माझी जागा वर गेली

“थांबा, तिचा प्रवेश वरच्या रांगेत नाही,” काचेच्या दाराजवळ उभ्या व्यवस्थापकाने हात पुढे करून मृणालची पावलं अडवली. त्याच्या कोपराजवळ प्लास्टिकच्या क्लिपला अडकवलेली पाहुण्यांची यादी हलत होती; बाजूच्या अरुंद काउंटरवर गुलाबांच्या पाकळ्या, दोन सेफ्टीपिन आणि अर्धवट उघडलेला काळा मार्कर पडला होता. मृणालच्या खांद्यावर दिवसभराच्या सेवा क्षेत्रातील शिफ्टचा कडकपणा अजून बसला होता, कुर्त्याच्या बाह्यांवर बसच्या रेलिंगची घडी पडली होती. ती ओठ उघडायच्या आत समृद्धी वहिनीने मोत्याच्या पर्सचा पट्टा सांभाळत हसून सांगितलं, “अहो, ही घरचीच आहे, पण अजून नाव जाहीर केलेलं नाही. साइड एंट्रीने घ्या. फोटोंचा फ्लो बिघडतो.”

मृणालच्या मागे उतरलेले दोन मावसभाऊ एकमेकांकडे पाहून हसले. मुख्य दारातून सोन्याच्या किनारीची थाळी, आरती, मोबाईलचे कॅमेरे—सगळं ज्यांच्यासाठी राखून ठेवलेलं होतं, तिथून तिला बाजूला वळवलं जात होतं. आणि दुखणं फक्त इतकंच नव्हतं की तिला थांबवलं; तीन वर्षं अथर्वसोबत नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं सगळ्यांना ठाऊक असूनही, आज साखरपुड्याच्या दिवशी तिची ओळख ‘अजून ठरलेली नाही’ म्हणून कापली जात होती.

ती क्षणभरही विनवणीला उभी राहिली नाही. तिने पर्समधून छोटा चावीचा गुच्छ काढला—अथर्वच्या वर्लीच्या फ्लॅटची उशीरा परत करायची राहिलेली चावी, कडेला निळ्या शाईचा जुना डाग—आणि सरळ समृद्धीच्या हातात ठेवला. “साइड एंट्री असेल तर चावीही साइडलाच राहू दे,” ती थंडपणे म्हणाली. “मी आत येते, पण जिथे उभं कराल तिथे उभी राहीन असं समजू नका.”

समृद्धीच्या चेहऱ्यावर एक झटका चमकून गेला; तरी तिने ताबडतोब गोड आवाज चढवला. “अगं, नाटक नको. आज घरचा मान राखायचा आहे.” तिने व्यवस्थापकाकडे वळून आदेश दिला, “तिचं नाव सहाय्यकांच्या टेबलावर टाका. स्वागतपिशव्या वाटायच्या आहेत. उगीच मुख्य दारात गर्दी नको.”

पाच मिनिटांत अपमानाला आकार मिळाला. सभागृहाच्या आत, मस्तकपीठासमोरच्या भिंतीवर मोठा क्रमफलक लावलेला होता—‘वरपक्ष निकट नाते’, ‘वधूपक्ष निकट नाते’, ‘विशेष मान्यवर’—आणि प्रत्येक नावाशेजारी क्रमांक. मृणालचं नाव कुठेच नव्हतं. उलट समृद्धीने एका मुलीला हाक मारून तिच्या हातात पिशव्यांची टोपली दिली आणि मृणालकडे बोट दाखवलं. “तू तिच्यासोबत राहा. हेड-टेबलच्या मागे उभं राहायचं नाही. नंतर लोक विचारतात.”

अथर्व दूर उभा होता. क्रीम रंगाच्या कुर्त्यावर जाकीट, चेहऱ्यावर घरच्यांनी शिकवलेला सणासुदीचा शांतपणा. त्याने एक पाऊल पुढे टाकलं, मग समृद्धीच्या नजरेत अडखळला. “मृणाल, थोडं adjust कर ना,” तो हळू म्हणाला. त्या एका शब्दाने तिच्या तळहातात खुपसल्यासारखं झालं. त्याच्यासाठी तिने कितीदा रात्री उशिरा लोकल पकडली, त्याच्या आईच्या डॉक्टरकडे धाव घेतली, त्याच्या मुलाखतीसाठी फाईल्स लावल्या—पण आज, प्रवेशक्रम ठरवणाऱ्या दाराशी, तो तिच्यासाठी फक्त “adjust” उचलू शकला.

