खोटा ऑपरेटर बेवरच उघडा पडला

दुसऱ्या गाडीचा ड्रायव्हर मागच्या गल्लीत रिव्हर्स मारत शिवी घालत होता, ट्रॉलींची रांग शटरपर्यंत येऊन अडकली होती, आणि डिस्पॅचच्या लोखंडी टेबलामागे बसलेला राहुल किल्ल्यांचा जुडगा बोटावर फिरवत म्हणत होता, “थांबा सगळे. रिलीज माझ्याकडूनच होईल.” मृणाल दोन पावलांवर उभी होती. तिच्या पायाजवळ सकाळचा डबा अजून उघडाच पडला होता; पोळ्या थंड होऊन कडा वाळल्या होत्या. टेबलावरच्या चहाच्या कपाखाली पातळ तपकिरी वर्तुळ बसलं होतं. वेळ निघून जात होती, पण खुर्ची आणि किल्ल्या दोन्ही चुकीच्या माणसाकडे होत्या.

मुंबईच्या या बॅकलेनमध्ये एक शटर उशिरा उघडलं, की पूर्ण साखळी थांबायची. आतून पल्लवी ओरडत होती, “बोरिवलीची गाडी कट-ऑफला लागली!” बाहेर सुरक्षा मुलगा बिलांच्या फाईल्स छातीशी दाबून उभा. शेखर काका, मालकाचे मोठे चुलत भाऊ, आज खास आलेले—कारण राहुल आता “घरचा माणूस” म्हणून पुढे ढकलला जात होता. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं सगळ्यांना ठाऊक होतं; मालकाची पुतणी त्याच्यासोबत लग्न ठरल्यासारखं फिरत होती. त्यामुळे राहुलचा आवाज कामापेक्षा मानपानावर जास्त उभा होता.

मृणालने टेबलाकडे बघून सपाट आवाजात म्हटलं, “पहिल्यांदा तीन नंबरचं शटर उघडा. मग कोल्ड-क्रेट्स बाहेर काढा. बोरिवली आधी सोडा. नाहीतर आतली दोन पॅलेट्स अडकतील.” ती पुढे सरकली तसे राहुलने किल्ल्या मागे ओढल्या. प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यावर बसून तो हसला, जणू ती जागा त्याच्या नावावरच लिहिलेली होती. “तू थांब. तुला जे माहीत आहे, ते मला माहीत नाही असं समजू नकोस. लोकांसमोर उगीच दाखवू नको.”

“दाखवायचं असतं, तर मी तुझ्या मागे उभी राहिले नसते,” मृणालने उत्तर दिलं. “तू चौथ्या गेटचं सील आधी तोडलंस. म्हणून इनवर्ड आणि आउटवर्ड एकाच रेषेत अडकले.”

शेखर काकांनी मिशीला हात लावला. त्यांच्या नजरेत प्रश्न नव्हता; तंबी होती—समोर मोठे उभे असताना मुलीनं आवाज उंचावू नये अशी. राहुलला त्याचंच बळ आलं. “काका, बघा ना. दोन वर्षं एंट्री मारली म्हणून स्वतःला मालक समजते. मी बघतो.” त्याने सुरक्षा मुलाला झापलं, “फाईल इथे ठेव. आणि कोणतंही शटर माझ्या सांगण्याशिवाय उघडायचं नाही.”

फाईल त्याच्या टेबलावर गेली, पण सुरक्षा मुलगा मृणालकडे एकदा पाहून थांबला. तीच पहिली भेग होती. मृणालने त्याच्याकडून कागद खेचला नाही; फक्त पानावर बोट ठेवलं. “बारकोड चेक कर. बोरिवली, ठाणे, वाशी—ही क्रमवारी आहे. चुकीच्या गाडीला रॅम्प देऊ नकोस.” मुलगा हलला नाही. राहुलचा चेहरा चुरगळला. “ऐकलंस नाही का?”

बाहेरून हॉर्नवर हॉर्न चढले. आतून पल्लवी धावत आली. तिच्या हातात स्क्रीनचा उजेड मुठीत दाबल्यासारखा फोन. “रिटेलवाल्यांनी फोटो टाकलेत. उशीर झाला, तर पैसे कापतील. आणि कोल्ड-स्टॉक गरम होतोय.” ती राहुलकडे वळली. “तू अजून काही सोडलंच नाहीस?”

