उरलेल्या क्षणानं आम्हा दोघांना धरलं

सईने सलाईनची नळी हवेत उचलून धरली आणि खडबडीत पडदा बाजूला सारत नर्सला हाक मारली, “थेंब बंद झालेत—क्लॅम्प अडकला आहे.” कॉरिडॉरमधल्या ट्यूबलाइटखाली मुग्धाची मावशी लगेच वळली. तिच्या हातातल्या अर्धवट दुमडलेल्या पावतीने हवेत फटकारा खाल्ला. “तू जरा मागे उभी राहशील का? नातेवाईक आत आहेत. प्रत्येक गोष्टीत मध्ये पडायचं नसतं.”

नर्स आली तेव्हा सईने आधीच नळी सरळ केली होती, बाटलीची उंची नीट केली होती, आणि पलंगाजवळ ओघळलेलं पाणी चप्पलखाली जाऊ नये म्हणून स्वतःचा दुपट्टा खाली पसरवला होता. नर्सने एक कटाक्ष टाकून फक्त एवढं म्हटलं, “बरं झालं, नाहीतर हवा गेली असती.” पण पुढच्याच क्षणी मावशीने प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्याकडे बोट दाखवलं. “तिथे बस. डॉक्टर काय म्हणतात ते आम्ही ऐकू. बाहेरचे लोक घाबरवतात.”

बाहेरची. हा शब्द सईने पहिल्यांदा ऐकला नव्हता. तरीही या वेळी तो जास्त घासून गेला, कारण मुग्धाला कॉलेजपासून माहीत असलेलं, घरच्यांनाही माहीत असलेलं तिचं आणि आदित्यचं नातं या रुग्णालयाच्या दरवाज्यावर येऊन अचानक कमी दर्जाचं झालं होतं. मुंबईच्या या छोट्या क्लिनिकमध्ये नाते जपताना उपकार मोजले जात होते; सईची रात्रभराची धावपळ, रक्तचाचणीसाठी रोख आणणं, औषधांची यादी तपासणं—सगळं दिसत होतं, पण मान्यता नाही.

आदित्य डॉक्टरांच्या मागून बाहेर आला तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावरची झोप उडालेली होती. त्याने सईकडे एकच क्षण पाहिलं—थेट, अपराधी, थकलेलं—आणि लगेच मावशीकडे वळला. “दोन इंजेक्शन बाहेरून आणायची आहेत. मी जातो.” “तू नाही,” मावशीने पर्समधून घराच्या किल्ल्या काढल्या, आणि त्या आदित्यच्या चुलतभावा निखिलच्या तळहातावर ठेवल्या. “निखिल जाईल. कपाटातल्या फाइलमध्ये रोख आहे. घरचं आहे, त्याला माहिती आहे.” सईच्या हातात औषधांची चिठ्ठी होती. तीच आधीपासून औषध दुकानांच्या नंबरवर फोन करत होती. तरी किल्ल्या दुसऱ्याकडे गेल्या. आणि त्याच वेळी काऊंटरवरची बिले भरताना जमा कमी पडली म्हणून तिने स्वतःच्या पिशवीतून नोटा काढल्या.

“पैसे ठेव, मी नंतर देईन,” आदित्य हळू म्हणाला. मावशीने ऐकलंच. “नको. मुलाच्या मित्रमैत्रिणींकडून उधार घेण्याची वेळ नाही आलेली.” सईने पैसे परत घेतले नाहीत. बिलिंगवाल्याने पावती छापली; ती मावशीच्या पर्समध्ये गेली. सईच्या हातात राहिलं फक्त अर्धवट चुरगळलेलं छोटे दुकानाचं बिल आणि औषधांच्या नावांवर तिने केलेल्या पेन्सिलच्या खूणा.

कॉरिडॉरमध्ये वॉर्डबॉय गणेशने स्ट्रेचर मागे घेताना सईकडे पाहिलं. “ताई, पाणी आणू?” हा त्या संध्याकाळचा पहिला सरळ प्रश्न होता. तिने मान हलवली. गणेशने बाटली तिच्याकडेच दिली, मावशीकडे नाही. छोटीशी गोष्ट होती; पण पहिल्यांदाच कुणीतरी तिला बाजूला उभं असलेलं फर्निचर समजलं नाही.

संध्याकाळ पुढे सरकली. मुग्धाला निरीक्षणासाठी वरच्या मजल्यावर हलवायचं होतं. आदित्य फोनवर नातेवाईकांना एकच गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगत होता. स्क्रीनचा फिकट उजेड त्याच्या तळहातात दडलेला होता; तो फोन उंच धरत नव्हता, जणू प्रत्येक उत्तर देताना अजून कुणाचं मान राखायचं ओझं होतं. मावशी डॉक्टरांच्या कागदांवर वाकून सूचना घेत होती, आणि सई बाहेरच्या टेबलावर औषधांची पाकिटं, पावत्या, पाण्याच्या बाटल्या एकत्र बांधत होती. काम तिच्याकडे होतं; हक्क दुसऱ्यांकडे.

