जिला जागाच नव्हती, तीच सगळ्यांसमोर मान्य झाली

“थांब, वर जायचं नाही,” कीर्तन काकूंनी जिन्याच्या वळणावर हात पसरून मृणालचा रस्ता अडवला. खाली मतदानासाठी आलेले सभासद वर सरकत होते, वरून चप्पलांचा आवाज उतरत होता, मध्ये त्या उभ्या राहिल्या होत्या—पांढऱ्या साडीत, मान वर, जणू इमारतीचा जिना त्यांच्याच माहेरचा ओटा. मृणालच्या हातात अजूनही मेट्रो कार्डाची घासलेली कड बाहेर डोकावत होती, दुसऱ्या मुठीत उशीरा परत मिळालेली छोटी पितळी किल्ली घामाने ओली झाली होती.

“माझं नाव यादीत आहे,” मृणाल शांतपणे म्हणाली.

“तुझं नाव? कुठल्या हक्कानं?” कीर्तन काकूंनी बाजूला सरकण्याऐवजी तिच्याकडे वरखाली पाहिलं. “नातेवाईक म्हणून आली असशील तर खाली प्लास्टिकच्या खुर्च्यांजवळ बस. सभासदांच्या मजल्यावर उगीच गर्दी करू नकोस.”

खाली तळमजल्यावर चहा घेणाऱ्या दोन मावशा सरळ उभ्या राहिल्या. मागून अनिकेत येऊन थांबला, पण त्याने एक शब्दही काढला नाही. तेच जास्त जळजळीत होतं. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं चार वर्षं चालू होतं; जेवणाच्या टेबलावर तिच्या हातचे पोहे सगळे खायचे, पण सार्वजनिक जागेत तिला अजूनही बाहेरच्या चप्पलांसारखं दाराशी ठेवायचं.

मृणालने किल्ली पुढे केली. “सी-विंगच्या जुन्या पत्रपेटीची आहे. काल रात्री तुम्हीच वॉचमनकडून परत पाठवली. कागद घेऊनच आलेय मी.”

कीर्तन काकूंच्या डोळ्यात एक क्षण बारीक हालचाल झाली. आसपासच्या लोकांनी जिन्यात पाऊल अडवलं. वर जायची घाई असलेले दोन पुरुष हँडरेलला चिकटून उभे राहिले. रस्ता बंद झाला होता, पण पहिला भेग पडला होता—ती विनंती करत नव्हती, तयारीनिशी आली होती.

मृणालने पिशवीतून अर्धवट दुमडलेली पावती बाहेर काढली. कागद इतका उघडझाप झालेला की मधोमध रेषा पांढरी पडली होती. “सहा वर्षांपूर्वी सोसायटीच्या पुनर्विकासाच्या निधीत ज्या खात्यातून पहिली रक्कम गेली, त्याचा हा दाखला. ‘स्व. शरद दाते यांच्याकडून नामनिर्देशित प्रतिनिधी’—माझ्या आईचं नाव. आई गेल्यावर दुरुस्ती अर्ज मी भरला. स्वीकाराची नोंद इथे आहे.”

“जुने कागद दाखवून काही होत नाही,” कीर्तन काकूंनी ताबडतोब उत्तर दिलं, पण आवाज आधीसारखा रुंद राहिला नाही. त्यांनी कागद हातात घ्यायचाही टाळला. “तपासून बघितलं गेलंय. अद्ययावत नोंद नाही. म्हणूनच तुझं मतदानपत्र नाही. एवढं साधं आहे.”

“मग साधंच बोला ना,” मृणाल म्हणाली. तिने कागद वर धरला, जिथून खालील मावशांनाही अक्षरं दिसू लागली. “स्वीकाराची शिक्कामोर्तब नोंद असताना बदल कोणाच्या सहीखाली थांबला? सगळ्यांसमोर सांगा. दुरुस्ती अर्ज कोणी अडवला, आणि माझं नाव कापलेलं नक्की कोणाच्या सहीवर उभं आहे?”

जिन्याच्या वळणावर हवा थोडीच होती, पण कीर्तन काकूंचा श्वास ऐकू आला. त्यांनी मान वळवून वरच्या मजल्याकडे पाहिलं, जणू तिथून कुणीतरी उतरून हा प्रश्न उचलून नेईल. कोणी आलं नाही. अनिकेतने पहिल्यांदा पाय हलवला; तो तिच्या बाजूला येईल असं वाटलं, पण तो अजूनही दोन पायऱ्या खालीच उभा राहिला. त्याच्या नजरेत अस्वस्थता होती, आधार नव्हता.

