उध्वस्तीनं आम्हाला वेगळं केलं नाही

मुक्ताने ओल्या फुलांच्या ताटावर आपला दुपट्टा पसरवला आणि वरून टपकत असलेलं हळदीचं पाणी हाताने अडवलं. “अगं, ते ठेव तिथेच,” मीनलमावशीचा चुलतभाऊ निलेश जिन्याच्या वळणावरून ओरडला, “तू खालील साफसफाई बघ. वरच्या वस्तूंना हात लावायची गरज नाही.” त्याच्या आवाजात घरच्यांना दिला जाणारा भरोसा नव्हता; इमारतीत बोलावलेल्या कामवाल्याला दिला जातो तसा कोरडा हुकूम होता. ताटातली जाईची माळ पिवळी पडू नये म्हणून मुक्ता अजून झुकली, बोटांनी पाण्याचा ओघ दुसरीकडे वळवला, आणि बाजूला ठेवलेली अर्धी दुमडलेली खर्चाची चिठ्ठी ओलाव्यातून उचलून डब्याखाली सरकवली. पाच हजाराच्या शेवटच्या पाकिटासाठी तिच्या आईने सोन्याचा बांगडीवजा कडा गहाण ठेवला होता; अशा ताटावर थेंब पडले तरी घरात नंतर दोष कोणाला जाईल, हे तिला फार चांगलं माहीत होतं.

सातव्या मजल्यावरच्या ‘श्रीस्वस्तिक’ इमारतीत लग्नाच्या आधीचा दिवस म्हणजे घर, गॅलरी, जिना, अंगण, सगळं एकमेकांत मिसळलेलं. प्लास्टिकच्या खुर्च्या भिंतीला टेकलेल्या, स्टीलचे हांडे रांगेत, आणि मध्ये मध्ये चप्पलांचा पसारा. मुक्ता सकाळपासून इथे होती. निमंत्रणावर तिचं नाव नव्हतं, पण सोनालीच्या लग्नात ती नसणंही कुणाला चालणार नव्हतं; कारण सोनालीची प्रोजेक्ट्स, फॉर्म, कॉलेजची फी, इतकंच काय तर मुलाकडच्या स्वागतासाठी लागणारे छापील लिफाफेपर्यंत तीच धावत होती. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असं काहीतरी त्यांच्या भोवती वर्षभर रेंगाळत होतं—रोहन तिला भेटायचा, तिच्या घरी यायचा, त्याच्या काकूंना ते माहीत होतं—पण उपयोगाची वेळ आली की तिला नाव न देता काम दिलं जात होतं.

दरवाज्याजवळ स्क्रीनचा फिका उजेड हातात दडवून रोहन उभा होता. फोनवर कुणाशी तरी हळू आवाजात बोलून तो बाजूला झाला, आणि मुक्ताच्या हातातलं भिजलेलं ताट पाहून एक पाऊल पुढे आला. “मी धरू?” त्याने विचारलं. मुक्ताने क्षणभर त्याच्याकडे पाहिलं. तो ताट घेईल, म्हणजे निलेशच्या नजरेत येईल. तरी तिने ताटाचा एक कडा त्याच्याकडे सरकवला. दोघांनी ताट सरळ करून प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोरड्या कोपऱ्यावर ठेवलं. हा फार मोठा आधार नव्हता, पण पहिल्यांदा कुणीतरी तिच्या हातातून भार घेत होता, फक्त आदेश देत नव्हता.

“रोहन, इकडे ये जरा.” निलेशने लगेच त्याला परत बोलावलं. खाली हॉलमध्ये लोक बसवायचे, मुलाकडच्यांसाठी ठेवलेला मिठाईचा डबा मोजायचा, ठेवणीतल्या चाव्या कोणाकडे आहेत ते पाहायचं—सगळं त्याच्याच हातात असल्यासारखा तो वावरत होता. रोहन थांबला, ताटावरची माळ वाचली आहे हे एकदा पाहिलं, मग गेला. मुक्ताने दुपट्ट्याचा ओला कोपरा पिळला आणि चिठ्ठी पुन्हा दुमडून खिशात घातली.

दुपारी घरात जेवणाची लगबग झाली तेव्हा खरी कडू वेळ आली. सोनालीच्या मेहेंदीसाठी आणलेला हिरव्या काचेच्या वाट्यांचा संच वरच्या कपाटात ठेवलेला होता. काकूंनी सवयीने मुक्ताला म्हटलं, “अगं, त्या चाव्या निलेशकडे आहेत, घेऊन ये. वाट्या काढ.” मुक्ता किचनच्या दरवाज्यापाशी गेली. निलेशने चाव्यांचा गुच्छ हातात फिरवला, मग सगळ्यांसमोर तो सरळ पल्लवीकाकूच्या हातात ठेवला. “हे घरच्यांनीच काढलेलं बरं,” तो म्हणाला. वाक्य साधं होतं; घाव खोल. काकूंनी दोन सेकंद काहीच बोललं नाही. रोहन तिथेच उभा होता. त्याच्या जबड्याला ताण आला, पण तोही गप्प. मुक्ताच्या हातातल्या स्टीलच्या ट्रेचा कडा तिच्या बोटांत घट्ट बसला. मग ती वळली, “ठीक आहे,” एवढंच म्हणाली, आणि काउंटरवर सांडलेलं ताक पुसायला लागली जणू तिलाच ते काम दिलं होतं.

