तिने टाकलेलं आमिष तिलाच गिळलं

स्वराने पांढऱ्या इनोव्हाच्या दरवाजावर हात आपटत ड्रायव्हरला थांबवलं, तेवढ्यात मृणालिनी वहिनीने तिच्या मनगटात कागदांचा गठ्ठा खुपसला. “स्वरा, उभी काय राहिलीस? त्या फुलांच्या टोपल्या मागच्या बाजूला घेऊन जा. आणि हो, गाड्या कुठे थांबवायच्या ते नीट सांग. चुकीचं झालं तर माझं नाव लागतं.” कर्बवर हॉर्नांचे तुकडे फुटत होते, साखरपुड्याच्या मंडपाबाहेर दिव्यांच्या माळा अजून पूर्ण पेटल्या नव्हत्या, आणि नातेवाईकांच्या डोळ्यांसमोर स्वरा आधीपासून धावपळ करत होती—कोणी मानधन दिलेलं नव्हतं, पण आदेश मात्र घरच्यांसारखे नव्हे, नोकरासारखे.

तिच्या साड्याचा पदर खांद्यावरून खाली घसरला होता. तिने एका हाताने तो अडकवला, दुसऱ्या हाताने गाडीतील पाहुण्यांची नावं तपासली. गेटपाशी उभे असलेले दोन तरुण स्वयंसेवक तिच्याकडेच विचारत होते, “काका कुठे बसणार? वरचे लोक आले तर थेट आत?” स्वरा उत्तर देणार, तोवर मृणालिनीचा उंच, गुळगुळीत आवाज पुन्हा कापून गेला. “तिला विचारा नका. ती फक्त बाहेरची मांडामांड पाहते. घरचे निर्णय मी घेईन.” जवळ उभ्या काकूंनी एकमेकींकडे बघून ओठ चावले. अपमान इतका उघडा असला की त्याला नाव लागत नाही; तो थेट त्वचेवर बसतो.

निखिल दूर जिन्याजवळ पाहुण्यांना फोनवर दिशा सांगत उभा होता. त्याचं आणि स्वराचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; घरात नावाने कधी बोललं जात नसलं, तरी त्यांची बाजू सगळ्यांना माहीत होती. म्हणूनच हा तिरस्कार अधिक मुद्दाम होता. स्वरा गेल्या तीन महिन्यांपासून स्वतःच्या सेवा क्षेत्रातील काम संपवून रात्री उशिरापर्यंत हॉल बुकिंग, खानपान, पाहुण्यांची यादी, गाड्यांची वेळ सांभाळत होती. मृणालिनी वहिनीने मात्र आज कर्बवर तिची उभी रांग लावली होती—घरातली मुलगी नव्हे, प्रवेशद्वारावरची कमीपदाची मुलगी.

“हे घाल.” मृणालिनीने गळ्यातून काढून एक चुरगळलेला मार्ग-परवाना तिच्या हातावर टाकला. निळ्या पट्ट्याला घामाचे डाग होते; कडा वाकलेल्या. पांढऱ्या कार्डावर लाल पेनाने लिहिलेलं होतं—‘मागील सेवा मार्ग. व्हीआयपी गाड्या पुढच्या वळणावर. स्वरा—हाताळणी.’ खाली मृणालिनीची सही. “मुख्य गेटजवळ फिरकायचं नाही. ज्या गाड्यांना मी संदेश पाठवला आहे, त्यांना मागच्या उताराने आत घ्यायचं. कोणी विचारलं तर सांग, ही माझी सूचना आहे.”

स्वराने तो पट्टा हातात धरला. जुन्या वापराने मऊ पडलेली दोरी तिच्या बोटांत अडकली. ती काही क्षण काहीच बोलली नाही. लिफ्टजवळच्या स्टीलच्या फळकुटात डागाळलेलं प्रतिबिंब दिसत होतं—तिच्या कपाळावर घाम, गळ्यात न बसलेला परवाना, आणि मागे मृणालिनीचा नीट बसवलेला मेकअप. “मागच्या उताराने कोणाला?” स्वराने फक्त एवढंच विचारलं.

