खोटा ऑपरेटर तिथेच उघडा पडला

मुक्ता सावंतने receiving lane च्या लोखंडी अडथळ्याला खांदा लावून आत पाऊल टाकलं, आणि वरचा लाल विलंब-अलार्म थरथरू लागला. तीन पिंजऱ्यासारख्या ट्रॉली रांगेत अडकल्या होत्या, स्कॅनरची किरकिर चालू होती, आणि डिस्पॅचच्या उंच बाकावर विक्रम जाधव तिच्या सीटवर बसून रेडिओ हातात फिरवत होता. “तू खालीच राहा,” तो ओरडला, जणू lane त्याच्या बापाचं होतं. “आजपासून मार्किंग मी करणार.”

मुक्ताच्या शर्टाच्या बाह्या रात्रपाळीच्या घामाने कडक झाल्या होत्या. मेट्रोमधून येताना तिने फोनचा उजेड तळहातात दाबून आईचा न उघडलेला संदेश पाहिला होता—मावशीकडचे लोक रविवारी घरी येणार होते, नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं नसतानाही मुलीची नोकरी कशी चाललीय ते लोक आधी विचारतात, चेहरा नंतर पाहतात. इथे सीट गेली, तर घरी पगारापेक्षा दर्जा कमी होतो. ती एक शब्द न बोलता सरळ बाकाजवळ गेली, बाजूला ठेवलेलं डिस्पॅच रजिस्टर ओढून स्वतःसमोर उभं केलं. विक्रमने ते परत हिसकावलं, पण तिच्या हातामुळे किमान एक क्षण सगळ्यांना दिसलं—जिच्या हातात काम आहे, ती खाली उभी; ज्या माणसाला lane चा श्वासही कळत नाही, तो वर बसलेला.

“मॅडम, बी-तीनचं वजन mismatch दाखवतंय,” रेवतीने खालीून हाक मारली. “इकडे ठेवा,” मुक्ताने उत्तर दिलं. विक्रम मध्येच ओरडला, “माझ्याकडे या. ऑर्डर वरून जाईल.” रेवतीचे पाय मात्र मुक्ताकडेच वळले.

पहिलाच छोटा झटका तिथे बसला. शैलेश काका, जुन्या शिफ्टचे ड्रायव्हर, gate sheet घेऊन आले आणि विक्रमकडे न पाहताच म्हणाले, “मुक्ता, कोणता ट्रक आधी सोडायचा?” विक्रमच्या चेहऱ्यावरचा आत्मविश्वास एका सेकंदात कडकून बसला. त्याने रेडिओ उचलला, “एल-२ तयार करा.” खाली मात्र कोणी हललं नाही. मुक्ताने ट्रॉलीवरचा फाटलेला लेबलपट्टा बोटाने दाबून पुन्हा चिकटवला, “एल-२ नाही. आधी सी-४. त्याचं cut-off पाच मिनिटांनी आहे.” शैलेश काकांनी sheet वर तिच्याच म्हणण्यानुसार खुण केली. बाक अजून विक्रमकडे होता; पण पहिला वळसा, access चा पहिला तुकडा, तिच्याकडे परत फिरला होता.

विक्रमला ते पुरलं नाही. “तुला जे सांगितलंय तेच कर. स्कॅनिंग कर, बाकी मी पाहतो.” त्याने मुद्दाम सीटच्या खालच्या छोट्या कप्प्यातील gate key काढून स्वतःच्या खिशात घातली. “की माझ्याकडे. कोणतं bay उघडायचं, कोणतं थांबवायचं, आदेश वरून.” वरून म्हणजे रात्री बारा वाजता कोणीही खाली उतरणार नाही, हे सगळ्यांना ठाऊक होतं. तरी crew मधल्या दोन नवीन मुलांनी ताबडतोब विक्रमकडे मान वळवली. सुरक्षित बाजू जिथे दिसते, तिकडे माणसं पटकन सरकतात.

मुक्ता lane च्या कडेने झपझप फिरत राहिली. एकीकडे स्कॅनर अडकला की ती reset करायची, दुसरीकडे चुकीचा crate आल्यावर रेवतीला हाताने दिशा दाखवायची. विक्रमचे आदेश हवेत जात होते. “तो pallet उजवीकडे!” तो म्हणाला, आणि निलेशने उलट मुक्ताकडेच पाहिलं. “ताई?” “हात लावू नकोस,” ती म्हणाली. “खालचा wheel lock झालाय.” विक्रम उपहासाने हसला. “सगळ्यांना वाटतं हिला सगळं कळतं.” मुक्ताने उत्तर दिलं नाही. ती खाली बसली, wheel housing मध्ये अडकलेला प्लास्टिक पट्टा ओढून काढला. ट्रॉली एकदम मोकळी झाली. निलेशने नकळत “अगदी” असं पुटपुटलं. तो शब्द विक्रमला जास्त लागला.

