಿನ ತುದಿಗೆ, ನಿನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ವಿಕ್ರಮ್ ತಾನೇ ಅವಳ ಹೆಸರನ್ನು ಬರೆದು ಹಾಕಿದ ಕಾರ್ಡ್ ಇತ್ತು. ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಖಾಲಿ ಬಿಳಿ ಬದಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಚಿಕ್ಕ ಅವಮಾನವೇ ಅವಳ ಎದೆಯೊಳಗೆ ಬಿಸಿ ಕಲ್ಲು ಹಾಯಿಸಿದಂತೆ ಹೋಯಿತು. ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬಂಧು-ಬಳಗಕ್ಕೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ಮನೆವರು ಬೇಕಾದಾಗ ಒಪ್ಪಿ, ಬೇಕಾದಾಗ “ಇವಳು ಕೇವಲ ಸಹಾಯ ಮಾಡ್ತಾಳೆ” ಎಂದು ಕೆಳಗಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪ್ಪನ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ವೇಳೆಗೆ ತನ್ನ ಚಿನ್ನದ ಸರ ತಂದು ಕೊಟ್ಟುದೂ ಇದೇ ಮನೆಗೆ. ಇಂದು ಮದುವೆ ಹಣದ ಒತ್ತಡ, ಜನರ ಕಣ್ಣು, ಹಿರಿಯರ ಕುರ್ಚಿ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅವಳು ಕವರ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಶುಭಾಶಯದ ಹಣವನ್ನು ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಕೈಗೆ ಕೊಡದೆ, ಪಕ್ಕದ ನೋಂದಣಿ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಳು. “ಕವರ್ ಯಾರಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೋ ಅವರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ,” ಅಂದಳು. ಮೃದುವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆ ಒಣ ಪೇಪರ್ ಕವರ್ ಮೇಜಿನ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ತಾಗಿದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕದ ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆಯರು ತಲೆ ತಿರುಗಿಸಿದರು. ಅದು ದೊಡ್ಡ ಗೆಲುವೇನೂ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳನ್ನು ಕೇವಲ ಓಡಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆನ್ನುವ ಚಿಕ್ಕ ಬಿರುಕು ಅಲ್ಲಿ ಮೂಡಿತು.
“ನೋಡು ಭಾಷೆ,” ಸುಮಿತ್ರಾ ಹಲ್ಲು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡಳು. “ಕವರ್ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಸಿಗೋದಿಲ್ಲ.”
“ಕಾರ್ಡ್ ತಿರುಗಿಸಿ ಇಟ್ಟರೆ ಸಂಬಂಧ ಅಳಿಯೋದಿಲ್ಲ,” ನಂದಿನಿ ಅಂದಳು.
ಆ ಮಾತೇ ಸಾಕಾಯಿತು. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಮವಂದಿರು ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಿಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಮೇಲೆಗೆದ್ದರು. ಗಾಯತ್ರಿ ನಗುವಂತೆ ಬಾಯಿ ಸೀಳಿ, “ಅತ್ತೆ, ಬಿಡಿ. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಮರೆತು ಬಿಡ್ತಾರೆ,” ಅಂದಳು. ಅದು ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯ. ಮುಂದೆ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ಊಟದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗರು ನಿಂತರು. ದಾರಿ ಕಿರಿದಾಗಿತ್ತು; ಯಾರು ಮೊದಲು ಹೋಗಬೇಕು, ಯಾರು ಬದಿಗೆ ಸರಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಈಗ ಸಂಬಂಧದ ಓದು.
ವಿಕ್ರಮ್ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನಂದಿನಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ನೋಡಿದರೆ ಕೋಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಅವಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಕೆಳಗಡೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಬದಿಗೆ ಇಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಬಾಗಿಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲೇ ನಿಂತಳು. ಕನ್ನಡಿ ಬಾಗಿಲಿನ ಅರ್ಧ ತೆರೆತ ಎಲೆ ಅವಳ ಭುಜಕ್ಕೆ ತಗುಲಿತ್ತು. ಒಳಗಿಂದ ಫೋಟೋಗ್ರಾಫರ್ ಬೆಳಕನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಹೊರಗೆ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ಶೂ ಪಾಲಿಷ್ ವಾಸನೆ. ಅವಳ ಕಾಲಿಗೆ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅಸಮತಟ್ಟಾದ ಸ್ಯಾಂಡಲ್ ಪಟ್ಟೆ ದಿನದ മുഴುವತ್ತು ಓಡಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅವಳು ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮೇಲಿಂದ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ಮಾವನ ಶಬ್ದ ಬಂತು. “ಸುಮಿತ್ರಾ, ವಿಕ್ರಮ್ ಎಲ್ಲಿ? ಅವನ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಆಹ್ವಾನ ಪಟ್ಟಿ ಬೇಕು. ಹೆಸರಿನ ಕಾರ್ಡ್ ಯಾರು ಬದಲಾಯಿಸಿದರು?”
ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಲೇಪ ಉದುರಿದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಸಮಾಧಾನದಿಂದ, “ಮಾವ, ಚಿಕ್ಕ ಗೊಂದಲ. ಇದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಗಾಯತ್ರಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಲ್ಲಿ,” ಅಂದಳು. “ಇವಳು ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತರೆ ಸಾಕು.”
“ಇವಳು” ಎಂಬ ಪದವೇ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಎಸೆದ ಕಲ್ಲಾಯಿತು. ನಂದಿನಿ ಈಗ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಿಕ್ರಮ್ನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವನು ಮೇಲಿನ ದಾರಿಯಿಂದ ಫೋನ್ ಕಿವಿಗೆ ಹಿಡಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದ. ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಹಡವಾಟೆ, ಅಂಗಿಯ ತೋಳು ಮೇಲೆ ಮಡಚಿದ ಗುರುತು, ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ಯಾರೆಲ್ಲರ ಮಧ್ಯೆ ಓಡಿದನೋ ಅದರ ಕಂಗಾಲು. ನಂದಿನಿಯ ಮೇಲೆ ಅವನ ಕಣ್ಣು ಬಿತ್ತು, ನಂತರ ತಿರುಗಿ ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಿರುಗಿಸಿದ ಕಾರ್ಡ್ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು.
“ಅದು ಯಾರು ತಿರುಗಿಸಿದರು?” ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ತುಂಬ ಚಿಕ್ಕದು.
“ಇಪ್ಪೊ ಬೇಕಾ ಇದನ್ನ?” ಸುಮಿತ್ರಾ ನಗಿದಳು. “ಮದುವೆ ಮನೆಯ ಗೌರವ ಮುಖ್ಯ. ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸು. ನಂತರ ಇಂಥ ಮಾತು.”
ಆ ಕ್ಷಣ ನಂದಿನಿಗೆ ಹಳೆಯ ತಪ್ಪೇ ಮರುಕಳಿಸುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು—ಅವನು ಮತ್ತೆ ನಂತರಕ್ಕೆ ಹಾಕಬಹುದು, ಮತ್ತೆ ಯಾರೋ ಮಧ್ಯದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಬಹುದು. ಅದೇ ಬಲೆ. ಮಾತನಾಡಿದರೆ ಅವಳೇ ಕೆಟ್ಟವಳು, ಮೌನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅವಳೇ ಕಾಣದವಳು. ಸುಮಿತ್ರಾ ಅದನ್ನೇ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆಳೆದು, ಮೇಲಿನ ಕುರ್ಚಿ ಸಾಲಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿದಳು. ಅವಳ ಸೀರೆಯ ಗಡಿಗಳು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತ ಇಳಕಾಡಿದವು.
ಆಗ ವಿಕ್ರಮ್ ಕೆಳಗಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಮೇಲೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ತಿರುಗಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೇವಕರ ಹುಡುಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರ್ಡ್ಗಳ ಗುಚ್ಛವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ದಾರಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಎದುರು ಕೈ ಚಾಚಿದ. “ಒಮ್ಮೆ ಸೈಡ್ಗೆ,” ಅಂದನು. ಅದು ಕೇಳುವ ಮಾತಲ್ಲ, ದಾರಿ ಬದಲಿಸುವ ಮಾತು. ಹುಡುಗ ತಕ್ಷಣ ಬದಿಗೆ ಸರಿದ. ಗಾಯತ್ರಿ ಮಿಟುಕಿತು. ಸುಮಿತ್ರಾ, “ವಿಕ್ರಮ್, ಏನು ಡ್ರಾಮಾ ಇದು?” ಎಂದಳು.
