हे तुटणं आम्हाला वेगळं करू शकलं नाही

“तो ग्लास तिकडे ठेवू नकोस,” मिताली काकूंनी सईच्या हातातून पाण्याचा ग्लास हिसकावला, “नर्स आहेस का तू? बाजूला हो. इथं घरचे उभे आहेत.”

ग्लासचा कडा सईच्या बोटांना आपटला. थंड पाणी तिच्या मनगटावर ओघळलं. केईएमच्या तिसऱ्या मजल्याच्या कॉरिडॉरमध्ये रात्रीचा पांढरा उजेड इतका कठोर होता, की प्रत्येक चेहरा जास्त थकलेला आणि जास्त कठीण दिसत होता. प्लॅस्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यावर तिची पिशवी अडकून राहिली होती; तिथेच अर्धवट दुमडलेली पावती, दोनदा उघडून पुन्हा दुमडलेली, बाहेर डोकावत होती. आत निखिलचा बाबा आयसीयूत गेला होता. बाहेर, “घरचे” कोण आणि “बाहेरची” कोण, याचा हिशेब चालू होता.

सईने काही बोललं नाही. निखिलच्या लहान चुलतभावाने घाबरून विचारलं, “पाणी कोणाला द्यायचं मग?” सईने त्याच्या हातातच ग्लास परत सरकवला, “त्या काकांना दे. त्यांना खोकला येतोय.” मुलगा लगेच धावत गेला. पहिल्याच क्षणी तिचं काम अडवलं गेलं होतं; तरी तिने हात रिकामे ठेवले नाहीत. निखिल दूर बिलिंग काउंटरकडे फोन कानाला चिकटवून उभा होता. हातातल्या स्क्रीनचा उजेड त्याच्या तळहातात दाबलेला, वर न दाखवलेला.

ही पहिली वेळ नव्हती. कॉलेजपासूनच त्यांचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं—न परवानगीचं, न उघड विरोधातलं. सई मुंबईतल्या एका विमा कंपनीच्या सेवा क्षेत्रात संध्याकाळची शिफ्ट करत होती, निखिल एमबीएच्या शेवटच्या सेमिस्टरसोबत कॅम्पस प्लेसमेंटच्या मागे धावत होता. लग्न, घर, पगार, जातकुळी—सगळं पुढं बघू म्हणत त्यांनी नातं थांबवलं होतं. पण आज रात्री हॉस्पिटलच्या कॉरिडॉरने पुढं मागं काही ठेवलेलं नव्हतं. कोण थांबतं, कोण धावतो, कोणाला बाजूला केलं जातं—हेच दिसत होतं.

मिताली काकूंनी तिच्याकडे न बघताच आदेश टाकले, “सई, तू आता निघ. उशीर झालाय. मुलीने इतका वेळ हॉस्पिटलमध्ये थांबणं बरं दिसत नाही. निखिल आहे ना.” त्या बोलताना स्वतः निखिलकडून घेतलेली गाडीची किल्ली पर्समध्ये घालत होत्या—उशिरा परत केलेली किल्ली, जणू येणं-जाण्याचा हक्कही कुणाच्या पर्समध्ये बंद करता येतो.

सईने खुर्चीच्या कोपऱ्यावरची स्वतःची पिशवी उचलली आणि निघाली नाही. समोरच्या वृद्ध काकांच्या शर्टावर उलटीचा डाग पसरला होता. त्यांचा मुलगा कुठे गेला कोणास ठाऊक. सई सरळ वॉशरूमजवळच्या नळावर गेली, टिश्यू, पाणी, सॅनिटायझर घेतलं, काकांच्या खांद्याला हात न लावता फक्त म्हणाली, “काका, हा रुमाल धरता? हळू.” तिने डाग पुसले, त्यांना बसायला खुर्ची ओढली. नर्स जाताना दोन सेकंद थांबून म्हणाली, “छान, त्यांना सरळ बसवा.” मिताली काकूंच्या चेहऱ्यावरची चिडचिड एका श्वासापुरती अडकली. सईला कुणी जागा दिली नाही, पण कुणी तिला थांबवलीही नाही. तोच तिचा पहिला छोटा उघडलेला दरवाजा होता.

