त्याचं लिफाफं त्याच्याच हातात राहिलं

स्वराने बॉक्स काचेच्या सेंटर टेबलावर आपटून ठेवला आणि म्हणाली, “तुझ्या नावावर आलाय, पण पाठवणारा पाहिलास तर हात लावणार नाहीस.” टेबलाच्या कडेला रबरबँड, वीजबिल, दोन औषधांच्या पट्ट्या आणि थंड होत गेलेल्या चहाचा वर्तुळाकार डाग एकमेकांत अडकले होते. मृणालने ऑफिसची बॅग खाली ठेवली, खांद्यावरचा दुपट्टा सरकवला, आणि त्या तपकिरी बॉक्सवरची निळी शाईची ओढलेली रेघ पाहताच पोटात जुनी कळ उठली. ती रेघ तिने कॉलेजला असताना रोहनच्या पेनमधल्या गळक्या शाईवरून चिडवत काढली होती—“तुझ्या वस्तूंवर तुझ्या अस्ताव्यस्तपणाची सही असते.” तेव्हा तो हसला होता. आज स्वराच्या चेहऱ्यावर हसू नव्हतं.

“तो खाली आहे?” मृणालचा आवाज स्वतःलाच परका वाटला.

“नाही. त्याची मावशी आली होती. म्हणाली, घरी देऊन जा. आणि हो—तुझ्या आईसमोरच बोलली, ‘आता मुलगा फार मोठ्या पदावर आहे, वेळ देतोय हेच पुरेसं आहे.’” स्वराने पाण्याचा ग्लास उचलला, पण प्यायली नाही. “तुझ्या आईने तिला बसायला खुर्ची दिली. तुला दारातच थांबवलं.”

मृणालच्या घरात असा सूक्ष्म अपमान आवाज न करता बसतो. मुंबईच्या भांडुपमधल्या या दोन खोल्यांच्या फ्लॅटमध्ये कोणी कोणाला कुठे बसवलं, कुणाला स्वयंपाकघरातून आवाज दिला, कुणासाठी स्टीलचा ग्लास आणि कुणासाठी काचेचा—यातूनच मान ठरते. ती आत गेली तेव्हा आईने आधीच पातेल्याचं झाकण उघडून पाहिलं, जणू पाहुणे गेले, काम बाकी आहे, तू उशिरा आलीस. “हात धुऊन ये. बॉक्स उघडायचा असेल तर तुझ्या मनाने उघड.”

“तुम्ही उघडला नाही?”

आईने चपात्या फुगत आहेत का ते पाहत उत्तर दिलं, “दुसऱ्याच्या नात्यात मोठ्यांनी फार पडू नये. तेव्हा ऐकलं नाहीस, आता आम्ही का मध्ये पडायचं?” वाक्यात जळका वास होता. त्या वेळी—पाच वर्षांपूर्वी—मृणालने रोहनशी लग्नाचा मुद्दा घरी काढला तेव्हा घरातले बोटं मोजायला लागले होते: त्याचा वडिलोपार्जित दादरचा फ्लॅट, त्याच्या आईचं नातेवाईकांतलं वजन, आणि इथं तिचं कॉल-सेंटरमधलं काम, वडिलांच्या आजारानंतरचा कर्जाचा ताळेबंद, लोकलने ये-जा करणारी मुलगी. तरीही ते नातं नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं झालं होतं. दोन्ही घरी नावं माहीत होती. आणि मग एका दुपारी रोहनने फक्त एवढाच संदेश पाठवला होता—‘घरी शक्य नाही. पुढे नेऊ नको.’

मृणालने बॉक्स उचलला. हलका होता. आत काहीतरी कागदासारखं हालत होतं. स्वराने तिच्याकडे नीट पाहिलं. “उघड इथेच. पुन्हा उगीच वर जाऊन एकटी बसू नकोस.”

“मी एकटी बसले तर कोसळेन असं वाटतंय तुला?”

“नाही,” स्वरा म्हणाली, “तू शांतपणे बंद होशील, ते वाईट.”

मृणालने बोटाच्या नखाने टेप उचलली. कागद सुटताना कोरडा आवाज आला. आत एक जुनं मोबाईल कव्हर, छोटी गणपतीची चांदीसारखी दिसणारी की-चेन, आणि खाली दुमडलेली कागदांची पुडी होती. वर एक चिठ्ठी—रोहनच्या आईच्या अक्षरात—“जुनी सामानं ठेवून काय उपयोग? मुलगा पुढे गेला. तुम्हीही पुढे जा.” शेवटच्या शब्दाखाली दोनदा रेघ.