तिने पिशव्यांची टोपली घेतली, पण डोकं खाली घातलं नाही. स्वागताच्या रांगेत ती उभी राहिली खरी; मात्र प्रत्येक पाहुण्याला पिशवी देताना ती मावशींना, काकूंना, चुलतभावांना स्पष्टपणे “नमस्कार” म्हणत होती. “माझं नाव मृणाल,” ती दोनदा मुद्दाम उच्चारली. पहिल्या दहा मिनिटांतच किमान चार जणांनी समृद्धीकडे पाहून विचारलं, “अगं, हीच का ती मृणाल?” समृद्धीच्या गालावरचा मेकअप जरी हलला नाही, तरी तिच्या आवाजात पहिला तडा पडला. “हो, पण आत्ता कार्यक्रम आधी—”

बाहेर अचानक ब्रेकचा आवाज घासल्यासारखा आला. हॉटेलच्या पोर्चमध्ये एक काळी कार आणि तिच्या मागे पांढरी SUV येऊन थांबली. व्यवस्थापक सरसावला, दार उघडायला दोन मुलं धावत गेली. समृद्धीने क्षणात पल्ला बदलला; “पहिल्यांदा आमची मोठी आत्या,” ती म्हणत पोर्चकडे धावली. सगळी नजर तिकडे वळली. मृणालने पिशव्यांची टोपली टेबलावर ठेवली आणि सरळ दाराशी आली.

SUVच्या मागच्या सीटचं दार उघडलं, आणि आधी अथर्वची आई उतरली नाही. आधी उतरला अथर्वचा आजोबा—भोसले कुटुंबात ज्यांचा शब्द शेवटचा मानला जायचा तो विठ्ठलराव. त्यांच्या पाठोपाठ त्यांच्या शेजारी बसलेला अथर्व उतरला; आणि तिसऱ्या सीटवरून, साडीचा पदर आवरत, अथर्वची आई. समृद्धी आरतीची थाळी घेऊन आजोबांकडे धावली; पण विठ्ठलरावांनी हाताने तिला थांबवलं. “अथर्व,” त्यांनी मोठ्याने विचारलं, “तू ज्यासाठी मला मुलुंडहून परत वळवून आणलं, ती मुलगी कुठे आहे?”

तो प्रश्न पोर्चभर पसरला. अथर्वचा चेहरा पांढरट झाला. तो एक सेकंद मूक उभा राहिला, मग गर्दीतून मृणालला शोधू लागला. ती मुख्य दाराच्या उंबरठ्यावरच उभी होती. विठ्ठलरावांची नजर तिच्यावर स्थिरावली. “तीच?” त्यांनी विचारलं.

अथर्वने यावेळी मान झुकवली नाही. “हो, आजोबा. मृणाल.” त्याचा आवाज कमी होता, पण स्पष्ट. समृद्धी मध्ये पडली. “बाबा, आधी आत्या—रीतीप्रमाणे—”

“रीती?” विठ्ठलरावांच्या काठीचा टोक पोर्चच्या टाइलवर आपटला. “जिचं नाव घरात सगळ्यांना माहिती आहे, तिला साइडने घ्यायचं, आणि बाकीच्यांना पुढे? मग माझा प्रवेशही थांबवा. मीही बाजूने येतो.” व्यवस्थापकाची मान खाली गेली. आरतीची थाळी हवेत अडकली.

तोच मधला फेरा उलटला. पोर्चकडचा लाल दोर एक मुलगा बाजूला सारत होता. समृद्धी आजपर्यंत ज्या रेषेने लोकांना चालवत होती, तीच रेषा विठ्ठलरावांच्या एका वाक्याने कटली. त्यांनी अथर्वकडे न बघता सांगितलं, “तिला घेऊन पुढे चल.” आणि सगळ्यांसमोर, मुख्य दाराच्या मध्ये, समृद्धीला एक पाऊल बाजूला व्हावं लागलं. तिच्या पर्सचा पट्टा दाराच्या हँडलला अडकून ओढला गेला; मोत्यांची ओळ विस्कटली. मृणाल आरतीसमोर उभी राहिली. आरती तिलाच ओवाळली गेली. अथर्व तिच्या अर्ध्या पावलामागे होता.

सभागृहात शिरताच नजरा बदलल्या; पण भांडण संपलं नाही. ज्यांनी पोर्चवरच चित्र वाचलं, ते अजून बसले नव्हते. समृद्धीने ताबडतोब नवा डाव टाकला. हेड-टेबलसमोरच्या नावांच्या कार्डांची ती स्वतः तपासणी करू लागली. “इथे वरपक्षाच्या बहिणी, जावई, विशेष वयोवृद्ध,” ती जोरात म्हणाली, इतक्या आवाजात की चार रांगांपलीकडील काकूंनाही ऐकू जावं. तिने एक रिकामी खुर्ची मागच्या बाजूला दाखवली. “मृणाल, तू तिथे बस. पुढे बसलीस तर लोक अर्थ काढतात.”

मृणालने त्या खुर्चीकडे पाहिलं. ती अर्धी पडद्यामागे, एसीच्या आवाजात, पाण्याच्या डिस्पेंसरजवळ होती. दिसेल इतकी जवळ, पण मोजली जाणार नाही इतकी लांब. हा डाव पहिल्यापेक्षा वाईट होता; कारण आता आत्या, मामा, हॉटेलचे कर्मचारी, छायाचित्रकार—सगळे पाहत होते. समृद्धीने पुढचं नावकार्ड स्वतःच्या हाताने सरकवलं, जणू तीच घराची खातेदार.

अथर्व पुन्हा अडखळला. “वहिनी, थांबा—” एवढंच.