रात्री साडेनऊला निखिल धापा टाकत परतला. “कपाटाला दुसरी किल्ली लागली. वरच्या ड्रॉवरमध्ये नाही सापडली.” मावशीचा चेहरा उतरला. “मी म्हटलं होतं ना लाल डब्यात—” “नव्हती!” आदित्यने डोकं पकडलं. उद्याच्या तपासणीसाठी घरी ठेवलेले अहवाल, कार्ड, थोडे रोख—सगळं त्या कपाटात. सईने काही बोललं नाही. तिने फक्त आदित्यच्या बॅगेकडे पाहिलं. बाजूच्या साखळीला लटकणारी छोटी किल्ली काळ्या दोऱ्याला बांधलेली दिसली. “ही?” तिने शांतपणे विचारलं. आदित्य चपापला. “अरे—ही जुन्या ड्रॉवरची…” मग त्याला स्वतःलाच आठवलं. दोन आठवड्यांपूर्वी मुग्धाच्या घरी जेवताना मावशीनेच त्याला ती राखायला दिली होती; परत घ्यायची राहून गेली होती. उशिरा परतलेली किल्ली. मावशीने ताबडतोब हात पुढे केला. “दे मला.” सईने किल्ली आदित्यकडेच दिली.

तेवढ्यात आतून आवाज आला—काच आदळल्याचा. मुग्धाच्या पलंगाजवळ ठेवलेली लहान धातूची ट्रे उलटली होती; इंजेक्शनचा रिकामा काचसुळका फुटला, आणि घाबरलेल्या मुग्धाने हलताना हातातील कॅन्युला ओढली. रक्ताच्या दोन तजेलदार रेघा चादरीवर उमटल्या. नर्स दुसऱ्या बेडवर अडकली होती. मावशी किंचाळत आत धावली पण पाय काचेवर थबकले.

सई आधी पोचली. तिने चप्पलने काचेचा मोठा तुकडा पलंगाखालून बाहेर ढकलला, मुग्धाचा हात कोपरापाशी दाबून स्थिर धरला, आणि दुसऱ्या हाताने बिछान्याखालचा टॉवेल खेचून रक्ताखाली दुमडला. “डोळे माझ्याकडे,” ती मुग्धाला म्हणाली, “हात हलवू नकोस.” तिचा आवाज न जास्त मोठा, न गोंधळलेला. नर्स आली तेव्हा सईने आधीच सुईभोवती जागा मोकळी करून ठेवली होती. वाईट वाढण्याआधी ते थांबलं.

मावशी मागे सरकली. तिच्या चपलेच्या कडा काचेला घासल्या. आदित्य दारात थिजल्यासारखा उभा होता, पण या वेळी त्याची नजर चुकली नाही. सईच्या बोटांवर मुग्धाचं रक्त लागलं होतं; तिने वर बघितलंही नाही. कोणाचं कौतुक मागण्यासाठी हात मोकळे नव्हते.

नर्सने पटापट ड्रेसिंग करताना फक्त एवढं म्हटलं, “जरा आधी पकडलंत म्हणून ठीक झालं.” मग तिने नवीन सूचनांची यादी आदित्यच्या हातात दिली. मावशी पुढे झालीच होती; पण आदित्यने कागद तिला न देता सईकडे वळून विचारलं, “औषध दुकान अजून उघडं असेल?” “स्टेशनसमोरचं दहापर्यंत उघडं असतं.” “चल.”

एक शब्द. पण तो सगळ्यांसमोर होता. मावशीचा चेहरा घट्ट बसला. “आदित्य, निखिल आहेच ना.” “निखिल घरी जाऊन कागद आणेल,” आदित्यने किल्ल्या त्याच्या हातात ठेवल्या. “हीच योग्य आहे. काळजी घे.” मग औषधांची यादी आणि छोटा कापडी पिशवीचा पट्टा सईकडे दिला. “हे तू धर.”

मावशीने थेट विरोध केला नाही; तिच्या शांततेतच अपमानाचा आवाज होता. क्लिनिकच्या प्रवेशद्वारातून बाहेर पडताना सुरक्षा रजिस्टरपाशी बसलेला माणूस नेहमीप्रमाणे “रिलेटिव्ह?” असं विचारणार इतक्यात आदित्यने थांबून म्हटलं, “माझ्यासोबत आहे.” त्यात घोषणा नव्हती, पण दार उघडण्यासाठी तेवढंच पुरेसं होतं. सईने काही उत्तर दिलं नाही. तिने पिशवी खांद्यावर चढवली आणि जिना उतरली.