“किती देखणं,” स्वरा कुजबुजली, “जुनी जखमही परत पाठवायची तर उपकारासारखी.”

मृणालने काही बोललं नाही. तिने कागदांची पुडी हातात घेतली. बाहेरून पाहता ती साधी प्रिंटआउट्स वाटत होती. पण मधेच एका पांढऱ्या लिफाफ्याचा कोपरा अडकलेला होता—न उघडलेला, पिवळसर झालेला. समोर तिचं नाव. अक्षर रोहनचं. तिच्या अंगठ्याखाली थरथर उठली.

आई मागून आली होती. “काय आहे?”

मृणालने लिफाफा हवेत धरला. “माझ्या नावावरचं आहे. उघडलेलंच नाही.”

आईचा चेहरा कठीण झाला. “तेव्हा त्यानेच पाठवलं नसेल. त्याच्या घरातलं काही असेल. उगीच अर्थ काढू नकोस.”

स्वराने सरळ खुर्ची ओढून बसत म्हटलं, “अगं, मग उघडल्यावर कळेल ना.”

लिफाफा फोडताना कागदाचा कडा बोटात रुतला. आत दोन गोष्टी होत्या—रोहनचं पत्र, आणि कुरिअरची परतफेड नोंद. पत्रावर तारीख होती, तिच्या वाढदिवसाच्या दोन दिवस आधीची. त्या आठवड्यात ती त्याच्या फोनची वाट पाहत होती, आणि त्याने फक्त थंड संदेश पाठवून नातं संपवलं होतं. मृणालने पहिली ओळ वाचली आणि अक्षरं क्षणभर धूसर झाली.

मृणाल, मी घरच्या विरोधात पहिल्यांदाच उभा आहे. आईने तुला जे काही बोललं त्यावर विश्वास ठेवू नकोस. मी नोकरी बदलतोय, सुरुवातीला पगार कमी असेल, पण आपण वेगळं राहू. मी उद्या संध्याकाळी तुझ्या घराजवळ येतोय. जर तू तयार असशील तर आपण दोन्ही घरांना नंतर सामोरं जाऊ...

शेवटपर्यंत पोचायच्या आधीच स्वराने तिच्या हातातून कुरिअरची स्लिप काढून मोठ्याने वाचली, “प्राप्तकर्ता अनुपलब्ध. पत्ता स्वीकारण्यास नकार. सही—मिसेस देशमुख.” आईच्या नजरेसमोर ती सही धरली गेली. देशमुख म्हणजे रोहनची आई.

स्वयंपाकघरातला एक्झॉस्ट घरघर करत होता. आईने गॅस कमी केला, पण हाताची हालचाल अडखळली. “याचा अर्थ काहीही असू शकतो.”

“एकच अर्थ होतो,” मृणाल म्हणाली. शब्द फार हळू बाहेर पडले, म्हणूनच अधिक स्पष्ट ऐकू आले. “त्याने मला सोडलं असं मला वाटलं. पण आधी मला त्याच्यापर्यंत पोचूच दिलं गेलं नाही.”

तिच्या डोळ्यासमोर एकाच वेळी दोन वर्षं जिवंत झाली—त्या संदेशानंतरच्या, ज्या काळात ती लोकलमध्ये उभी राहून रडू नये म्हणून फोनची स्क्रीन काळी ठेवायची; आणि नंतरची, सेवा क्षेत्रात रात्रीच्या पाळ्या, ग्राहकांच्या शिव्या, वडिलांच्या औषधांची यादी, घरात कुणी ‘तो मुलगा योग्य नव्हताच’ म्हणलं की गप्प बसणं. जखम चुकली होती. तिला फेकलं गेलं होतं असं नव्हे; तिला अडवलं गेलं होतं.

आईच्या चेहऱ्यावर क्षणभर अपराधाचा सावलीसारखा तुकडा आला, पण ती लगेच म्हणाली, “मग तो स्वतः आला का नाही? एक पत्र परत आलं म्हणून प्रेम सिद्ध होत नाही.”

मृणालने डोकं वर केलं. “हो. नाही आला. तेच खरं.” पत्र हातात असूनही त्या वाक्याने तिच्या छातीत दुसरी कळ उठली. जर त्याने खरंच उभं राहायचं ठरवलं होतं, तर एक न पोचलेलं पत्र पुरेसं कसं ठरलं? तिच्या मनात दयेचा नाही, अधिक तीव्र रागाचा जन्म झाला—त्याच्या घरावरही, त्याच्यावरही, आणि त्या तरुण मृणालवरही जिने स्वतःला सहज दोष दिला होता.