“ज्यांना सांगितलंय त्यांना. जास्त प्रश्न विचारू नकोस.” मृणालिनीने फोन दाखवला. “काकांना आणणारी गाडी उशिरा आहे. ती आली तर थांबव. आधी मानकर कुटुंब येणार आहे. त्यांचं स्वागत पुढे हवं. आणि लग्न जुळवणारे कुलकर्णी काका आले, तर त्यांना थोडा वेळ थांबव. गर्दी होते.” शेवटचं वाक्य कुजबुजेसारखं होतं, पण जाणीवपूर्वक. कुलकर्णी काकाच निखिलच्या आईकडच्या बाजूचे मोठे मानकरी होते; त्यांच्यासमोर कोणाला कशी वागणूक मिळाली, यावर घराचा सूर ठरत होता.

स्वराने परवाना गळ्यात घातला. स्वयंसेवकाने लगेच तिच्याकडे वळून विचारलं, “मग मागे उभं करायचं?” ती म्हणाली, “ज्यांच्या काचेला निळी चिठ्ठी आहे, त्या मागच्या उताराने. बाकी सरळ पुढे.” पहिला छोटासा वळण तिथेच घडला. मुलाने मृणालिनीऐवजी स्वराचं ऐकलं. कारण आज्ञा तिच्या सहीने लिहिलेली असली, तरी हातात परवाना स्वराकडे होता.

कर्बवर गाड्या वाढल्या. काळ्या सेदानमधून दोन पाहुणे उतरले; फुलांच्या पेट्यांसह दुसरी गाडी मागच्या उताराने वळली. शेखर—जुना ड्रायव्हर, ज्याने या कुटुंबाची बरीच लग्नं पाहिली होती—तो पुढे येऊन म्हणाला, “मॅडम, हा निळा परवाना मागच्या मार्गासाठीच आहे ना?” स्वराने कार्ड त्याला दाखवलं. सही, लाल अक्षरं, आणि ‘सेवा मार्ग’ स्पष्ट होतं. शेखरने मान हलवली आणि वॉकीवर इतरांना सांगितलं, “निळ्या परवान्याचं काटेकोर.”

तेवढ्यात चांदीरंगी एर्टिगा आत आली. मागचा दरवाजा उघडताच कुलकर्णी काका उतरले; त्यांच्या मागोमाग निखिलचे आजोबा, ज्यांना सगळे बाबासाहेब म्हणत. त्यांच्या हातात वरमापाची पेटी होती, आणि मागे कार्यक्रमाच्या खर्चाचा अंतिम हिशेब घेऊन आलेला केटरिंगवाला. मृणालिनीचे डोळे एकदम चमकून मग गडद झाले. ही गाडी तिला मुख्य गेटवर हवी होती—आरती, फोटोग्राफर, सगळ्यांच्या समोर मानाचा क्षण. पण तिच्याच सहीच्या निळ्या सूचनेने शेखरने गाडी मागच्या उताराने वळवली होती.

“अरे थांबा! थांबा!” ती हिल्स सांभाळत धावत गेली. पण तोवर बाबासाहेब मागच्या बाजूच्या अर्धवट उघड्या दारातून उतरून चिडचिडल्या आवाजात म्हणाले, “इथे का आणलं? पुढे दिवे, मंडप, लोकं तिकडे आहेत ना?” केटरिंगवाल्याने बिलांची फाइल छातीशी धरून स्वराकडे पाहिलं. कुलकर्णी काका चष्मा वर ढकलत म्हणाले, “मला तर संदेश आला होता—‘निळी चिठ्ठी लावा, मागील प्रवेश घ्या.’ कोणाचा प्रकार हा?”

स्वराने गळ्यातला परवाना काढून पुढे केला. “या सूचनेनुसार.” लाल शाईतील मृणालिनीची सही सगळ्यांना दिसली. पहिला ठोस, दिसणारा धक्का कर्बवरच बसला. बाबासाहेबांनी कार्ड दोन बोटांत पकडलं, अक्षरं वाचली, आणि चेहऱ्यावरची नाराजी थेट मृणालिनीकडे वळली. मृणालिनी लगेच हसली. “अगं, ते तर फक्त सामानासाठी—तिनेच गोंधळ केला.”

