शिफ्ट पुन्हा माझ्याच हातात

सोनाली वहिनीने मृणालच्या गळ्यातली बॅज-क्लिप काढून रजिस्टरच्या खुर्चीपाशी ठेवली आणि म्हणाली, “तू आत उभी राहा. गरज पडली तर फॉर्म भरायला बोलवते.” दाराबाहेर तपासणीसाठी आलेले रुग्ण, प्लास्टिकच्या बाकावर बसलेले दोन काका, आणि निलयची मावशी हे सगळं बघत होते. मृणालच्या हातात अजूनही नमुने ठेवायची तपकिरी कागदी पिशवी खसखसत होती; सकाळपासूनच्या धावपळीमुळे तिच्या कुर्त्याच्या बाह्यांवर कडक घडी पडली होती. तरी सोनालीने रजिस्टर स्वतःसमोर ओढलं, आणि मृणालसाठी असलेला स्टूल भिंतीलगत ढकलून टाकला.

ही क्लिनिक देशमुख काकांची; पण संध्याकाळची गर्दी मृणालच्या हातावर उभी असायची. कोणता रुग्ण उपाशी आहे, कोणाची साखर तपासायची, कोणाचा युपीआय अडकतो, कोणाला दुसऱ्या दिवशी पुन्हा बोलवायचं—हे तिला डोळे मिटूनही कळत होतं. आणि निलयबरोबरचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असल्यामुळे इथे तिची चूकही लोकांच्या लक्षात यायची, बरोबर काम केलं तरी श्रेय कुणाच्या ताटात जाई. आज वहिनीने ते उघडपणे केलं होतं.

“आजी, तुम्ही उपाशी आहात ना? आधी त्या बाजूला बसा,” मृणालने लगेच काउंटरवर परत हात न नेता दाराशीच वळून सांगितलं. आजीच्या मुलीने गोंधळून सोनालीकडे पाहिलं; सोनाली मोबाईलवर कुणाशीतरी लग्नाच्या हॉलचा दर बोलत बसली होती. मृणालने स्वतःच पाण्याचा ग्लास दिला, रक्तनमुना देण्यापूर्वी किती वेळ थांबायचं ते सांगितलं, आणि कागदी चिठ्ठीवर मोठ्या अक्षरात ‘उपाशी’ लिहून त्या स्त्रीच्या हातात ठेवली. खुर्ची नसली तरी प्रवाह तिच्याकडे वळला, हे तिला लगेच जाणवलं.

पंधरा मिनिटांत काउंटरची चूक उघडी पडली. सोनालीने दोन तपासण्यांचे पैसे एका नावाखाली घेतले, पण स्लिप दुसऱ्याला दिली. एक कॉलेजमधला मुलगा रागाने म्हणाला, “मी दोनदा पाठवलंय क्यूआर, अजून दाखवत नाही.” त्याच्या मागे उभ्या बाईने उरलेल्या पैशांवरून भांडण सुरू केलं. रजिस्टरमध्ये पान वाकडं भरलं गेलं होतं. सोनालीचा आवाज मात्र अजूनही वरच होता—“थांबा ना जरा, सगळं होतंय.”

मृणाल काउंटरच्या आत गेली नाही. तिने बाहेरूनच त्या मुलाचा व्यवहार क्रमांक मागितला, त्याच्या स्क्रीनवरचा वेळ पाहिला, मग बँकेचा संदेश आलेला नंबर ओळखून वहीत नोंद दाखवली. “तुमचे पैसे गेलेत. स्लिप चुकीच्या फाईलमध्ये गेली,” ती शांतपणे म्हणाली. तिने भिंतीलगत उभ्या अटेंडंट मुलाला हाक मारून योग्य फाईल उचलायला लावली, आणि मागच्या बाईला सुट्टे देण्यासाठी ड्रॉवर न उघडताच नमुना-रसिदीवर लिहिलेला बाकीचा आकडा दाखवला. रांग सरकली. तरी लोकांनी सोनालीलाच “मॅडम” म्हणत कागद पुढे केले; मृणालला कुणी फक्त “ती” म्हणूनच हाक मारली.

निलय तेव्हाच मेट्रोतून धावत आला. जिन्यातल्या लिफ्टच्या स्टीलच्या दारावर हातांचे डाग होते; त्यात स्वतःचा चेहरा क्षणभर चुरगळल्यासारखा दिसून मृणाल बाजूला झाली. निलयने आत पाऊल टाकताच सोनाली म्हणाली, “मी सांगितलं होतं ना, तिला समोर बसवलं की लोक डोक्यावर चढतात. काम करेल, पण काउंटर माझ्याकडेच बरा.” त्याने मृणालकडे पाहिलं, मग काढून ठेवलेली बॅज-क्लिप, मग भिंतीला टेकवलेलं तिचं स्टूल. त्याच्या चेहऱ्यावरचं अर्धवट बोलणं गिळलं गेलं. त्याने काहीच न बोलता सॅम्पल बॉक्स उचलून आत नेला. तीच जास्त दुखरी गोष्ट ठरली.

गर्दी खऱ्या अर्थाने तेव्हा फुटली जेव्हा लॅबचा संगणक अडकला. बारकोड प्रिंटरने पावत्यांऐवजी पांढऱ्या रिकाम्या पट्ट्या थुंकायला सुरुवात केली. डॉ. देशमुख एका मधुमेही रुग्णाचा अहवाल शोधत बाहेर आले. “कोण भरलं हे? नंबर डुप्लिकेट आहेत,” ते कडकपणे म्हणाले. सोनालीने घाईघाईने माऊस हलवला, पुन्हा पुन्हा तेच नाव उघडलं, आणि आजीच्या उपाशी तपासणीची नोंदच गायब झाली.

आता रुग्णांचा चुळबुळता आवाज चावायला लागला. एकाने थेट विचारलं, “आज रिपोर्ट मिळणार की नाही?” डॉ. देशमुखांनी रजिस्टर खेचून पाहिलं, मग त्रासलेल्या नजरेने काकांकडे. काकांनी एकदाच निर्णय घेतला. त्यांनी ड्रॉवरमधली उशिरा परत आलेली लहान किल्ली काढली, बाजूच्या हुकावरची बॅज-क्लिप उचलली आणि थेट मृणालकडे केली. “तू घे. लगेच,” एवढंच म्हणाले.

क्लिप तिच्या तळहातावर आपटली तेव्हा थंड धातूचा ठोका स्पष्ट ऐकू आला. मृणालने एक श्वासही वाया घालवला नाही. तिने काउंटरमागची खुर्ची ओढून घेतली, कीबोर्ड स्वतःकडे वळवला, आणि आधी उपाशी आजीची स्लिप पुनः तयार केली. “ज्यांनी पैसे पाठवलेत, फोन तयार ठेवा. नाव नाही—व्यवहार वेळ सांगा. अहवाल घाईचे असतील ते उजवीकडे,” ती म्हणाली. लोकांची शरीरं हलली; बाकावरून उठताना प्लास्टिक किरकिरलं. सोनाली अजूनही तिथेच उभी होती, पण तिच्या हातात आता ना रजिस्टर होतं ना पुढचा प्रश्न.

दहा मिनिटांत मृणालने अडलेले सहा व्यवहार शोधले, दोन डुप्लिकेट नोंदी रद्द केल्या, आणि बारकोडच्या जागी तात्पुरते हाताने क्रमांक लिहून नमुने आत पाठवले. डॉ. देशमुखांनी ती लिहिलेली यादी एकदा पाहिली आणि तसंच मान डोलावून टेक्निशियनकडे दिली. पहिलं बक्षीस तिथेच पडलं—कोणी जाहीर केलं नाही, पण आतल्या दारातून नमुने स्वीकारताना टेक्निशियनने सोनालीकडे न पाहता “मृणालताई, पुढचं” अशी हाक मारली.

सोनालीला ते सहन झालं नाही. “ठीक आहे, आता तुम्ही काउंटरवर बसलीच आहात तर माझ्या नवरदेवाच्या लोकांचे पॅकेट्स वरती ठेवून या. आणि मावशींसाठी चहा लावा,” ती हसत म्हणाली, जणू काही घडलंच नव्हतं. दोन नातेवाईकांनी लगेच तिच्या आवाजाकडे मान वळवली. हा तोच जुना डाव—काम परत तिच्याकडे, मान मात्र घरकामात ढकलून.

मृणालने स्क्रीनवरून नजर न उचलता उत्तर दिलं, “शिफ्टवर असताना मी क्लिनिकचं काम करीन. घरचं काम कुणाला द्यायचं ते तुम्ही बाहेर ठरवा.” आवाज मोठा नव्हता, पण सरळ होता. निलयने कागदांच्या गठ्ठ्यावरची पकड घट्ट केली. सोनालीच्या चेहऱ्यावरचा हसरा थर निघून गेला. “अगं, एवढं काय—” ती म्हणू लागली; मृणालने पुढचा व्यवहार घेतला. “पुढचे कोण?” बस्स. त्या एकाच प्रश्नाने सोनालीला बाजूला व्हावं लागलं.