दरवाज्याची बेल वाजली तेव्हा तिघीही दचकल्या. स्वरा आधी उठली. बाहेरच्या कॉरिडॉरमध्ये पांढरट ट्यूबलाईटचा सततचा गुणगुण आवाज होता. दार अर्धं उघडताच रोहन दिसला. पाच वर्षांत तो भरला होता, महागड्या शर्टचा फॅब्रिक दरवाज्याच्या फटीतही उठून दिसत होता, हातात कारच्या किल्ल्या, आणि दुसऱ्या हातात लांब तपकिरी लिफाफा. मागे लिफ्टजवळ त्याची आई नव्हती. तो एकटाच आलेला होता—म्हणजे हा येणंही नियोजनानंतरचं नव्हे, घाईतलं होतं.

“मृणाल आहे?” तो स्वराकडे न बघता म्हणाला.

“आहे,” स्वरा म्हणाली, “पण आत येण्याआधी बूट बाहेर काढ.” तो क्षणभर थांबला. अपमान छोटा होता, पण जाणवेल असा. त्याने बूट काढले. दाराच्या उंबरठ्यावरच तो अडकून उभा राहिला. हॉलमधली एकमेव भरदार खुर्ची रिकामी असतानाही कोणी ‘या, बसा’ म्हटलं नाही.

मृणाल दरवाज्यापाशी आली. हातात त्याचं जुनं पत्र होतं. रोहनच्या नजरेत ओळख, मग धक्का, मग काहीतरी उशिरा तुटल्यासारखं दिसलं. “तुला ते मिळालं?”

“आज. तुझ्या आईने बॉक्स करून पाठवलं.”

त्याने मान खाली घातली. “मला आत्ता कळलं. घर साफ करताना मावशीला सापडलं. आईने—” शब्द अडखळले. “आईने तेव्हा ते अडवलं. मला सांगितलं होतं, तू नकार दिलास. तुझ्या घरी बोलणं झालं, तुला वेगळंच ठरवायचं होतं... मी मूर्खासारखा मानलं. नंतर तुझा नंबर बदलला. मी दोनदा कॉलेजकडे गेलो होतो, पण—”

“पण थांबलास,” मृणालने त्याच्यासाठी वाक्य पूर्ण केलं. “कारण तेवढंच पुरेसं होतं.”

रोहनने लिफाफा पुढे केला. “मी लग्न ठरवलेलं मोडलं आहे.” आईच्या भुवया उंचावल्या. स्वरा न हलता उभी राहिली. रोहन पुढे म्हणाला, “मी अंधेरीत फ्लॅट घेतलाय. छोटा आहे, पण आपण—जर तू—म्हणजे, मी सगळं स्पष्ट करीन. हे काही कागद आहेत. डाउन पेमेंट माझ्या नावावर आहे, उरलेलं आपण दोघं... मला उशीर झाला, हो. पण खोट्यावर आपलं आयुष्य गेलं. अजून जाऊ नये म्हणून आलोय.”

उंबरठ्यापाशी उभा राहून एखाद्या मुलीला घर, कागद, व्यवस्था असं दाखवणं किती सहज पुरुषी वाटू शकतं, हे मृणालला नव्यानं कळलं. त्याच्या आवाजात खंत होती; पण त्या खंतीला अजूनही सवयीनं उपायाचा आकार होता—उशीरा समजलं, म्हणून आता एक प्रस्ताव. जणू हरवलेली वर्षं रक्कम, पत्ता, फ्लॅट नंबर आणि सहीने भरून निघतील.

आई अचानक बोलली, “मोठे निर्णय दारात उभं राहून होत नाहीत. आणि आमच्या मुलीचं वयही थांबलं नाही.” वाक्य वरकरणी मृणालच्या बाजूचं होतं, पण त्यात घरची लाज आणि हिशोब दोन्ही होते. तिला पुन्हा वस्तू बनवून ठेवणारी भाषा. मृणालने हाताने आईला शांत बसण्याचा इशारा केला. हा संवाद तिला दुसऱ्यांच्या ताब्यात द्यायचा नव्हता.

“रोहन,” ती म्हणाली, “तुझं पत्र उशिरा मिळालं. म्हणून माझी चूक कमी झाली नाही; मी तुला भेकड समजून आयुष्य पुढे ढकललं, ती शिक्षा मी भोगली. पण तुझी चूकही आता कमी होत नाही. एक पत्र अडवलं गेलं, ठीक. मग तू स्वतः आलास नाहीस. पाच वर्षांनी आलास, तेही घर तयार करून.”