मशीनचा आवाज वाढत गेला. loading bay कडे जाणाऱ्या lane वर अचानक पुढचा pallet तिरका रुतला. पुढच्या ट्रॉलीने त्याला ढकललं, मागच्या दोन त्यावर चढल्या, आणि संपूर्ण मार्ग ठप्प झाला. वरचा अलार्म लालवरून चिडलेल्या पिवळ्या झटकार्‍यात गेला. bay door अर्धवट उघडं, आत ट्रक तयार, बाहेर माल अडकलेला. विक्रमने बाकावरून उडी मारली पण कुठे हात घालायचा तेच त्याला सुचेना. “सगळे मागे! मागे जा!” तो फक्त ओरडत राहिला.

मुक्ता आधीच धावत होती. तिने साखळीचा अडसर वर उचलून lane मध्ये उडी मारली, तिरक्या pallet च्या कडेला गुडघा रोवला आणि wrap झालेला फिल्म चाकात कुठे जखडला आहे ते पाहिलं. “रेवती, cutter!” ती ओरडली. रेवतीने कमरपट्ट्यातला छोटा ब्लेड हवेत टाकला; मुक्ताने पकडला. दोन चिरा, मग खांद्याने जोर, मग चाक सरळ. pallet अर्धा सुटताच तिने निलेशला धक्का देऊन जागेवर उभं केलं. “तू मागचा थांबव. काका, bay मध्ये जागा धरून ठेवा. हा बाहेर येतो.” विक्रम “कोणी तिला—” म्हणेपर्यंत pallet सरकत पुढे गेला. ठप्प झालेला lane तिच्या हाताखाली परत चालू झाला.

तो क्षण भाषणाने आला नाही; लोखंड घासल्याच्या आवाजात आला. crew ने कोण आदेश देतोय याचा विचार करणं बंद केलं. पुढच्या दोन मिनिटांत सगळे मुक्ताकडेच फिरले. “ताई, याला कोणता कोड?” “मुक्ता, door hold करू?” “शैलेश काका, एक मिनिट—” “निलेश, डावीकडचा passage रिकामा ठेव.” विक्रम मध्येच “मी सांगतोय ना!” म्हणत राहिला, पण त्याचा आवाज मशीन, चाकं, आणि लोकांच्या वळलेल्या मानेत हरवत गेला. बाकावर बसणं म्हणजे command नाही, हे पहिल्यांदा उघड दिसत होतं.

त्याला चेहरा वाचवायचा होता. त्याने वरच्या glass cabin ला फोन लावला, मग रेडिओत खोटा खडखडीत सूर आणत म्हणाला, “बाय-हँड release नको. माझ्या मार्किंगशिवाय काही बाहेर जाणार नाही.” ह्या वेळी crew थांबला, कारण शेवटचा अडसर तोच होता. gate key त्याच्याकडे, डिस्पॅच marker त्याच्याजवळ, रजिस्टर त्याच्या बाकावर. lane चालू होता पण बाहेर पडताना bay lock होणार हे सगळ्यांच्या लक्षात आलं. मुक्ताने त्याच्याकडे एकदा पाहिलं. नजरेत चीड नव्हती; फक्त मोजमाप होतं.

दोन मिनिटांनी हा ताण घरात जाईल, हे तिच्या मनाला सांगायची गरज नव्हती. शिफ्टमध्ये खाली पाडलेल्या मुलीबद्दल वरच्या लोकांपेक्षा आधी कॉलनीत चर्चा पोचते. तिच्या काकूने आधीच म्हटलं होतं—“सेवा क्षेत्रात काम करत जा, पण नाव ठेवून.” नाव ठेवायचं म्हणजे अशा सीटवरून उठवून घेत बसायचं नव्हे. म्हणून ती सरळ बाकाकडे गेली. विक्रमने हात पसरवून रस्ता अडवला. “थांब. वरून confirmation—” “दार अडकलं तर ट्रक penalty वर जाईल,” ती म्हणाली. “मी बघतो.” “तू आधीच बघितलंस.”

बाजूला उभ्या रेवतीने चुकूनही मध्ये पडण्याचा प्रयत्न केला नाही; पण तिचं शरीर मुक्ताच्या मागे सरकलं. शैलेश काका gate sheet दुमडून उभे राहिले. ते crowd नव्हतं, पण साक्ष पुरेशी होती. विक्रमने रजिस्टर छातीशी धरलं. “तुला process माहीत असेल, authority नाही.” मुक्ताने त्याच्या खिशाकडे हात नेला. तो दचकून मागे झाला. तिने key काढली नाही; आधी बाकाचं पाट उघडून marker stand रिकामा केला. “Marker कुठे?” विक्रमचा घसा अडखळला. “माझ्याकडे.” “मग दे.” “मी release करतो.” “नाही. पूर्ण control.”