राहुल लगेच उभा राहिला, पण उभं राहणं आणि चालवणं वेगळं असतं. त्याने घाईघाईने तीन नंबरची किल्ली शोधायला जुडगा उलटा केला. चुकीची किल्ली. मग दुसरी. मग तिसरी. किल्ल्या एकमेकींवर आपटून किरकिरल्या. मागच्या शटरपाशी कामगारांनी ट्रॉली थांबवून त्याच्याकडे पाहिलं. मृणालची नजर फक्त त्याच्या हातांवर होती. थरथर पहिल्यांदा दिसली.

“ती लांब दातांची,” ती म्हणाली.

“मला दिसतंय!” राहुल जवळजवळ ओरडलाच. त्याने किल्ली लावली. लॉक फिरलंच नाही. पुन्हा जोर. आतली पॅलेट हलली, बाहेरची ट्रॉली उलटी झाली, क्रेट्स घसरून ओल्या जमिनीवर आपटले. दोन दह्याच्या पेट्या फुटल्या. पांढरा द्रव गटाराच्या दिशेने वाहू लागला. बाहेरचा ड्रायव्हर शिव्या थांबवून बघत राहिला. शेखर काकांच्या कपाळावरची नस फुगली.

आता मृणाल पुढे गेली. “किल्ली मला दे.”

राहुलने हात मागे घेतला. “नो. मी करतो.”

पल्लवीचं संयम सुटलं. “करतो म्हणजे काय? माल खराब होतोय!” ती शेखर काकांकडे वळली. “काका, काहीतरी बोला.”

तेवढ्यात आतून मालक, अभयराव, आले. पांढरा शर्ट घामाने पाठीला चिकटलेला. त्यांनी दारातलं दृश्य एकदाच पाहिलं—फुटलेल्या पेट्या, हॉर्नांचा आवाज, राहुलच्या हातात अडकलेल्या किल्ल्या, आणि मृणाल अजूनही बाजूला रोखून धरलेली. “इथे कोण चालवतंय?” त्यांचा प्रश्न हवा चिरत गेला.

राहुल लगेच म्हणाला, “मी पाहतोय, मामाजी. थोडा जाम आहे.”

“जाम?” मृणालचा आवाज खालीच राहिला. “तीन नंबर बंद, चार नंबर चुकीने उघडलेलं, वाशीची गाडी बोरिवलीच्या पुढे अडकवलेली. आणखी दोन मिनिटांत आतलं तापमान वाढेल.”

अभयरावांनी राहुलकडे हात केला. “दे.”

राहुल हललाच नाही. तीच त्याची चूक ठरली. दोन सेकंदात बाहेरचा ड्रायव्हर शटर ठोकू लागला. पल्लवीने फुटलेल्या दह्याकडे बोट केलं. “मामा, दे म्हणा ना त्याला!” अभयरावांचा आवाज या वेळी थंड पडला. “किल्ल्या.”

राहुलने जुडगा अभयरावांच्या हातावर ठेवला, पण त्यांची बोटं किल्ल्यांवर थांबली नाहीत. त्यांनी सरळ मृणालकडे वळून तो जुडगा तिच्या तळहातावर आपटल्यासारखा ठेवला. लोखंडाचा भार बसताच ती क्षणभरही न थांबता फिरली. “सुरक्षा, तीन नंबर. पल्लवी, कोल्ड-क्रेट्स बाहेर रेषेत. नासिर, फुटलेलं बाजूला झाड—रॅम्प मोकळा. कोणीही चार नंबरला हात लावायचा नाही.”

तिच्या आवाजाकडे शरीरं वळली. तीच दुसरी भेग नव्हती; तो मोड होता. मृणालने किल्ली लॉकमध्ये घातली, अर्धा फिरवून परत घेतली, मग वरचा दबाव सोडवत दुसऱ्या कोनातून फिरवली. लॉक एकदम उघडलं. शटर वर जाताना चेन करकरली, आणि जामचा पहिला थर हलला. “पहिली ट्रॉली बाहेर. बोरिवलीची गाडी मागे घ्या—आता. दुसरी रांग थांबवा. हं, असंच.”

ती टेबलामागे बसली नाही; उभी राहूनच फाईल आपल्या बाजूला ओढली. राहुलच्या समोरून. “क्रम मी सांगते. कागद माझ्याकडे.” सुरक्षा मुलाने लगेच शिक्कामोर्तब वही तिच्या डाव्या हाताशी ठेवली. राहुलने ती पकडायला हात टाकला, पण नासिरची ट्रॉली मध्ये आली. त्याला मागे हटावं लागलं.