त्याने घाईने उत्तर द्यायचा प्रयत्न केला. “मी त्या वेळी बाबांच्या आजारात अडकलो होतो, नोकरी बदलली, घरात रोज भांडणं होती—”

“म्हणूनच,” ती म्हणाली. “तू माझ्यापर्यंत पोचलास नाहीस. त्या काळात मीही वडिलांच्या हॉस्पिटलला धावत होते, रात्रीच्या पाळीत काम करत होते, लोकांच्या तक्रारी ऐकत होते. पण मी जर यायचं ठरवलं असतं, तर आले असते. तू नाही आलास. आज आलास, कारण तुला पुरावा सापडला.”

रोहनचा हात अजूनही पुढे होता. लिफाफ्याचा कोपरा थरथरत होता. “मी भरपाई करायला आलो नाही. मला अजूनही—”

“म्हणू नकोस.” तिचा आवाज वाढला नाही, पण त्याने उंबरठ्याची हवा घट्ट केली. “मला आज जे कळलं, त्यानं जुना दुखापत बरी झाली नाही. उलट वाईट झाली. कारण आता मला माहिती आहे, मी पूर्णपणे सोडली गेली नव्हते; मला अडवलं गेलं. आणि तरीसुद्धा, तू मला गाठलं नाहीस. त्या दोन्ही गोष्टींसोबत मला राहावं लागणार आहे. त्यात तुझा फ्लॅट बसत नाही.”

तो पहिल्यांदाच पूर्णपणे तिच्याकडे पाहू लागला. त्या नजरेत जुना ओळखीचा मृदूपणा नव्हता; उघड उशीर होता. “एक संधी—फक्त बोलायला तरी. हे घे.” त्याने लिफाफा आणखी पुढे केला.

मृणालने हात मागेच ठेवले. “तुझ्या आईने तेव्हा माझं नाव दाराबाहेर ठेवलं होतं. आज मी तुझा प्रस्ताव उंबरठ्याबाहेर ठेवते.” मग तिने स्वराकडे वळून म्हटलं, “गॅलरीतली बाकडी मोकळी आहे ना?”

स्वराने लगेच मान डोलावली. तिच्या चेहऱ्यावर विजय नव्हता; फक्त समजूत होती. मृणालने रोहनच्या हाताला स्पर्शही न करता बाजूला सरकण्याची खूण केली. तो अर्धा पाऊल मागे गेला. कॉरिडॉरच्या ट्यूबलाईटखाली त्याचा चेहरा अधिक फिका दिसत होता.

ती दाराबाहेर आली, त्याच्या हातातून लिफाफा घेतला नाही; फक्त बॉक्स—जो अजूनही सेंटर टेबलावरून स्वराने आणून तिच्या हातात दिला होता—तिने उचलला. गॅलरीच्या टोकाला लोखंडी बाकडं होतं; शेजारच्या काकू संध्याकाळी तिथे बसून मेथीची पानं निवडतात. आता तिथे कोणी नव्हतं. कॉरिडॉरचा गुणगुण आवाज, खाली रस्त्यावरून जाणाऱ्या बाईकचा दूरचा पट्टा, आणि स्वयंपाकाचा वास. मृणालने बॉक्स बाकड्याच्या टोकाशी सावलीत ठेवला. रोहनच्या हातातला लिफाफा तसाच हवेत अडलेला पाहून ती म्हणाली, “तेही त्यात ठेव. माझ्याकडे काही घ्यायचं उरलेलं नाही.”

तो हलला नाही.

“ठेव,” ती पुन्हा म्हणाली.

यावेळी त्याने लिफाफा बॉक्समध्ये अलगद सरकवला. कागदाने कडेला घास घेतला. मृणालने त्या बॉक्सकडे न पाहता मागे वळून आपल्या घराच्या दाराकडे चालायला सुरुवात केली. उंबरठ्याशी पोचून तिने रोहनकडे शेवटचं पाहिलं. “उशिरा समजणं म्हणजे हक्क परत मिळणं नाही.”

ती आत गेली आणि दार लावलं.

गॅलरीच्या टोकाच्या सावलीत बाकड्याच्या एका टोकाला बॉक्स न मागितलेलाच पडून राहिला; आतलं न उघडलेलं लिफाफं जसं ठेवलेलं होतं तसंच, आणि पातळ कार्डबोर्डने आपला आकार अजूनही धरून ठेवला होता.