“प्रक्रिया असते,” कीर्तन काकू म्हणाल्या. “सगळं तोंडी चालत नाही.”

“म्हणून तर सही विचारतेय.” मृणालचा आवाज अजूनही कमीच होता. “तोंडी नको. नाव सांगा.”

वरून जोशीकाका उतरत होते. सोसायटीचे जुने संचालक, निवृत्त बँक अधिकारी, ज्यांच्या हळू चालण्याला सगळे जागा देतात. त्यांनी गर्दीतलं हे अडथळ्याचं वळण पाहिलं आणि हँडरेल पकडून थांबले. “काय चाललंय?”

कीर्तन काकूंनी लगेच मान सरसावली. “काही नाही. नोंद न झालेल्या व्यक्तीला मतदानमजल्यावर प्रवेश नाही. मी फक्त नियम—”

“नियम?” जोशीकाकांनी मृणालच्या हातातला कागद मागितला. त्यांनी चष्मा नाकावर ढकलून पावती, शिक्का, अर्जाची प्रत, मागच्या बाजूचा inward क्रमांक पाहिला. मग त्यांनी वर न बघता विचारलं, “हा inward माझ्या समोर नोंदवला गेला होता. अपडेट थांबवला कोणी?”

कीर्तन काकू गप्प.

जोशीकाकांनी पहिल्यांदा थेट तिच्याकडे पाहिलं. “मी सचिवाला त्या महिन्यात लेखी सूचना दिली होती. निवडणुकीपर्यंत दुरुस्ती नोंदवा, असं. फाईल तुमच्याकडे ठेवली गेली होती. दोनदा आठवण केली. तुम्ही ‘नंतर’ म्हणत राहिलात.”

जिन्यातील माणसं आता सरकली. आधी मृणालला खाली थांब म्हणणाऱ्या मावशीनेच बाजूला होऊन तिला पायरी दिली. अनिकेतने हात पुढे करायचा प्रयत्न केला, पण तो हवेतच थांबला; मृणालने त्याच्याकडे पाहिलंच नाही. कीर्तन काकू हँडरेलच्या कडेवर अडकल्या. वर जाणारे त्यांना चुकवून गेले, खाली उतरणारे थांबून पाहू लागले. रस्ता पहिल्यांदा तिच्यासाठी मोकळा होत होता, आणि ते कोणाच्या दयेने नव्हे तर नोंदीच्या वजनाने.

वरच्या सभागृहात दुमडणाऱ्या टेबलांच्या पुढे निळा कापडी पडदा लावलेला होता. मध्यभागी मतदानासाठी पांढरे कार्डांचे गठ्ठे, बाजूला नोंद वही, आणि नाव तपासणारा तरुण कर्मचारी घाईने घाम पुसत होता. कीर्तन काकू आधी पुढे झेपावल्या. “एक मिनिट. याला बाजूच्या खोलीत घेऊ. कागद पाहू. जर काही त्रुटी—”

“बाजूच्या खोलीत नाही,” मृणालने सरळ सांगितलं.

तिने जिन्याच्या शेवटच्या दोन पायऱ्या चढून सभागृहाच्या उंबरठ्यावर पाऊल ठेवलं. इतक्या वर्षांनी या इमारतीत ती पहिल्यांदा मालकांच्या मजल्यावर विनवणीने नाही तर नावाने आली होती. कर्मचाऱ्याच्या टेबलाजवळ थांबून ती म्हणाली, “मतदार यादी आणि पुरवणी नोंद दोन्ही वाचा. माझं नाव काढलं असेल तर कोणत्या नोंदीवर, तेही वाचा.”

कीर्तन काकू खाली आवाजात म्हणाल्या, “मृणाल, हट्ट करू नकोस. तुझ्यासाठी वेगळी व्यवस्था करू. तुला बसायला जागा देतो. चर्चेनंतर—”

“वेगळी व्यवस्था?” ती त्यांच्या दिशेने वळली. “जेवणाच्या टेबलावर मला घरची म्हणायचं, आणि मतदानाच्या वेळी ‘वेगळी व्यवस्था’? उशीर झाला, काकू.”