दहा मिनिटांनी निखिल परत आला तेव्हा त्याच्या हातात कागदांचा गठ्ठा होता आणि कपाळावर घाम. “डिपॉझिट आणखी वाढवलंय,” तो दात घट्ट करून म्हणाला. “कार्ड मशीन काम करत नाही म्हणतायत.”

“माझं आहे,” सईने लगेच पिशवीतून कार्डकव्हर काढलं.

मिताली काकूंनी त्यावर हात ठेवला. “नको. आमचं आम्ही बघू. उद्या लोकांना काय सांगायचं? मुलीचे पैसे वापरले म्हणायचं?” त्यांच्या आवाजात कृतज्ञतेलाही अपमान करता येतो, हे कौशल्य होतं.

“लोक उद्या विचारतील,” सई शांतपणे म्हणाली, “आता कॅश काउंटर विचारतोय.”

काकूंनी तिच्याकडे वळून पहिलेच. “जास्त हुशारी दाखवू नकोस. नाते जुळायचंय म्हणून सीमाच विसरलीस का?” शब्दांची चापट उघड्यावर बसली. बाजूला उभ्या मावशीने ओठ आवळले. निखिलने डोळे उचलले, पण लगेच काउंटरकडे. तोच त्याचा जुना पाप—वाद टाळताना सईला एकटी सोडणं.

सईने कार्ड परत ठेवले. वाद जिंकून बिल भरलं जाणार नव्हतं. तिने निखिलच्या हातातून कागद घेतले, रकमेची ओळ चटकन वाचली, मग स्वतःच्या फोनवरून यूपीआयने मर्यादा किती आहे ते पाहिलं. “अर्धं मी पाठवते, अर्धं कुणीतरी दुसऱ्या खात्यातून करा,” ती म्हणाली. “रुग्णाचं नाव, जन्मतारीख, फाईल नंबर सांगा.”

“मी भरतो,” निखिल म्हणाला, पण त्याच्याकडे ना पुरेशी रक्कम होती ना वेळ. तो ज्या पद्धतीने कागद पकडून उभा होता, त्यातूनच दिसत होतं.

तेवढ्यात डॉक्टर बाहेर आले. “औषध लगेच आणा. थांबू नका.” प्रिस्क्रिप्शन निखिलच्या हातात पडलं. काकू म्हणाल्या, “राहुल, तू जा.” राहुलने लगेच मागे पाऊल टाकलं. “मला मेडिकल कुठे आहे माहीत नाही.” दुसरा कुणी फोनवर. तिसरा बिलिंगवर दोष टाकत उभा.

सईने आधीच प्रिस्क्रिप्शनकडे हात नेला होता; पण यावेळी हात अर्ध्यात थांबला. तिचं नाव कुणी म्हणत नाही, म्हणून ती स्वतःच उचलणार नव्हती. निखिलने एका झटक्यात कागद तिच्या हातात ठेवला. “सई, तू घे. खाली उजव्या विंगमध्ये २४ तासांचं मेडिकल आहे. माझं पाकीटही घे.”

क्षणभर कॉरिडॉरची दिशा बदलल्यासारखी झाली. मिताली काकूंचा चेहरा पांढरट पडला. “निखिल—” त्या सुरू झाल्या.

तो तिच्याकडे न बघता म्हणाला, “आई, वेळ नाही.” मग सईकडे, पहिल्यांदाच सरळ, सगळ्यांसमोर, “रसीद सांभाळ. आणि जास्त पैसे मागितले तर मला कॉल.”