“मी?” स्वराचा आवाज अजूनही खालीच होता. तिने फक्त परवान्याच्या मागच्या बाजूवर बोट ठेवलं. तिथे लिहिलेली गाड्यांची नंबरं आणि ‘कुलकर्णी-काका/बाबासाहेब’ची नोंद पाहून शेखर मागे सरकला. “मॅडम, नंबर तर याच्यावर आहेत. तुम्ही सकाळीच दिलं होतं.”

गेटवरचा उभा समतोल तेव्हाच ढासळला. मृणालिनीचा आवाज जास्त तीक्ष्ण झाला, पण त्यात पूर्वीचा निर्विवाद भार राहिला नाही. “तुम्ही सगळे माझं ऐका. आता पुढच्या गेटकडे वळवा. स्वरा, तू बोलू नकोस.” तरीही दोन स्वयंसेवक स्वराकडेच पाहत होते. कारण पुढे कोणती गाडी अडकवायची, कोणाला आत सोडायचं, कोणाला थांबवायचं—ते सगळं तिच्या हातातल्या नोंदीवर चालू झालं होतं. ज्या कागदांनी तिला कमीपदावर ढकललं, तेच कागद आता इतरांना तिचं ऐकायला भाग पाडत होते.

निखिल तिथे पोचला तेव्हा कर्बवर एकाच वेळी तीन दरवाजे उघडले होते. एका गाडीतून मानकर कुटुंब उतरलं; दुसऱ्यातून फोटोग्राफरची उपकरणं आली. मृणालिनीने त्याच्याकडे वळून घाईघाईने म्हणलं, “तुझ्या लोकांनी गोंधळ केला. बाबासाहेब मागे गेले.” निखिलने स्वराकडचा परवाना पाहिला, मग मागच्या बाजूवरची नावं. त्याच्या चेहऱ्यावरचं आवरलेलं काहीतरी कडक झालं. पण तो काही बोलण्याआधीच बाबासाहेब पुढून येणाऱ्या गर्दीत थांबले आणि थेट स्वराला म्हणाले, “आता कोणाला कुठे घ्यायचं ते नीट सांग. उगीच दोनदा फिरवू नको.”

एकच वाक्य पुरेसं ठरलं. स्वागतासाठी उभे लोक मृणालिनीभोवती गोळा होण्याऐवजी स्वराच्या दिशेने सरकले. काका म्हणाले, “ती यादी तिच्याकडे ठेवा.” स्वयंसेवकाने रेडिओ तिच्या हातात दिला. मृणालिनीने तो हिसकावण्याचा प्रयत्न केला, पण शेखरने अडखळत हात मागे घेतला. “आता वाहनांची रांग लागली आहे, मॅडम. जसं लिहिलंय तसं चालू ठेवू. मध्ये बदल केला तर अजून अडकेल.”

कर्बची हवा वेगळीच झाली. पेट्रोलचा वास, गरम कापडी फुलांचा गंध, आणि गाड्यांच्या काचांमध्ये परावर्तित दिवे—सगळं कडू चमकत होतं. मृणालिनीचे आदेश हवेत तुटून पडत होते. “त्या ऑडीला पुढे आणा.” “नको,” स्वरा शांतपणे म्हणाली, “त्या नंबरला निळी नोंद नाही. आधी ही दोन.” मुलांनी तिच्याच बोटाच्या दिशेने बॅरिकेड उघडलं. मृणालिनीने एकदा, दोनदा, तीनदा “मी सांगतेय” म्हटलं; प्रत्येक वेळी एखादा चालक, एखादा नातेवाईक, एखादा मुलगा आधी कार्ड पाहत होता.

मग तिने शेवटचा, जास्तीचा पाऊल टाकला.

समोरून निखिलच्या मावशींची गाडी आली तेव्हा मृणालिनीने कडक आवाजात ओरडली, “स्वराला बाजूला करा. हिला कुटुंबाच्या मार्गावर उभं राहायचा अधिकार नाही. हा परवाना फक्त मागच्या सेवा दालनासाठी आहे. हिला तिकडे पाठवा. आत्ता.” तिच्या आवाजाने दोन स्वयंसेवक गोंधळले. शेखरने स्वराकडे पाहिलं. परवाना अजून तिच्या हातात होता; लाल अक्षरं, सही, ‘मागील सेवा मार्ग’—सगळं तेच.