जोशीकाका आधीच टेबलाजवळ आले होते. त्यांनी नोंद वही स्वतःकडे ओढली. “पुरवणी नोंदवही आणा,” त्यांनी कर्मचाऱ्याला सांगितलं. “आणि रिकामं मतदानपत्र देण्याआधी सभासद ओळखपत्र कोणाकडे आहे ते तपासा.”

तरुणाने घाईघाईने खालच्या ड्रॉवरमधून लाल कडा असलेली प्लास्टिक लॅमिनेटेड कार्डे काढली. त्यात एक कार्ड उलटं पडलं—त्यावर नावाचा अर्धा भाग दिसत होता: मृणाल शरद दाते. तो तरुण दचकला; त्याने कार्ड हातात घेतलं आणि कीर्तन काकूंंकडे पाहिलं.

आतापर्यंत त्यांनी सगळं नजरेने चालवलं होतं. आता सगळ्या नजरा त्यांच्यावर होत्या.

“ते अजून देऊ नका,” कीर्तन काकूंनी म्हणायचा प्रयत्न केला, पण वाक्य पूर्ण होण्याआधी जोशीकाका म्हणाले, “का? कार्ड तयार आहे, नोंद स्वीकारलेली आहे, अद्ययावत करणं मुद्दाम थांबवलं गेलं. निवडणुकीच्या दिवशी अडवणं हा नियम नाही.”

आतल्या प्लास्टिक खुर्च्यांवर बसलेले सभासद एकेक करून मागे वळले. उंबरठ्यावर अनिकेतची आई हाताच्या बांगड्या थांबवून पाहत उभी होती. तिच्या चेहऱ्यावरचा हिशेब फार वेगाने बदलत होता—कोणाच्या बाजूला उभं राहायचं, कोणाचा अपमान आता स्वतःवर परत येईल, कोणती लग्नाची बोलणी कुठे झुकतील. पण हा हिशेब आता उपयोगाचा नव्हता. वाचन बदललं होतं.

कर्मचाऱ्याने कार्ड पुढे करावं, इतक्यात कीर्तन काकू स्वतःच मृणालजवळ आल्या. आवाज पहिल्यांदा खाली उतरला. “चल, बाजूला बोलू. तुला कार्ड देतो. पण इथे तमाशा नको. घरच्यांत गोष्ट मिटवू.”

मृणालने त्यांच्याकडच्या हाताकडे पाहिलं. तो हात थोडा थरथरत होता. इतका वेळ जिना अडवणारा तोच हात आता लोकांच्या मधे आडोसा शोधत होता.

ती दोन पावलं मागे सरकली—बाजूला जाण्यासाठी नाही, तर सगळ्यांना दिसेल अशा जागी उभी राहण्यासाठी. मतदानाच्या रांगेजवळील मोकळ्या पट्ट्यात ती उभी राहिली. “घरच्यांत?” ती म्हणाली. “इथेच थांबवलंत. इथेच नाव कापलं. इथेच वाचलं जाईल.”

तिने तरुणाच्या हातातून कार्ड स्वतः घेतलं. लाल कडेला अंगठा सरकवला. प्लास्टिकच्या आत तिचं नाव, फ्लॅट क्रमांक, सभासद प्रतिनिधी अशी अक्षरं नितळ दिसत होती. कित्येक वेळा नाकारलेल्या नावाला पहिल्यांदाच अधिकृत आकार आला होता. तिने कार्ड खांद्याएवढं वर उचललं.

“माझं मतदानपत्र द्या,” मृणाल स्पष्ट आवाजात म्हणाली. “आणि नोंदवा—सभासद प्रतिनिधी मृणाल शरद दाते उपस्थित.”

कीर्तन काकूंचा चेहरा एकदम पांढरट पडला. त्या तत्क्षणी काही बोलल्या नाहीत; त्यांच्या भोवती उभे असलेले दोन समर्थक आधी पुढे झुकलेले हात हळूहळू खाली घेत गेले. अनिकेतने तोंड उघडलं, बंद केलं, आणि बाजूला झाला. जोशीकाकांनी नोंद वहीत पेन आपटून ओळ दाखवली.

कर्मचाऱ्याने मतदानपत्र मृणालकडे दिलं. तिने कार्ड अजून एक श्वासभर उंच धरून ठेवलेलं होतं—रांगेतल्या सगळ्यांना अक्षरं वाचता यावीत म्हणून. मग ती मतदानाच्या जागेकडे वळली. तिच्या उचललेल्या कार्डाखाली, रांगेत उभे असलेले हात एकामागून एक खाली पडत गेले.