स्टेशनसमोरच्या दुकानापर्यंतची धाव, परत येताना लोकलचा उकाडा, आणि क्लिनिकमध्ये पुन्हा वरखाली चढणं—रात्र त्यांना बारीक करत होती. मुग्धाला पहाटे घरी हलवायचं ठरलं; हॉस्पिटल खर्च वाचवण्यासाठी आणि घरी पाहणं सोपं जाईल म्हणून. घर जुन्या इमारतीत, तिसऱ्या मजल्यावर. लिफ्ट अधूनमधून बंद पडणारी. डॉक्टरांनी ऑक्सिजनची गरज नाही, पण रात्री आपत्कालीन दिवा ठेवायला सांगितलं—रीचार्ज होणारा मोठा कंदील, कारण वरचा कॉमन मीटर परत परत जात होता.

पहाटेच्या फिकट राखाडी उजेडात ते घरी पोचले तेव्हा इमारतीच्या पायऱ्यांत आलेला वीजकपातचा अंधार अजून चिकटून होता. खाली शेजारच्या दुकानातून घेतलेला कंदील, औषधांची पिशवी, पाण्याचा डबा, दुमडलेली चादर—सगळं दाराशी रचलेलं. मुग्धाला दोन जणांच्या आधाराने वर नेऊन पलंगावर ठेवायचं होतं. मावशी आदेश देत होती, “कंदील निखिल घेईल. आदित्य, तू मुग्धाच्या बाजूला. बाकी नंतर.”

पण वर नेण्याआधीच निखिलच्या फोनवर कॉल आला; तो खाली अंगणात जाऊन बोलू लागला. दोन शेजारी आले होते, पण त्यांना रुग्ण उचलणं जमत नव्हतं. जिना अरुंद, भिंत ओलसर, पायरीच्या कोपऱ्यात पाण्याचा डाग. त्या अंधारात कंदील सर्वात आधी वर हवा होता, नाहीतर पाऊल चुकणार. मावशीने स्वतः तो उचलायचा प्रयत्न केला; मोठा, जड, त्याच्या पट्ट्याने हात कापत होता.

सई पुढे आली. “मुग्धाला आधी वर न्या. हा मी घेते.” मावशीचा हात पट्ट्यावर घट्ट झाला. “नको. घरातल्या वस्तू—” शेवटचं वाक्य पूर्ण होण्याआधी आदित्यने तिच्या हातावरचा भार हलकाच काढला आणि कंदील सईकडे वळवला नाही; तो पट्टा मधून पकडून म्हणाला, “एकटीने नाही उचलला जाणार.” त्याने दुसरा टोक तिच्याकडे पुढे केला. “सई.”

जिन्याच्या पहिल्या पायरीवर थोडासा थांबलेला क्षण होता. वरून शेजारच्या दारातली बाई डोकावून पाहत होती. खाली मावशीच्या नजरेत राग, संकोच, पराभव सगळं एकत्र ढवळत होतं. सईने उत्तरात काहीही मागितलं नाही. तिने फक्त पट्ट्याचा दुसरा भाग धरला. कंदील दोघांच्या मध्ये आला—जड, उबदार, अजून पूर्ण पेटला नसलेला.

“वर,” ती म्हणाली.

आदित्यने मान हलवली. पुढे दोन माणसं मुग्धाला आधार देत चढू लागली; त्यांच्या पावलांमागे कंदील घेऊन सई आणि आदित्य एकाच तालात पायऱ्या चढू लागले. अरुंद वळणावर कंदील भिंतीला लागू नये म्हणून सईने आपला हात आत ओढला; आदित्यने दुसऱ्या बाजूने उंची सांभाळली. दुसऱ्या मजल्यावरच्या पायरीत पाणी होतं; सईने “इथे” इतकंच सांगितलं, आणि दोघांनी एकदम पाऊल वाचवलं. मागून मावशी काही म्हणाली, पण आता त्या आवाजाला उपयोग उरला नव्हता. भार वाटून घेतल्यावर आदेशाचं वजन कमी होतं.

तिसऱ्या मजल्याच्या वळणावर पोचल्यावर वरच्या खोलीचं दार उघडलं. आत मुग्धाला नेताना इतर सगळे पुढे गेले. सई थांबली. तिने कंदील खाली न ठेवता पट्टा थोडा उंच धरला, जणू शेवटच्या दोन पायऱ्यांवरचा अंधार आधी साफ व्हावा. आदित्यही थांबला. त्याचा हात अजून पट्ट्यावर होता.

कंदील हलकासा झोळला. पिवळा प्रकाश दोघांच्या बोटांवरून सरकला, मग भिंतीवर, मग परत त्यांच्या हातांवर. कुणीही आधी हात सोडला नाही.