ವಿಕ್ರಮ್ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೊದಲು ತಿರುಗಿಸಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಖಾಲಿ ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಬೆರಳಿಂದ ಸರಿಪಡಿಸಿ ಅದರ ಕೆಳಗಿದ್ದ ನಿಜದ ಬರಹವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದ—“ನಂದಿನಿ”. ನಂತರ ಮುಂಭಾಗದ ಕುರ್ಚಿ ಸಾಲಿನ ಎರಡನೆಯ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಒಂದು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆಳೆದ. ಅದರ ಕಾಲು ಕಲ್ಲಿನ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಘಾಸಿಗೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ಚರ್ಚರಿಸಿತು. ಜನರ ದೃಷ್ಟಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿತು. “ಈ ದಾರಿ ಬಿಡಿ,” ಅಂದನು ಮತ್ತೆ. ಈ ಬಾರಿ ಸುಮಿತ್ರಾಳಿಗೂ, ಗಾಯತ್ರಿಗೂ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವರಿಗೊ.
ಸಾಲು ಒಮ್ಮೆ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಬಾಳೆ ಎಲೆ ಹಿಡಿದ ಹುಡುಗರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದರು. ಗಾಯತ್ರಿ ಅತ್ತೆಯ ಕಣ್ಣನ್ನು ನೋಡಿದಳು; ಆದರೆ ಅತ್ತೆಯ ಮಾತಿಗಿಂತ ವಿಕ್ರಮ್ನ ಕೈ ಕುರ್ಚಿಯ ಮೇಲೆ ಇರುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಗಟ್ಟಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ನಂದಿನಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಅವಳ ಕಡೆ ನೋಡಿದ. “ಮೇಲೆ ಬಾ,” ಅಂದನು. “ನಿನ್ನ ಜಾಗ ಅಲ್ಲಿ.”
ಅದು ಮೊದಲ ಬಿರುಕು ಅಲ್ಲ; ಮೊದಲ ಓದುಬದಲಾವಣೆ. ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಕಿರಿದಾದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವರು ನಂದಿನಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವಳು ನಡೆದುಹೋದಾಗ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಬಂಗಾರದ ಕಂಗಣ ಅವಳ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಬದಿಗೆ ತಗುಲುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದರೂ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದೇ ಆಯಿತು. ಸುಮಿತ್ರಾ ಕೈ ಚಾಚಿ ಏನೋ ತಡೆಯಲು ಬಂದಳು, ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದ ಹಿರಿಯ ಮಾವನೇ, “ಸರಿಯಲಿ. ಹೆಸರಿರುವವರೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ,” ಎಂದು ಒಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ. ಆ ವಾಕ್ಯ ಸುಮಿತ್ರಾಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಕೈ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬತ್ತಿಹೋಯಿತು.
ನಂದಿನಿ ಕುರ್ಚಿಯ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಬೆನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಹೆಸರು ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾರ್ಡ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು. ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಯಾರೋ ತಡವಾಗಿ ತಂದಿದ್ದ ಅವಳ ಊಟದ ಡಬ್ಬಿ—ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಉಳಿದ ಊಟವೇ ಆಗಿರಬಹುದಾದ ತಂಪಾದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ—ಅವಳ ಚೀಲದಿಂದ ಅರ್ಧ ಹೊರಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳು ಅದನ್ನು ಒಳಗೆ ತುಳಕಿದಳು. ಅವಳ ಕೈ ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ವೇಳೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಮುಗಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಸುಮಿತ್ರಾ ಇಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಿಡುವವಳಲ್ಲ.
ಬರಬೇಕಾದ ಹೊಡೆತ ಬೇಗ ಬಂತು. ವರನ ಅಜ್ಜಿಯವರನ್ನು ಮುಂಭಾಗದ ಸಾಲಿಗೆ ಕರೆತಂದಾಗ ಸುಮಿತ್ರಾ ಅವಕಾಶ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ, “ಇಲ್ಲ, ಈ ಕುರ್ಚಿ ಕುಟುಂಬದ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ. ಹೊರಗಿನವರು ಎದ್ದು ಕೆಳಗಡೆ ಕುಳಿತರೆ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಸುಖ,” ಅಂದಳು. “ನಂದಿನಿ, ನೀನೇ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಎದ್ದುಬಿಡು. ಗೌರವ ಅಂದರೆ ಇದೇ.”