मृणालच्या आदेशांना प्रतिसाद तात्काळ मिळू लागला. “वाशी थांब. ठाणे साईडला घे. त्या निळ्या पॅलेटला हात लावू नको—ती परत आत.” “रॅम्प स्वच्छ. पुढची गाडी.” “सील नंबर मोठ्याने वाच.” प्रत्येक आदेशानंतर काहीतरी हलत होतं—चाकं, शटर, मान, फाईल, शरीरं. काही क्षणांपूर्वी एकमेकांच्या अंगावर अडकलेली माणसं आता तिच्या आवाजाच्या रेषांनी विभागली जात होती. बाहेरची गाडी सुटली तेव्हा ड्रायव्हरने हॉर्न न वाजवता हात वर केला; त्याला कुणाचं नाव माहीत असण्याची गरज नव्हती, चालवणारा कोण आहे ते पुरेसं दिसत होतं.

राहुल बाजूने म्हणाला, “मी आधीपासून तेच सांगत होतो.”

मृणालने त्याच्याकडे पाहिलंही नाही. “नासिर, त्याला रॅम्पच्या आत उभं राहू देऊ नकोस. मार्ग अडतोय.” शब्द इतके साधे होते, पण घाव उघडा. नासिरने काहीच न बोलता ट्रॉली फिरवली. राहुलला मागे जावं लागलं—स्वतःच्या लोकांसमोर, शेखर काकांच्या नजरेसमोर, पल्लवीच्या उघड्या तुच्छतेसमोर. त्याने मोबाइल काढून कुणाला तरी कॉल लावायचा प्रयत्न केला; हातातला स्क्रीनचा उजेड खालीच थरथरत राहिला.

अजून दोन गाड्या सुटल्या. कोल्ड-स्टॉक बाहेर पडला. फुटलेल्या दह्याचा वास कमी झाला. मग, जशी गर्दी सैल झाली, राहुलचा धीर परत यायचा प्रयत्न करू लागला. तो अभयरावांजवळ जाऊन अर्ध्या हसण्यात म्हणाला, “आता ठीक आहे. मी बसतो पुढे. तिच्यामुळे जरा टेन्शन झालं—”

“बसू नकोस.” मृणालचा आवाज यावेळी सरळ त्याच्या वाक्यावर गेला. ती मालकाच्या बाजूने चालत टेबलापाशी आली. खुर्ची अजूनही रिकामी होती, पण अधिकार रिकामा नव्हता. तिने फाईल बंद केली, शिक्का ठेवला, आणि अभयरावांकडे हात पुढे केला. “मास्टर किल्ल्या.”

एकदम सगळं गोठलं नाही; उलट दोन कामगारांनी ट्रॉली ढकलणं थांबवलं नाही. त्यातच दृश्याची धार होती. काम चालू असतानाच निर्णय घ्यावा लागणार होता. अभयरावांनी भिंतीवरच्या जुन्या कॅबिनेटकडे पाहिलं. ते कॅबिनेट सामान्यतः त्यांच्या केबिनमध्ये राहायचं; आज सकाळी राहुलने “मी बघतो” म्हणत मास्टर जुडगा काढून घेतला होता. अभयरावांच्या चेहऱ्यावर संकोच चमकला—घर, नातं, पुढचं लग्न, बाहेर उभे नातेवाईक. शेखर काका एक पाऊल पुढे आले. “अभय, मुलगा शिकतोय. लोकांसमोर—”

“लोकांसमोरच.” मृणालने काकांचं वाक्य अर्ध्यात कापलं. “चुकीने उघडलेलं गेट, खराब झालेला माल, अडवलेल्या गाड्या—हेही लोकांसमोरच झालं. आत्ता निर्णय न घेतला, तर पुढची रिलीज पुन्हा त्याच्याकडून अडकणार.”

राहुलचा स्वर कडू झाला. “तू मर्यादा ओलांडतेयस.”

मृणाल त्याच्याकडे वळली. “मर्यादा कुठे होती जेव्हा मला खुर्चीपासून दूर ठेवत होतास? जेव्हा माझ्या क्रमवारीवर पाय दिलास? कामाच्या जागेला साखरपुड्याचं मानपान समजलास?” ती पुन्हा अभयरावांकडे वळली. “किल्ल्या.”

राहुलने शेवटचा डाव खेळला. तो पटकन भिंतीकडे गेला, कॅबिनेटच्या छोट्या हुकवरून मास्टर जुडगा उचलला आणि मुठीत बंद केला. “हे मी कोणालाही देणार नाही. मामाजी, तुम्ही बोला.”