स्वराने त्या क्षणी वाद घातला नाही, स्वतःचं स्पष्टीकरणही दिलं नाही. तिने फक्त परवाना सरळ केला, वाकलेली दोरी बोटांनी सोडवली, आणि शेखरच्या हातावर परत ठेवला. “जसं लिहिलंय तसं करा,” ती म्हणाली. एवढंच.

शेखरने कार्ड एकदा वाचलं, मग मृणालिनीकडे पाहिलं. “मॅडम, तुमच्या सहीनुसार निळा परवाना ज्याच्याकडे असेल, त्याला मागच्या सेवा मार्गानेच नेता येतं. कुटुंबाच्या लेनमध्ये प्रवेश नाही. आणि आत्ताच तुम्ही तिचा परवाना मान्य केला.” तो थोडा थांबला; मागून आणखी गाडीचा हॉर्न वाजला. “रांग थांबवता येणार नाही. कृपया या.” त्याने बॅरिकेड उघडून मृणालिनीसमोर बाजूचा अरुंद मार्ग दाखवला—जिथून खानपानाची भांडी, अतिरिक्त खुर्च्या, आणि कचऱ्याच्या पिशव्या ये-जा करत होत्या.

“तू वेडा झाला आहेस का? मी घरची आहे!” मृणालिनीचा आवाज आता किंकाळीच्या कडेला आला. तिने पुढच्या गेटकडे वळण्याचा प्रयत्न केला, पण तिथे दोन गाड्या आडव्या लागल्या होत्या आणि स्वयंसेवकाने सवयीने तिच्यासमोर हात पसरला. “निळा मार्ग, मॅडम.” तो स्वतःच दचकला, पण हात मागे घेतला नाही. बाबासाहेब, कुलकर्णी काका, मानकर कुटुंब—सगळ्यांच्या नजरा तिथेच होत्या. कुटुंबाच्या कर्बवर पहिल्यांदाच मृणालिनीला ‘थांबा’ ऐकावं लागलं.

तिने स्वराकडे झेप घेतली. “तू सांग त्यांना! तूच सांग! हे चुकीचं आहे.” स्वराने तिच्याकडे बघितलं, चेहऱ्यावर ना राग, ना दया. निखिल दोन पावलं पुढे आला, पण स्वराने हातानेच त्याला थांबवलं. मृणालिनीचे नखरे, तिचा मेकअप, तिची नीट आखलेली प्रतिष्ठा—सगळं त्या एका क्षणात कर्बच्या धुरकट हवेवर सैल झाल्यासारखं दिसत होतं.

“तुमचीच सूचना आहे,” स्वरा म्हणाली. आवाज अजूनही स्थिर. “मार्ग बदलायचा असेल तर आधी आतल्या मांडवातील वाहतूक रिकामी करा. तोपर्यंत जे लिहिलंय तेच.” आणि ती हलली नाही. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या उंबरठ्यावर तीच उभी राहिली.

मागच्या सेवा दालनाकडे जाणारा कॉरिडॉर अरुंद, अर्धवट प्रकाशातला होता. भिंतीवर एक्झॉस्टच्या काळ्या रेघा होत्या; शेवटी स्टोअररूमचं दार बंद. शेखरने घाईच्या दबावाने मृणालिनीला त्या बाजूला वळवलं, कारण मागच्या गाड्या थांबत नव्हत्या. ती वळताना तिच्या साडीचा पदर लोखंडी हँडरेलला अडकला; तिने झटक्यात सोडवला. हातातून परवाना निसटून जमिनीवर पडला, मग भिंतीलगत घसरत त्या बंद स्टोअररूमसमोर थांबला. चुरगळलेला निळा पट्टा अंधाऱ्या डेड-एंड कॉरिडॉरमध्ये निष्प्राण लोंबत राहिला; पुढचा मार्ग तिथेच संपला.