त्याने शेवटची धडपड केली. रेडिओ उचलून bay ला सांगायचा प्रयत्न केला, “Hold—” पण स्टॅटिक शिवाय काही बाहेर पडलं नाही. कारण योग्य channel वर switchच झाला नव्हता; तो switch नेहमी मुक्ताच करत असे. तिने त्याच्या हातातून रेडिओ पकडला, अंगठ्याने बाजूचा छोटा कळ फिरवला, मग दुसऱ्या हाताने त्याच्या शर्टाच्या खिशातून लाल टोकाचा dispatch marker बाहेर ओढला. त्याचवेळी gate key खाली पडून लोखंडावर आपटली. आवाज तिखट होता. विक्रम खाली वाकायच्या आत मुक्ताने key उचलली, रजिस्टर बाकावरून स्वतःकडे ओढलं, आणि त्या उंच सीटवर बसली जिथून तिला सकाळपासून दूर ठेवलं होतं.

दिसण्यासारखं नुकसान तिथेच झालं. विक्रम बाजूला उभा, हात रिकामे; त्याच्या “authority”च्या तीन वस्तू—marker, key, radio—सगळ्या मुक्ताकडे. crew ने त्याच्याकडे पाहणं सोडलं. रेवतीने पुढचा pallet थांबवून मुक्ताच्या इशाऱ्याची वाट पाहिली. शैलेश काकांनी bay चं दार अर्धवट पकडून ठेवलेलं. विक्रमचा आवाज अचानक पातळ झाला. “मुक्ता, थांब. आधी एक नोंद—” तीने marker cap काढून रजिस्टरवर bay number टाकला. “नोंद झाली.”

बाहेरचा ट्रक driver हॉर्न देत होता. bay sensor वर लाल पट्टी चमकत होती. एक release call चुकली तर पूर्ण outbound slot तासभर मागे जाणार होता. विक्रमने पुन्हा हात पुढे केला. “मी बोलतो. नाव माझं आहे.” मुक्ताने key slot मध्ये फिरवली. लॉकचा कडक आवाज आला. मग रेडिओ तोंडाशी नेला. “Bay तीन तयार. सी-४ आधी. मग एल-२ hold. दरवाजा सोडा.” तिचा स्वर शांत होता, म्हणूनच जास्त कडक. पुढचा pallet अगदी रेषेत सुटला; मग दुसरा. sensor ची लाल पट्टी हिरवी झाली. door पूर्ण उघडलं. ट्रॉली चाकांचा आवाज एका लयीत बाहेर गेला. loading bay तिच्या call वर हलला.

विक्रम अजून तिथेच उभा होता, पण उभं राहणं आणि उभं राहू शकणं यातला फरक आता सगळ्यांना दिसत होता. glass cabin मधून एक कनिष्ठ व्यवस्थापक धावत आला, दृश्य पाहिलं, आणि ज्याच्याकडे विचारायचं ते कळल्यासारखा सरळ मुक्ताच्या बाजूला रजिस्टरकडे वाकला. “नावं पुन्हा टाका. lane reassignment आत्ताच.” मुक्ताने वर न पाहता दोन ओळी बदलल्या. receiving lane बी-३—रेवती. loading handoff—निलेश. dispatch control—मुक्ता सावंत. विक्रमच्या नावासमोर तिने बाजूला एक छोटा शब्द लिहिला: “support.” तीव्रतेने नाही, नेमकेपणाने. तो शब्द कागदावर बसताना त्याचा चेहरा अधिक पडल.

“हे चालणार नाही,” विक्रम म्हणाला, पण स्वरात दम उरला नव्हता. मुक्ताने marker cap लावला, रजिस्टर बंद केलं, आणि त्याच्याकडे key न वाढवता स्वतःच्या करंगळीला अडकवली. “चालू लागलंय आधीच.” मग तिने पुढचा release call दिला. दुसरा ट्रकही हलला.

crosslane मध्ये मागच्या बाजूचा अरुंद रस्ता नेहमीप्रमाणे पांढरट tube-light च्या भनभनीत न्हाऊन निघाला होता. भिंतीला नवीन lane slips लावलेल्या होत्या; नावं स्थिर उभी होती. मुक्ताने चालता चालता रेडिओचा switch नीट बसवला, key कंबरेला लावली, आणि मागच्या बाजूच्या शांत होत जाणाऱ्या गडबडीत एक छोटासा क्लिक झाला. स्टॅटिकचा खरखरता पडदा हळूहळू साफ होत गेला.