ಈ ಬಾರಿ ಮಾತು ನೇರವಾಗಿ ಹಿರಿಯರ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಇನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟಳು ಅವಳು. “ವಿಕ್ರಮ್ಗೆ ಏನು ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ ಅನ್ನೋದನ್ನ ಮನೆ ತಿಳ್ಕೊಂಡಿದೆ. ಕಾಲ ಕಳೆಯಲು ಜೊತೆ ನಡೆದರೆ ಸಾಕು ಅಂತಲ್ಲ. ಸ್ಥಾನ ಕೊಡೋದಕ್ಕೆ ಅದು ಕಾರಣ ಆಗೋದಿಲ್ಲ.” ಗಾಯತ್ರಿಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷಣ ತಡವಾದ ಆಶೆ ಮಿನುಗಿತು. ಜನರು ತಿರುಗಿ ವಿಕ್ರಮ್ನತ್ತ ನೋಡಿದರು. ನಂದಿನಿಗೆ ಎದ್ದು ಹೋಗುವ ದಾರಿ ಇತ್ತು; ಉಳಿದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಮಾನ. ಸುಮಿತ್ರಾ ಬಲೆಯ ಕೊನೆಯ ಗೀಟು ಕಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು.
ನಂದಿನಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎದ್ದಳು. ಕುರ್ಚಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಕಲ್ಲಿಗೆ ತಾಗಿತು. ಆದರೆ ಅವಳು ಕೆಳಗಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಳು. ಆ ಬಿಳಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಚೂರು ಈಗ ಕೇವಲ ಹೆಸರು ಅಲ್ಲ; ಯಾರಿಗೆ ಹಕ್ಕು ಎನ್ನುವ ಸಾಕ್ಷಿ. ವಿಕ್ರಮ್ ಎದುರು ನಿಂತು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿಸುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿದಳು. “ನನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಕಾರ್ಡ್ ಮೊದಲು ಯಾರು ತಿರುಗಿಸಿದರು ಅಂತ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಕೇಳ್ತಿದ್ದೇನೆ—ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿದವನು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನಾ, ಇಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಯಾರ ಮಾತಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನಾ?”
ಅದು ಬೇಡಿಕೆ ಅಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಅಂಚು. ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾರ್ಡ್ ಮಡಕಲಿಲ್ಲ. ವಿಕ್ರಮ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಕೆಲಸದ ಕಳೆದುಹೋದ ನೆಪವೇ ಮಾಯವಾಯಿತು. ಅವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಂದಿನಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಕಾರ್ಡ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ಸುಮಿತ್ರಾ ತಕ್ಷಣ ಒಳನುಗ್ಗಿದಳು. “ವಿಕ್ರಮ್, ಮೊದಲು ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು—”
“ಮೊದಲು ನಂದಿನಿ,” ಎಂದು ಅವನು ಕತ್ತರಿಸಿದ.
ಒಬ್ಬರ ಮಾತು ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ಸಾಲನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ ಆಯಿತು. ಅವನು ಹತ್ತಿರದ ಮೊದಲ ಕುರ್ಚಿಯ ಕಾರ್ಡ್ ಎತ್ತಿದ—“ಆಪ್ತರು”—ಅದನ್ನು ತೆಗೆದು ಬದಿಗಿಟ್ಟ. ನಂತರ ಅಜ್ಜಿಯವರ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಒಂದು ಕುರ್ಚಿ ಮುಂದೆ ಸರಿಸಿದ. ಅದರ ಪಕ್ಕದ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಚರ ತುದಿ ಕುರ್ಚಿಗೆ ನಂದಿನಿಯ ಕಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಇಟ್ಟ. ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ. ನಂತರ ಕೈಯಿಂದ ಕುರ್ಚಿಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬನ್ನು ತಟ್ಟಿದ. “ಇದು ನಂದಿನಿಯ ಜಾಗ. ನನ್ನ ಪಕ್ಕದ ಜಾಗ. ಯಾರಾದರೂ ಬದಲಾಯಿಸಬಾರದು.”
ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಬಾಯಿ ತೆರೆದಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ. ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ನ ಕೆಳಗಡೆ ನೇತುಹಾಕಿದ್ದ ಕುಟುಂಬ ಪ್ರವೇಶದ ಬಿಳಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಹೊಸ ದಾರಿಯಂತೆ ನಂದಿನಿ ನಿಲ್ಲುವ ಕಡೆಗೆ ತೆರೆಯಿಸಿದ. “ಮಾವ,” ಎಂದು ನೋಂದಣಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಿರಿಯನಿಗೆ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ, “ಇಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯರ ಸ್ವಾಗತ, ಹಸ್ತಾಂತರ, ಮೊದಲ ಊಟದ ಕರೆ—ನಂದಿನಿ ಜೊತೆ ನಾನೇ ಮಾಡ್ತೀನಿ. ಕವರ್ಗಳು ಕೂಡ ಅವಳ ಬಳಿ ಇರಲಿ.” ಎಂದು ಅವನು ನೋಂದಣಿ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಕೀಲಿಯ ಗುಚ್ಛವನ್ನೂ ನಂದಿನಿಯ ಕಡೆ ಚಾಚಿದ.
ಇದು ಮಾತಿಗಿಂತ ಕಠಿಣ ಹೊಡೆತ. ಸುಮ್ಮನೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಘೋಷಣೆ ಅಲ್ಲ; ಕೆಲಸ, ಕುರ್ಚಿ, ಪ್ರವೇಶ, ಹಸ್ತಾಂತರ—ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅವಳ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸಿದ ಕ್ರಮ. ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿಯಂತ್ರಣ ನೇರವಾಗಿ ಜಾರಿತು. ಗಾಯತ್ರಿ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ತನ್ನ ಪಲ್ಲು ಹಿಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದವರು ಈಗ ಯಾರು ಮೊದಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಓದಬೇಕಾಯಿತು. ಹಿರಿಯ ಮಾವ ಕಣ್ಣು ಎತ್ತಿ ನಂದಿನಿಯತ್ತ ನೋಡಿದ; ಪ್ರಶ್ನೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲ, ದಾಖಲೆಯಂತೆ. ಆ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಅಳಿಸಿಬಿಡುವ ಜಾಗ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಸುಮಿತ್ರಾ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿ ಹುಡುಕಿದಳು, ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಒಡೆದ ಶಬ್ದ. “ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಮನೆ ನೋಡಿದವರು ನಾವಲ್ಲವಾ? ಇವತ್ತೇ ಬಂದವಳಿಗೆ—”
“ಇವತ್ತು ಬಂದವಳು ಅಲ್ಲ,” ವಿಕ್ರಮ್ ಹೇಳಿದ. ಅವನ ಶಬ್ದ ಏರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಎಲ್ಲರ ಕಾಲನ್ನೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿದಂತೆ ಹೋಯಿತು. “ನನ್ನ ಜೊತೆ ನಿಂತವಳು. ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವವಳು. ನಾನು ವಿಳಂಬ ಮಾಡಿದ್ದೆ. ಈಗ ಇಲ್ಲ.” ನಂತರ ನಂದಿನಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿ, “ಕುಳಿ,” ಎಂದನು. “ಮತ್ತು ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು ನೀನೇ ಕರೆ.”
ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ನಂದಿನಿ ಕೀಲಿಯ ಗುಚ್ಛ, ನೋಂದಣಿ ಪುಸ್ತಕ, ಕವರ್ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ಬೆರಳು ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಬೆರಳಿಗೆ ಒಂದಿಷ್ಟು ತಗುಲಿತು; ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಅಧಿಕಾರದ ಉಷ್ಣವೇ ತಣ್ಣಗಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅನಿಸಿತು. ಅವಳು ಮೊದಲು ಅಜ್ಜಿಯವರ ಕಡೆ ನಡೆಯಿತು. “ಬನ್ನಿ ಅಜ್ಜಿ,” ಅಂದಳು. “ಈ ದಾರಿಯಿಂದ ಸುಲಭ.” ಅವಳೇ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ತೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಜನರು ಬದಿಗೆ ಸರಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಅಜ್ಜಿಯವರು ಅವಳ ಕೈ ಆಧರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ಆ ಒಂದು ನಡೆನಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೂ ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದಷ್ಟೇ ಅವಳನ್ನು ಕೆಳಗಡೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಲಿಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವರು ಈಗ ಅವಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಗಾಯತ್ರಿ ಏನೋ ಹೇಳಲು ಬಾಯಿ ತೆರೆದಳು, ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಿದಳು. ಸುಮಿತ್ರಾ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುವ ಯತ್ನ ಮಾಡಿದಳು; ಆದರೆ ನೋಂದಣಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಮಾವ ಈಗ ಅವಳನ್ನೇ ತಡೆದ. “ಒಮ್ಮೆ ನಿಂತು. ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರು ಹೋದ್ಮೇಲೆ,” ಅಂದನು. ಅವಳಿಗೇ. ಅವಳ ಮುಖಕ್ಕೆ ನೇರ ಪೆಟ್ಟು ಅದು. ದಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ್ದವಳು ದಾರಿಯ ಹೊರಗೆ ನಿಂತಳು. ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬಂಗಾರದ ಮೊಬೈಲ್ ಗಟ್ಟಿ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನಡುಗಿತು.