“का थांबू?” समृद्धीचा आवाज गोडपणातून धारदार झाला. “नातं आहे, मान्य. पण जागा ठरते ती लग्नानंतर. आधी कोण कुठे बसणार ते मी पाहते. घरचा मान कुणी तरी ठेवायला हवा.”

मृणाल त्या वाक्यापाशी सरळ पुढे गेली. तिने मागची खुर्ची पकडली नाही. हेड-टेबलजवळ पोचून तिने समृद्धीच्या हातातून स्वतःचं नाव नसलेलं रिकामं कार्ड उचललं. तिच्या बोटांवर शाईचा जुना डाग पुन्हा दिसला. “घरचा मान?” ती शांतपणे म्हणाली. “मग घराचा माणूस ठरवू दे.”

ती विठ्ठलरावांकडे वळली. “आजोबा, एकच प्रश्न. मला दाराशी साइडला उभं करायचं आणि आता पडद्यामागे बसवायचं—हीच तुमच्या घराची जाहीर जागा असेल, तर मी आत्ताच निघते. पण मग पुढे माझं नाव कुणी घरात घेऊ नये.”

हवा खडबडून थांबली नाही; उलट नाकात फुलांचा दर्प, गरम लाईट, आणि काचेच्या ग्लासांना लागलेला आवाज अधिक तीक्ष्ण झाला. विठ्ठलराव हळूहळू उठले. त्यांच्या उठण्याने पहिल्या रांगेतल्या दोन काकांनी खुर्च्या मागे सारल्या. छायाचित्रकाराने कॅमेरा खाली घेतला; व्यवस्थापक पळत आला. भिंतीवरचा क्रमफलक अगदी हेड-टेबलच्या शेजारी होता, आणि त्याखाली नावांच्या पाट्या क्रमाने मांडलेल्या.

“क्रमफलक खाली काढ,” विठ्ठलरावांनी व्यवस्थापकाला सांगितलं.

समृद्धीचा चेहरा या वेळी खऱ्या अर्थाने ढासळला. “बाबा, लोक बघतायत,” ती कुजबुजली; पण तिच्या कुजबुजीतच भीतीचं खरखर होतं.

“म्हणूनच.” विठ्ठलरावांनी तिच्याकडून वरपक्षाच्या पहिल्या रांगेची पाटी घेतली. “लोकांनी पाहावं.” त्यांनी एकेक कार्ड हलवलं—‘समृद्धी व अभिजित’ दुसऱ्या जागेवर सरकलं. पहिल्या जागेच्या समोरचं कार्ड त्यांनी रिकामं ठेवलं नाही. “मृणाल,” ते मोठ्याने म्हणाले, “इकडे ये.”

मृणालने पाऊल टाकलं. तिच्या पाठीमागे अथर्वची छाया होती; पण ती त्याच्यावर टेकली नाही. विठ्ठलरावांनी मार्कर उचलून रिकाम्या कार्डावर तिचं नाव स्वतः लिहिलं. अक्षरं थोडी थरथरली, पण पुरेशी जाड होती: मृणाल. मग त्यांनी ते कार्ड वरच्या पहिल्या खुर्चीसमोर ठेवले. व्यवस्थापकाला म्हणाले, “हेड-टेबलच्या क्रमफलकावर वरपक्ष निकट नाते—पहिलं नाव मृणाल. त्याखाली मग समृद्धी.”

समृद्धीने हात पुढे केला. “बाबा, ती अजून—”

या वेळी मृणालनेच तिचा हात अडवला. पकड घट्ट नव्हती; पण सरळ आणि उघडी होती, सगळ्यांसमोर. “माझी जागा तुम्ही दाराशी ठरवत होतात,” ती म्हणाली. “आता ती मी मागत नाही. लिहून ठेवते.” तिने व्यवस्थापकाच्या हातातून लहान रिमोट घेतला, जो क्रमफलकाच्या इलेक्ट्रॉनिक क्रमांकांसाठी होता. “नाव कोणाचं वर जाईल ते दिसलं पाहिजे.”

व्यवस्थापकाने विठ्ठलरावांकडे पाहिलं. त्यांनी मान डोलावली. मृणालने भिंतीवरच्या क्रमफलकासमोर जाऊन बटण दाबलं. लाल अंक हलले. ‘२’ च्या शेजारी समृद्धीचं नाव खाली सरकलं; ‘१’ वर, काळ्या पट्टीत, नव्या पांढऱ्या अक्षरांनी ‘मृणाल’ चमकलं. मग तिने दुसरं बटण दाबून क्रम जतन केला. एक लहानशी बीप झाली आणि अंक स्थिर थांबले.

“आता मुख्य दार, हेड-टेबल, आणि नाव—तीनही ठिकाणी एकच क्रम,” मृणालने रिमोट व्यवस्थापकाच्या तळहातावर परत ठेवताना म्हटलं. “चूक होऊ नये.”

भिंतीलगतचा क्रमफलक हेड-टेबलच्या शेजारी उजळत होता. पहिल्या ओळीसमोर १ — मृणाल. दुसऱ्या ओळीसमोर २ — समृद्धी. लाल अंक एकदा लुकलुकले, मग स्थिर गोठले.