त्याने पाकीट तिच्या हातात दिलं. फक्त प्रिस्क्रिप्शन नाही, पैशांचा ताबा, निर्णयाचा ताबा. सईने मान हलवली आणि धावत लिफ्टऐवजी जिना पकडला. जिन्यात ओलसर वास होता, खाली कॅन्टीनमधून येणाऱ्या गरम तेलाचा वास मिसळलेला. तिने औषधं घेतली, पावत्या दुमडून पुन्हा उघडल्या, बदलाचे पैसे मोजले, सलाईनच्या बाटल्या वेगळ्या पिशवीत घेतल्या. परत येईपर्यंत श्वास छातीत टोचत होता.

वर आली तेव्हा निखिल स्वतः आयसीयूच्या दाराजवळ उभा होता. “हे,” सईने पिशवी, रसीद, उरलेले पैसे त्याच्या हातात न देता त्याच्यासमोर उघडले. “एक इंजेक्शन मागे ऑर्डर आहे, अर्ध्या तासात येईल. हा बिल क्रमांक.” निखिलने औषधांची पिशवी न घेता आधी रसीद पकडली. मग मोठी पिशवी तिच्याच हातात राहू दिली आणि दुसऱ्या हाताने सलाईनचा गठ्ठा स्वतःकडे घेतला. दोघे एकाच क्षणी दाराकडे वळले. नर्सने कोण नातेवाईक विचारल्यावर तो म्हणाला, “औषधं आलीत.” नावं सांगण्याऐवजी काम पुढे गेलं. पण काम कुणाच्या हातात आहे, हे सगळ्यांनी पाहिलं.

आतापर्यंतचं संकट थोडं सैल झालं, आणि मिताली काकू लगेच जुनं मांडणं परत बसवायला पुढे आल्या. “सई, तू आता खाली बस. इथून पुढे आम्ही बघतो. मुलगी इतकी पुढे पुढे राहणं चांगलं नाही.” त्यांनी हात पुढे करून औषधांची पिशवी तिच्याकडून घ्यायचा प्रयत्न केला. आवाज कमी, पण आसपासच्या नजरा उघड्या.

सईने पिशवी सोडली नाही. “इंजेक्शन अर्ध्या तासात येईल. त्याची पावती माझ्याकडे आहे.”

“दे मला,” काकूंचा स्वर धारदार झाला. “तुला किती वेळ इथं उभं राहायचंय? लोक काय समजतील?”

“जे आतमध्ये आहेत त्यांना लोकांपेक्षा औषध आधी पाहिजे,” सई म्हणाली. तिचा आवाज उंच नव्हता; पण तो मागे हटतही नव्हता.

काकूंनी निखिलकडे वळून जवळजवळ हुकूम केला, “तिला घरी पाठव. उद्या बोलू.”

हा तो क्षण होता जिथे तो पूर्वीसारखा पुन्हा गप्प राहू शकला असता. पण आयसीयूच्या दारातून वॉर्डबॉय बाहेर आला. “रुग्णाला स्पेशल वॉर्डला हलवायचं आहे. बेड मिळालाय. कागद, औषधं, कपड्यांची बॅग, सगळं घेऊन चला. एकजण आधी या.”

कॉरिडॉर अचानक हलला. काकूंनी लगेच बॅगकडे हात वाढवला. “मी घेते. निखिल, तू माझ्यासोबत.” त्यांनी आधीपासून बाजूला ठेवलेली कपड्यांची मोठी निळी बॅग उचलण्याचा प्रयत्न केला, पण झिप अडकली, हँडल निसटलं. आत फळं, कपडे, फाईल, चप्पल, स्टीलचा डबा—सगळं एकमेकांत दाबलेलं.

सई आधीच खाली वाकली होती. तिने झिपला अडकलेला कापडाचा कोपरा सोडवला, बॅग सरळ केली आणि एक हँडल पकडलं. दुसरं हँडल कोणी घेईल याची वाट न बघता ती उभी राहिली. “रस्ता कोणता?” तिने वॉर्डबॉयला विचारलं.