ಅಜ್ಜಿಯವರನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದ ನಂತರ ನಂದಿನಿ ತನ್ನ ಕುರ್ಚಿಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತಳು. ವಿಕ್ರಮ್ ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲೇ. ಅವನು ಕುರ್ಚಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲು ಕೈ ಚಾಚಿದ. ಅವಳು ಅವನ ಕೈ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಆ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಳು. ನಂತರ ಕೀಲಿಯ ಗುಚ್ಛವನ್ನು ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಬದಿಗೆ ಇಟ್ಟು, ಕವರ್ಗಳನ್ನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸಿದಳು. “ಮಾವ,” ಅಂದಳು, “ಮುಂದಿನ ಪಟ್ಟಿ ಯಾರದು?” ಅವಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಇದೀಗ ಅನುಮತಿ ಕೇಳುವ ಕಡೆಯಿರಲಿಲ್ಲ.
ಆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಕೊನೆಯ ಬೀಗವಾಯಿತು. ಕೆಲಸ ಯಾರಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಗೋಚರಿಸಿತು. ಹಿರಿಯ ಮಾವ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ. ವಿಕ್ರಮ್ ಪಕ್ಕದ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ. ಸುಮಿತ್ರಾ ಇನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ಮಾತನಾಡಿದರೆ ಅದು ಆದೇಶವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ತಡವಾದ ವಿರೋಧ ಮಾತ್ರ. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲೆಕ್ಕ ತಪ್ಪಿದ ಭಯ ನಿಂತಿತು.
ಊಟದ ಮೊದಲ ಕರೆಯ ಬಳಿಕ ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ಗದ್ದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲತ್ತ ಹರಿದಾಗ, ಜನರ ಓಡಾಟ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ತಿರುಗು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿತು. ಈಗ ಮುಂದೆ ನಂದಿನಿಯೇ ಇಳಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೀಲಿಯ ಗುಚ್ಛ, ನೋಂದಣಿ ಪುಸ್ತಕ, ಖಾಲಿಯಾದ ಕವರ್ಗಳ ಪಟ್ಟಿ. ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಯುವ ಮೊದಲು ವಿಕ್ರಮ್ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ತುಂಬ ಹತ್ತಿರದ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಬಹುದಾದ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ನಿಂತ. “ನಂದಿನಿ,” ಎಂದನು, “ಇನ್ನಿಂದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಜಾಗವನ್ನು ನೀನು ಹೇಳ್ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಮೊದಲು ಹೇಳ್ತೀನಿ.”
ಅವಳು ಅವನತ್ತ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣ ನೋಡಿದಳು. “ಇವತ್ತಿನದಕ್ಕೆ ತಡವಾಯಿತು,” ಅಂದಳು. “ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಕಾರ್ಡ್ ಯಾರಾದರೂ ತಿರುಗಿಸಿದ್ರೆ, ನಾನೇ ಎದ್ದು ಇಡುವೆ.”
ಅವನು ತಲೆಯಾಡಿಸಿದ. ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ.
ಅವಳು ಮೆಟ್ಟಿಲಿನ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ಗೆ ಬಂದಾಗ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಹ್ಯಾಂಡ್ರೇಲ್ ಹತ್ತಿರ ಇಟ್ಟಳು. ತಂಪಾದ ಉಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳ ತುದಿ ತಾಕಿ ನಿಂತಿತು. ಅವಳಿಗಿಂತ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಕೆಳಗೆ ಸುಮಿತ್ರಾ, ಗಾಯತ್ರಿ, ಇನ್ನಿಬ್ಬರು ಬಂಧುಗಳು ಗುಂಪಾಗಿ ಬಂದರು; ಆದರೆ ಯಾರೂ ಅವಳ ಸಾಲು ದಾಟಲಿಲ್ಲ. ಕಿರಿದಾದ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಇಳಿಯುವ ಹಕ್ಕು ಯಾರದು ಎಂಬುದು ಈಗ ದೇಹಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವೇ ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ನಂದಿನಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತು, ತನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು.