शिफ्ट शीटने माझेच हात शोधले

“अहो, आधी बसवा तिला—उभी ठेवू नका!” सईने दारातल्या स्टीलच्या बाकावरची फाईल्स एका हाताने बाजूला झटकली आणि दुसऱ्या हाताने भोवळ आलेल्या मुलीच्या कोपराला आधार दिला. मुलीची आई घाबरून काहीतरी पुटपुटत होती, रिसेप्शनसमोर सकाळची रांग अडली होती, आणि काचेच्या स्लायडिंग दाराला लोकांची ढकलाढकली लागत होती.

“रोहन, पाणी!” सईचा आवाज तुटक, सरावलेला. तोपर्यंत तिने मुलीची बॅग उशीसारखी दुमडून मानेला दिली, टोकनचा गठ्ठा काउंटरवरून उचलून जमिनीवर पडणं थांबवलं, आणि शिफ्ट शीट खाली सरकू नये म्हणून त्यावर चावीचा जुडगा ठेवला. कागदाच्या पातळ कव्हरचा कोरडा आवाज गर्दीतही ऐकू गेला.

रोहन धावत आला, पण “गुड, रोहन,” असं माधवीताईंनी आधीच म्हणत काचेमागून नर्सला हाक मारली. सईच्या हातात अजून मुलीचं वजन होतं, तरी माधवीताईंची नजर तिच्यावरून निसटून मुलाकडे गेली. “समोरच्या लोकांना सांगा, डॉक्टर पाच मिनिटांत येतील. आणि हो—काउंटर नीट दिसला पाहिजे.”

काउंटर नीट दिसला पाहिजे. सईने काही न बोलता मुलीची आई बसली आहे याची खात्री केली, पाण्याची बाटली तिच्या हातात खुपसली, आणि शिफ्ट शीट सरळ केली. वरच्या कोपऱ्यात आजची जबाबदारी रोहनच्या नावावर लिहिलेली होती. खालील अर्धी कॉलम मात्र तिच्या अक्षरांनी भरलेली—कालचे प्रलंबित अहवाल, फोनवरची खात्री, रक्तनमुने पाठवण्याची वेळ. काचेतल्या छोट्या स्मजलेल्या प्रतिबिंबात तिला स्वतःचे केस कानामागे अडकवताना दिसले; इथे ती नेहमी दिसते, पण मोजली जात नाही, अशी सवय झालेली हालचाल.

माधवीताई बाहेर आल्या तेव्हा चेहऱ्यावर घरचं हसू आणि कामाचं कठोरपण एकत्र होतं. “सई, जरा मागच्या खोलीत जाऊन नमुने मोज. इथं रोहन बसतो. लोकांशी बोलायचं काम त्याचं.” त्यांच्या आवाजात उपकाराचा गोडवा होता. दारात उभ्या काकूंनी लगेच जोड दिली, “हो गं, मुलगा आहे, पुढे राहू दे. तू हाताखालीच तर आहेस.”

नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असं असतं—सगळ्यांना माहिती, पण योग्य नाव कुणी घेत नाही. रोहनने सईकडे पाहिलं; क्षणभर त्याच्या ओठांवर “नाही, ती—” असं काहीतरी आलं, मग माधवीताईंच्या नजरेला धडकून थांबलं. त्याने खुर्चीवर बसतानाच शिफ्ट शीट स्वतःकडे ओढली. चाव्या मात्र सईकडेच राहिल्या. पहिला छोटासा अपवाद तिथेच होता—दारं, स्टोअर, लॅब-फ्रिज, नगदी ड्रॉवर; उघडायचं तिलाच येत होतं.

दहा वाजण्याच्या आत तीन फोन, दोन उशीरा आलेले अहवाल, आणि एक कुरिअरवाला मागच्या दारात उभा. सई नमुने मोजत असताना माधवीताईंनी काच उघडून आवाज दिला, “अगं, ही चावी घे. वरचा कप्पा उघड. आणि शीटवर ह्या तिघांना पुढे टाक. डॉक्टरांचे ओळखीचे आहेत.” चाव्या तिच्या हातात फेकल्या गेल्या, जणू त्या हातांचा उपयोग एवढाच. पुढच्या क्षणी, “आणि लवकर कर. लोक थांबलेत.”

सई बाहेर आली. रोहनचा काउंटरवरचा पोशाख नीट होता—इस्त्रीचा कडा असलेला शर्ट, गळ्यात ओळखपत्र, पेन सरळ. पण समोरचे प्रश्न त्याच्या हातात विखुरलेले. “मॅडम, माझा उपाशीचा टेस्ट आहे.” “मला कॉलेजला जायचंय.” “कालचा रिपोर्ट मेलवर आला नाही.” तो प्रत्येकाला वेगवेगळी आश्वासनं देत होता, क्रम मात्र मोडत होता. सईने शीटवर नजरेनेच रांग पुन्हा लावली, तिघांची नावे वेगळ्या रंगाने वळकटीत घेतली, आणि कप्पा उघडून पावतीपुस्तक काढलं. “ही पावती आधी. मग रक्तनमुना. मग सोनोग्राफीचा नंबर,” ती सरळ म्हणाली.

“मी सांगतोय ना,” रोहनने कुजबुजत म्हटलं, पण त्याचा आवाज लोकांपर्यंत पोचण्याआधीच पुढच्या बाईने सईकडे पैसे सरकवले. लोक चुकीच्या नावावर विश्वास ठेवत होते; काम मात्र बरोबर हात शोधत होतं. माधवीताईंनी हे पाहिलं आणि कडकडून म्हणाल्या, “सई, बाजूला उभी राहा. समोर उगाच बोलू नकोस.” पुढच्याच क्षणी त्यांनी त्याच लोकांना सांगितलं, “जे काही विचारायचं असेल, रोहनला विचारा.”

सईने पैशांचा जुडगा परत काउंटरवर ठेवला. “ठीक आहे,” ती म्हणाली, इतकंच. तिने स्टूल मागे ढकललं, चाव्या टेबलावर ठेवल्या नाहीत; आपल्या खिशात सरकवल्या आणि मागच्या खोलीत निघून गेली. ती निघताच समोरील बाईंनी अडखळून विचारलं, “मग माझं आधी की तिचं?” रोहनची बोटं शिफ्ट शीटवर थबकली. ज्या कॉलमचा अर्थ त्याने कधी पूर्ण वाचला नव्हता, तो अचानक संपूर्ण काउंटर झाला.

मधल्या कॉरिडॉरमध्ये स्ट्रेचर अडकलं तेव्हा गोंधळ एकदम उघडा पडला. कॉलेजमधल्या मुलाच्या हाताला प्लास्टरसाठी रेफर करायचं होतं; बाहेरची अॅम्ब्युलन्स आली होती, पण रेफरल नोट कुठे, आधीचे व्हायटल्स कुठे, एक्स-रेची पावती कुठे—सगळं वेगवेगळ्या हातात. गणेश वार्डबॉयने मागून ओरडलं, “कोण सोडणार सोबत? नातेवाईक म्हणतात आत्ता लगेच.”

माधवीताईंचा आवाज आला, “रोहन, जा तू. सई, कागद करून दे पटकन.”

सई दाराशी थांबली. स्ट्रेचरच्या चाकाने टाइलवर किरकिरत अडथळा दिला. तिच्या खांद्यावर सकाळपासूनची कडकपणा बसलेला; कुर्त्याच्या बाहीला घामाची सुरकुती पडली होती. “कागद करून दे” म्हणजे चूक झाली तर चूक तिची, चेहरा त्याचा. ती पुढे झाली नाही.

“रेफरलवर सही कोणी घेतली?” ती सरळ विचारली.

“अगं, आधी कागद कर,” माधवीताईंनी दात आवळून म्हटलं. काकू कॉरिडॉरच्या कोपऱ्यात उभ्या. लोक बघत होते. रोहनच्या हातात पेन होतं, पण तो फॉर्मच्या रिकाम्या जागांकडे पाहत राहिला.

“नाही,” सईने शांतपणे सांगितलं. “ज्याच्या नावावर शिफ्ट आहे, त्याच्या हातात फाईल, चावी, आणि रेफरलचा फोन द्या. मग मी पुढचं करेन. नाहीतर नाही.”

त्या एका वाक्याने हालचाल थांबली नाही; उलट कोण कुठे अडतंय ते उघडलं. गणेशने स्ट्रेचर सरकवायचा प्रयत्न थांबवला. मुलाच्या वडिलांनी रोहनकडे पाहिलं. रोहनने फाईल उघडली, पण रक्तदाबाची स्लिप आत नव्हती. “ती... मागे असेल,” तो म्हणाला.

“मागे कुठे?” सईने विचारलं. न आवाज उंचावला, न दया दाखवली. फक्त प्रश्न.

दोन मिनिटांत माधवीताईंच्या आवाजाचा पोत बदलला. “सई, ती निळी फाईल तूच ठेवतेस ना? दे जरा.” विनंती नव्हती, पण हुकूमही राहिला नव्हता.

सईने लगेच फाईल काढली नाही. “काउंटरची खुर्ची रिकामी करा,” ती म्हणाली. “रुग्ण हस्तांतरणाची नोंद मी करणार, तर समोर मी बसेन. आणि रोहन बाहेर जाऊन नातेवाईकांना गाडीचा मार्ग सांगेन. कोण कोणत्या कामाला, ते स्पष्ट.” कॉरिडॉरमधल्या त्या अरुंद जागेत ही फार मोठी अट होती. पण चाकं अडकली असताना उंचीचा उपयोग होत नाही.

रोहनने पहिल्यांदा आईकडे न पाहता खुर्चीकडे पाहिलं. मग फाईल उचलून बाजूला झाला. सई बसताच तिचे हात आपोआप वेग पकडू लागले—रेफरल नोट, आधीची स्लिप, डॉक्टरांच्या खोलीतून शिक्का, फोनवर सांताक्रूझच्या ऑर्थो सेंटरला कळवणं, अॅम्ब्युलन्सवाल्याला योग्य इमारतीचा मागचा प्रवेश सांगणं. “गणेश, डावीकडचा लिफ्ट घे. उजवीकडचा थांबतो,” ती म्हणाली. मुलाच्या वडिलांचा श्वास जरा सैल झाला.

माधवीताई समोर उभ्या राहून बाहेरच्या लोकांकडे पाहत राहिल्या. चेहऱ्यावर अजूनही कुटुंबाची प्रतिष्ठा टिकवण्याचा थर होता, पण आता त्यांना सईला थांबवण्यापेक्षा तिच्या बोटांचा वेग हवा होता. त्यांनी स्वतःहून काही न बोलता नगदी ड्रॉवरची छोटी चावी तिच्याकडे सरकवली. दुसरा अपवाद. आजपर्यंत त्या चावीला नेहमी हुकूम जोडलेला असे; आता ती उशिरा परत आलेल्या किल्लीसारखी तिच्या तळहातावर पडली.

दुपार गेली. गर्दी कमी झाली, पुन्हा वाढली. एक वृद्ध जोडपं रिपोर्टसाठी बसून बसून वैतागलं; सईने त्यांच्या पिशवीवर नंबर चिकटवला आणि आधीच लॅबला पाठवलेल्या मेलचा प्रिंट काढून दिला. माधवीताई दोनदा काउंटरवर आल्या, दोन्हीदा “सई, झालं का?” एवढंच. “अगं”चा कमीपणा कमी झाला होता, पण जागा अजून मिळाली नव्हती. सईला ते पुरेसं नव्हतं; तरी ते नवीन होतं.

संध्याकाळच्या सुमाराला रोहनने हलक्या आवाजात विचारलं, “तू आज थांबशील ना? रात्री आठपर्यंत?” त्याने “कृपया” म्हटलं नाही, पण पहिल्यांदा कामासाठी तिच्याकडे थेट पाहिलं. सईने फक्त शीटवरची रेषा दाखवली. “ज्याच्या नावावर शिफ्ट, तो थांबतो.” त्याने ओठ चावले. कारण आज रात्री घरी मुलगी बघायला लोक येणार होते—माधवीताईंच्या माहेरच्या नात्यातली कुणीतरी, कुटुंबाने आधीच ठरवलेली पाहणी. रोहनचा इस्त्रीचा शर्ट त्याच कारणासाठी होता.

माधवीताईंनी हीच वेळ निवडली. “सई, तू तरी समजून घे. घरचं काम आहे. तो निघेल थोडा लवकर. तू आहेसच.” त्यांचा आवाज आता मऊ, पण त्यात जुनाच गृहित हक्क. “तुझं कोण थांबलंय घरी?”

तिच्या पोटात काहीतरी घट्ट आवळलं. हेच खरं मोजमाप—ज्याच्याकडे वाट पाहणारं कुणी नाही, त्याच्यावर जास्त ओझं टाका. सईने हातातली पेन खाली ठेवली. “मी आहे म्हणजे मीच नेहमी उरलेलं उचलते, हा नियम नाही.”

काकू दाराशीच होत्या. “अगं, अशा वेळी कुटुंबासाठी करायचंच,” त्यांनी टोमणा मारला. त्या “कुटुंब”मध्ये सईचा समावेश कधी सोयीचा, कधी वगळलेला. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं पुन्हा हवेत लटकत राहिलं.

अगदी त्याच वेळी स्लायडिंग दाराने जोरात आपटून उघड घेतली. पावसात चिंब भिजलेला तरुण आत आला, त्याच्या खांद्याला अर्धवट बेशुद्ध मुलगी टेकलेली. “सीझरचं जुने टाके सुटलेत बहुतेक—खूप रक्त जातंय,” तो थरथरत म्हणाला. मागोमाग एक वृद्ध स्त्री, ओल्या पदराने रक्त दाबत. स्टीलच्या बाकावर क्षणार्धात लाल डाग पसरला.

रोहन उभा राहिला, पण पाऊल पुढे गेलं नाही. त्याच्या समोर शिफ्ट शीट, समोरच रात्रीच्या घरगुती पाहणीची वेळ, समोर रक्त. माधवीताई एक पाऊल पुढे आल्या, मग मागे. “डॉक्टर वरच्या मजल्यावर आहेत—फोन लावा—गणेश—” त्यांचे आदेश तुटले. कोणत्या क्रमाने काय करायचं, ते त्यांच्याकडे नव्हतं.

सईने हात मागे घेतलेलेच ठेवले. “शिफ्ट कुणाची?” ती विचारली. आवाज अगदी सपाट.

“आता ह्या वेळी—” माधवीताईंच्या आवाजात विनवणीचा पहिला खरखरता कडा आला. दारात काकू, मागे रुग्णांचे नजरे, आणि मुलीच्या साडीचा भिजत चाललेला किनारा.

“चावी. शीट. ओळखपत्र,” सई म्हणाली. “पूर्ण परत द्या. माझ्या नावावर.” ती पुढे गेली नाही. हाच तिचा उंबरठा होता.

रोहनचे हात थरथरले. त्याने गळ्यातलं ओळखपत्र काढून ठेवताना दोरी अडखळली. शिफ्ट शीट त्याने सरकवली, पण माधवीताईंचा हात मधे आला. एक क्षण त्यांना अजूनही परिस्थितीला जुन्या नावानेच झाकायचं होतं. मग मुलीच्या आईचा फुटलेला आवाज आला, “कुणी तरी करा ना!”

त्यावर माधवीताईंनी चाव्यांचा जुडगा उचलून सईच्या हातात ठेवला. त्याच हातात शीटही दुमडून दिली. “घे,” त्या म्हणाल्या. इतकंच. हुकूम नाही, उपकार नाही, नात्याचा मुखवटा नाही. कामाचा भार, त्याच वजनाने.