“सी विंग, दुसरा लिफ्ट.”

मिताली काकूंनी तावातावाने हात पुढे केला. “मी आहे ना. दे.”

सईने बॅग खाली ठेवली नाही. तिच्या मनगटावर औषधांच्या पिशवीची प्लॅस्टिकची रेघ खोल गेली होती. निखिलने एक सेकंद काकूंकडे पाहिलं, मग सईच्या हातातल्या त्या हँडलवर आपला हात ठेवला नाही—त्याने बॅगचं दुसरं हँडल उचललं. एका सराईत, निर्विवाद हालचालीने. “सई, डावीकडून चल,” तो म्हणाला. “पावत्या आणि इंजेक्शनचा मेसेज तुझ्याकडे ठेव.”

काकूंचा हात हवेतच राहिला.

ते दोघं एकाच बॅगेच्या दोन टोकांना धरून कॉरिडॉरमधून निघाले. पुढे वॉर्डबॉय, मागे नातेवाईक. कोणी त्यांना थांबवलं नाही; थांबवणं म्हणजे रुग्ण अडवणं झालं असतं. लिफ्टसमोर गर्दी होती. निखिलने बॅग खाली टेकवली नाही. सईने औषधांची पिशवी वर चढवून निळ्या बॅगेवर संतुलन साधलं. त्याने तिच्या हाताकडचं वजन थोडं स्वतःकडे घेतलं; तिने लगेच पकड परत घट्ट केली. दोघे समसमान राहिले.

सी विंगकडे जाणारा कॉरिडॉर जुन्या इमारतीतला होता—भिंतींवर उतरत आलेला रंग, छतावर नळी, जमिनीवर वेट फ्लोअरचा अर्धवट पुसलेला डाग. मधेच निखिलच्या फोनचा उजेड पुन्हा तळहातात चमकला. “इंजेक्शन आलं की कॉल करतील,” सईने न विचारता सांगितलं.

“ठेव तुझ्याकडे,” तो म्हणाला.

वॉर्डसमोर पोहोचेपर्यंत बॅगेचा भार हातातून खांद्यापर्यंत गेला होता. आत रुग्ण शिफ्ट होत असताना बाहेर थांबावं लागलं. मिताली काकू येईपर्यंत सगळं मुख्य सामान दारापाशी पोचलं होतं. त्यांनी उशिरा येऊन फक्त फाईल उचलली. ती उचलताना त्यांचा आवाज आधीसारखा धारदार नव्हता; पण माघारही नव्हती. “सई, आता झालं. बस तू.”

सईने उत्तर दिलं नाही. तिने इंजेक्शनच्या फोनची वाट पाहणाऱ्या लोकांची रांग जिथे होती तिकडच्या प्लॅस्टिकच्या लांब बाकावर जाऊन एका टोकाला बसली. बॅग दोघांनी मधे ठेवलेली नव्हती; वॉर्डजवळ सामान आत गेलं होतं. हात रिकामे होते, पण वजन अजून दोघांच्या खांद्यांत होतं. तिने बसताना जरा जागा सोडली—न आमंत्रण, न नकार; फक्त मोजून ठेवलेली जागा.

निखिल दोन सेकंद उभा राहिला. मग तिच्याजवळ येऊन त्याच बाकावर बसला. त्यांच्या गुडघ्यांची रेषा एकसारखी पुढे होती; कोणाचंही गुडघं मागे सरकलं नाही. सईने दुमडलेली पावती उघडून पुन्हा नीट दुमडली, त्याच्या हातात दिली नाही, फक्त मधेच ठेवली. त्याने ती उचलली नाही. त्यांच्या खांद्यांमधली हवा तशीच राहिली; फक्त बाकावरचा कोपरा आता रिकामा नव्हता. त्यांच्या गुडघ्यांची समांतर रेषा तशीच राहिली.