त्याच्या त्या एका हालचालीने त्याचं उरलेलं सगळं उघडं पडलं—कामासाठी नव्हे, ताब्यासाठी तो झगडत होता. मृणाल दोन पावलं पुढे गेली. तिचा वेग वाढला नाही, पण मध्ये कोणी येईल अशी मोकळी जागा तिनेच मिटवली. “सुरक्षा, तीन नंबर बंद करू नको. पुढची गाडी रेषेत ठेवा.” आदेश बाहेर गेला. मग तिने राहुलच्या मुठीकडे हात केला. “उघड.”

तो हलला नाही. तिचा पुढचा शब्द खाली, पण धारदार. “उघड. नाहीतर आत्ता इथून बाहेर.”

अभयरावांनी एकदम निर्णय घेतला. “राहुल, किल्ल्या दे आणि मागच्या ऑफिसमध्ये बस. आजपासून रिलीज मृणालकडून.” हे वाक्य संपेपर्यंत राहुलच्या चेहऱ्यावरच्या रंगात बदल दिसू लागला. “मामाजी, एका मुलीसमोर—”

“कामासमोर,” अभयरावांनी दुरुस्त केलं.

राहुलने मुठ घट्ट केलीच, पण बाहेरून पल्लवीचा आवाज आला, “बोरिवली गेली! पुढची कोण?” सगळ्यांची नजर राहुलवर नव्हती; कुणाकडे वेळच नव्हता. त्याचा विरोध इतक्यातच छोटा झाला. मृणालने त्याच्या बोटांवर स्वतःची बोटं ठेवली, एकेक बोट उघडत मास्टर जुडगा काढून घेतला. संघर्ष फार मोठा नव्हता; म्हणूनच अधिक अपमानकारक होता. तो तिच्या तळहातात पडताच राहुलचा हात रिकामा, उघडा, हास्यास्पद दिसला.

तिने लगेच मागे न वळता अभयरावांना विचारलं, “पुढची रिलीज—ठाणे की वाशी?”

“ठाणे आधी,” त्यांनी उत्तर दिलं.

“ठाणे आधी,” मृणाल मोठ्याने म्हणाली. “चार नंबर मी उघडते. राहुल, तू आतल्या टेबलाला बसशील. इथल्या रेषेच्या बाहेर.” मग अजून एक वार, सरळ आणि कामाच्या नावानेच: “आणि उद्यापासून डिस्पॅच सीटवर जो बसेल, त्याचं नाव मी लिस्टवर लावेन. आजचं नाव—मृणाल.”

तिने फाईलच्या वरच्या पानावर काळ्या मार्करने स्वतःचं नाव लिहिलं, खुर्ची टेबलाच्या आत ओढून बसली, आणि मास्टर किल्ल्यांचा जुडगा आपल्या बाजूला ठेवला. बाहेरून कामगारांनी तिच्याकडे पाहून पुढचा क्रम विचारायला सुरुवात केली. राहुलने काही बोलायचा प्रयत्न केला, पण त्याच्या आवाजावर शटरची साखळी आणि ट्रॉलींचं खडखडणं जड ठरलं. त्याला मागच्या प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यावर जावं लागलं—जिथे आधी ती उभी ठेवली गेली होती.

पुढची पंधरा मिनिटं तिच्या आवाजाने चालली. “सील नंबर.” “लोड मोज.” “रॅम्प मोकळा.” “ही गाडी आधी.” प्रत्येक आदेशानंतर काम झालं. मध्ये एकदाच शेखर काका काही बोलायला सरसावले, पण अभयरावांनी त्यांना हाताने थांबवलं; त्यांची नजर आता कामावर होती, घरच्या राजकारणावर नाही. पल्लवीने फुटलेल्या दह्याजवळून जाताना राहुलकडे पाहिलंही नाही. अपमानाचा सर्वात कडक प्रकार तोच असतो—लोकांना तुझ्याशी भांडायलाही वेळ उरत नाही.

गर्दीचा वास, डिझेल, फुटलेल्या दह्याची आंबट रेघ, घाम, आणि लोखंड यांच्या मध्ये शेवटची गाडीही हलली तेव्हा मृणाल उठली. तिने मास्टर किल्ल्या उचलल्या. भिंतीवरचं कॅबिनेट उघडलं. “ही इथून परत फक्त माझ्या नोंदीवर निघतील,” ती म्हणाली. जुडगा हुकवर चढवून तिने दार बंद केलं. किल्ल्या दोनदा एकमेकींवर आपटल्या, हलक्या आवाजात थरथरल्या, आणि मग स्थिर झाल्या.