मग ॲम्ब्युलन्सचा हॉर्न खाली वाजला. जिन्यातून स्ट्रेचर वर येताना सगळ्या रांगेचं संतुलन बदललं. अपघातात जखमी झालेला मुलगा; हातभर रक्त, घाबरलेले आई-वडील, आणि त्वरीत तपासण्यांची यादी. प्रिंटर अजून अधूनमधून बिघडत होता. डॉ. देशमुख आत गेले. सोनालीने पुन्हा पुढे होण्याचा प्रयत्न केला—“मी लिहिते, तुम्ही फक्त—” पण तिने आधीच दोनदा शॉर्टकट मारून घोळ केला होता; ते सगळ्यांनी पाहिलं होतं.

निलयने आजूबाजूला एक फेरी नजर टाकली—रक्ताचा वास, घामाने चिकटलेली गर्दी, स्ट्रेचरला जागा करून देताना हलणारे बाक, आणि काउंटरमागे सरळ उभी असलेली मृणाल. उद्याची सकाळची जिवंत शिफ्ट कोणाच्या हातात द्यायची, हा प्रश्न अचानक तिथेच उभा राहिला. सोनालीने म्हणायचा प्रयत्न केला, “मी उद्या बसते. लोक माझं ऐकतात.” पण तिच्या समोर रिकाम्या प्रिंटच्या पट्ट्या अजून पडत होत्या.

निलयने काउंटरवर ठेवलेली उद्याची शिफ्ट-शीट उचलली. एक क्षणासाठी सोनालीने हात पुढे केला. त्याने तो हात पाहिला, पण शीट तिच्याकडे न देता मृणालसमोर धरली. मग तिची बॅज-क्लिपही उचलून थेट तिच्या हातात ठेवली. “उद्याची सकाळ तू उघड. मी सातला येतो. तू सांगशील तसं करू,” तो म्हणाला.

तेवढाच क्षण पुरेसा होता. कुणी टाळ्या वाजवल्या नाहीत, कुणी चेहरा पाडला नाही. पण रजिस्टरची सरकणारी जागा बदलली. मृणालने शिफ्ट-शीटकडे एकदा पाहिलं, वरच्या कोपऱ्यात आपलं नाव सरळ लिहिलं, आणि ताबडतोब आदेश दिले. “अपघाताच्या नमुन्यांना लाल टॅग. काका, बाहेरच्या रांगेत उपाशी तपासण्या डावीकडे वेगळ्या करा. निलय, फ्रिजमधल्या रिकाम्या ट्रे आण. वहिनी, जर थांबणार असाल तर नातेवाईकांना बसायला जागा करून द्या; काउंटरमागे कोणी येऊ नका.” शेवटचं वाक्य तिच्या आवाजात नाही, तिच्या उभ्या राहण्यात होतं. आणि ते पाळलं गेलं.

काम मग वेगाने, निर्दयीपणे सरकलं. लाल टॅग लावलेले नमुने आत गेले. उपाशी रुग्ण वेगळे झाले. अडकलेला व्यवहार नोंदवताना मृणालच्या बोटांवर शाई लागली, पण चूक परत आली नाही. निलय तिच्या उजव्या बाजूला उभा राहून विचारायच्या आधीच ट्रे, स्लिप, सुट्टे पैसे पुढे करत राहिला. एकदा त्याचा हात तिच्या कोपराला हलकासा लागला; माफी मागण्याऐवजी तो फक्त अर्धा इंच मागे सरकला आणि तिच्या पुढच्या शब्दाची वाट पाहू लागला. तेवढ्यानेच जुनी मोकळी, खात्रीशीर जागा परत आली—नात्याची नाही, आधी कामाची.

सव्वा तासानंतर गर्दी ओसरली तेव्हा बाहेरच्या बाकाखाली चुरगळलेल्या पावत्या, कागदी कप, आणि रिकाम्या पाण्याच्या बाटल्या पडल्या होत्या. सोनाली मोबाईल कानाला लावून जिन्याजवळ उभी होती; आत येण्यासाठी तिला परवानगी लागतेय, हे तिलाच नव्याने कळल्यासारखं. डॉ. देशमुखांनी फक्त एवढं विचारलं, “उद्याची यादी बंद केलीस?” मृणालने “हो” म्हणत शिफ्ट-शीट फाईलमध्ये घातली.

ती काउंटरबाहेर आली. बॅज-क्लिप तिने तळहातात अडकवली; धातूने त्वचेवर एक गोल थंड वर्तुळ सोडलं. मग नमुने घेण्याच्या खोलीजवळच्या टूल-रॅकच्या सावलीत हात घालून तिने आपली ग्लोव्हजची जोडी उचलली, क्षणभर बोटांवर नीट बसवली, आणि परत हुकाला अडकवली. रबर हलकंसं ताणून बसलं—मऊ, छोटासा चापट आवाज करत.