तेवढं मिळताच सईचा देह जिवंत यंत्रासारखा फिरला. “गणेश, ड्रेसिंग ट्रे. रोहन, वर जाऊन डॉक्टरांना घेऊन ये—आता. काकू, बाजूला व्हा.” तिने स्टीलचा बाक मोकळा केला, मुलीला सरळ झोपवलं, वृद्ध स्त्रीचा रक्ताने निसरडा पदर व्यवस्थित बांधला. “श्वास बघा. डोळे उघडे ठेवा.” फोनवर वरच्या मजल्याला कळवलं, दुसऱ्या हाताने जुन्या फाईल्सच्या कप्प्यातून रुग्णाचा क्रमांक शोधला. तिला आठवलं—ती दोन महिन्यांपूर्वीची प्रसूतीनंतरची तपासणी; पत्ता, नवऱ्याचं नाव, सगळं.

कॉरिडॉरमधल्या लिफ्टच्या स्टीलच्या दारावर बोटांचे डाग होते. त्याच स्मजलेल्या पृष्ठभागात तिला रोहन धावताना दिसला—पहिल्यांदा तिच्या मागे नव्हे, तिच्या सांगण्यावर. डॉक्टर खाली आले तेव्हा प्राथमिक तयारी पूर्ण होती. “कोणाने केली?” त्यांनी झटक्यात विचारलं. माधवीताईंनी उत्तर द्यायला तोंड उघडलं, पण आधीच सईने मुलीचा हात स्थिर धरलेला पाहून डॉक्टर थेट तिच्याकडे वळले. “सई, प्रेशर पुन्हा.”

तेवढंच. पण त्या एका संबोधनाने कॉरिडॉरमधली चुकीची मांडणी हलकीशी उलटली. काकूंनी प्रथमच तिच्याकडे नातेवाईकांच्या घरातल्या मुलीसारखं नव्हे, काम सांभाळणाऱ्या व्यक्तीसारखं पाहिलं. माधवीताई बाजूला सरल्या; त्यांना चेहरा वाचवायचाच होता, म्हणून त्यांनी बाकावरचा पडदा ओढून घेतला, गर्दी अडवली. आता ते अडथळा नव्हता; उरलेलं पुसण्याचं काम होतं.

प्रकरण वर हलवल्यावर रात्री उशिरा क्लिनिक मोकळं झालं. पावसाचा वास अजून दाराशी होता. रोहन परत खाली आला तेव्हा त्याच्या शर्टची इस्त्री गेली होती. तो काही बोलणार होता, पण सई आधीच काउंटरसमोर उभी होती. तिने ओळखपत्र स्वतःच्या गळ्यात अडकवलं, शिफ्ट शीट दुमडून आपल्या फाईलखाली ठेवली, आणि चाव्या काउंटरच्या आतल्या हुकावर टांगल्या—जिथं त्या नेहमी उशिरा परत येत, पण आज योग्य वेळी आल्या होत्या.

माधवीताईंनी फक्त इतकंच विचारलं, “उद्या सकाळची शिफ्ट...?”

“माझ्या नावावर टाका,” सई म्हणाली. आणि या वेळी ती परवानगी मागत नव्हती.

रात्र खूप पुढे गेल्यावर ती घरी पोचली. गच्चीच्या कोपऱ्यात कपड्यांची दोरी ओलसर वाऱ्यात हलत होती. तिने धुतलेला अॅप्रन पिळून टांगायच्या आधी क्षणभर हातात धरून ठेवला. दिवसभराच्या वाकण्याने पडलेली घडी अजून उबदार होती; कपड्याच्या कडेला तिच्या बोटांचा दाब बसला, आणि धुवूनही न गेलेलं कामाचं वजन त्या सुरकुतीत शांत बसलं होतं. ती घडी सईच्या हातातच थांबली, कापडाचा उष्णपणा हळूहळू स्थिरावत.