हॉलमध्ये एक प्लास्टिकची खुर्ची रिकामी होती; सोनालीच्या कॉलेजमधल्या मैत्रिणी बसल्या, मावश्या बसल्या, अगदी शेजारच्या वर्षाताईंनाही बसायला सांगितलं गेलं. मुक्ता उभीच राहिली. काकूंनी तिच्याकडे एकदा पाहिलं, पुन्हा नजरा खाली घेतल्या. खुर्चीचा कोपरा जणू तिच्यासाठीच रिकामा ठेवलेला, पण कुणी “बस” म्हणायचं धाडस करत नव्हतं. अशा वेळी माणसाला आवाजाची नाही, जागेची कमी जाणवते.

मुक्ता खाली अंगणात आली तेव्हा रखवालदार पाण्याची मोटर चालू करून गेला होता. वरच्या गॅलरीतून कुणीतरी घाईघाईत बादली ओतली, साबणाचं पाणी तिरकं वाहत येऊन जिन्याच्या तीन पायऱ्या आणि अंगणाचा अर्धा भाग चकाकता निसरडा झाला. त्याच वेळी सोनालीच्या मेहेंदीवाल्या बायका आल्या; हातात शंकू, पिशव्या, आणि चप्पल घसरत होत्या. “अगं, थांबा!” मुक्ता एकदम धावत गेली. तिने एक हाताने तारांवर टांगलेला सजावटीचा पडदा वर धरला, दुसऱ्या हाताने कोरड्या पोत्यांचा गठ्ठा ओढून पाण्यावर फेकला. पोती कमी पडली. वरून कुणीतरी ओरडलं, “कोणी तरी साफ करा हे! मुलाकडचे येतील आता.”

मुक्ता बादली, रापी, जुना पुसणा शोधत वळली, तेवढ्यात रोहन जिना उतरून आला. त्याने काही विचारलं नाही. पोत्याचा दुसरा टोक त्याने पकडला, पाण्याचा ओघ तिकडे ढकलला. साबणाच्या फेसाने त्याच्या पँटचा खालचा भाग भिजला. “जिना आधी,” तो म्हणाला. “अंगण मी घेतो.” मुक्ताने उत्तरही दिलं नाही; ती पायरीपायरीवरचा फेस पुसत वर चढली, तो खालील साचलेलं पाणी नाल्याकडे वळवत राहिला. निलेश खाली धावत आला, “अरे, हे काम शेखर करेल. तू वर ये. मुलाकडच्यांच्या सूचीवर सही—” पण रोहनने फक्त हात वर करून त्याला थांबवलं, कारण त्या क्षणी मुक्ताचा पाय घसरत होता आणि त्याने पोतं सोडून तिच्या कोपराखाली हात दिला. ती सावरली, आणि निलेशचा आदेश हवेतच अडकून राहिला.

त्या दोन मिनिटांत घरातला हिशोब हलला. कुणी मोठं वाक्य बोललं नाही; पण मेहेंदीवाल्या बायका न बोलता भिंतीला चिकटून उभ्या राहिल्या, पल्लवीकाकूने पहिल्यांदा “पाणी आणा रे खाली” असं वरून म्हटलं, आणि काकूंनी स्वतःची साडी उचलत अंगणाच्या कडेला जागा धरली. रोहन आणि मुक्ता एकाच कामात दिसत होते—एक पुढे, एक मागे नव्हे.

संध्याकाळी सजावटीची माणसं गेल्यावर खरी घाण दिसू लागली. अंगणातले पिवळे डाग, जिन्याखाली पडलेले तुटके थर्माकोल, आणि मागच्या बाजूला ठेवलेले मोठे भांडे. मुलाकडच्यांचा पाहुणचार उरकून वरचे लोक थकले होते; आता आदेश पुन्हा सोपे झाले—हे हलवा, ते धुवा, ती यादी आणा. निलेशने रखवालदाराकडून मागच्या गेटची चावी घेतली आणि रोहनकडे वाढवली. “तू स्टोअर उघड. मुक्ता आणि बाकीच्या दोन बायका भांडी धुवतील. ही रात्र संपली पाहिजे नीट. उद्या फजिती नको.” त्याने “मुक्ता” म्हणताना नाव वापरलं, पण सूर बदलला नव्हता; जणू काम विभागताना वस्तू मोजतात तसा.

मुक्ता त्या वेळी जिन्याखालच्या नळाजवळ उभी होती. तिने हातातील अर्धी दुमडलेली खर्चाची चिठ्ठी सरळ केली, त्यावर तेलाचा डाग होता. मग ती पुढे आली. “भांडी मी धुईन,” ती शांतपणे म्हणाली, “पण स्टोअरची चावी मला द्या. जे ड्रम, पुसणं, फिनाइल, बादल्या आत आहेत ते बाहेर काढल्याशिवाय हे पूर्ण होणार नाही.” निलेशचा चेहरा चढला. “तुला आत काय हवंय ते मला सांग. मी काढून देतो.” तो दरवाज्याच्या चौकटीत उभा राहिला. चौकट, चावी, आदेश—सगळं त्याच्याकडे.

रोहनने चावी घेतली, दोन क्षण हातात तोलली, आणि निलेशकडे न बघता ती मुक्ताकडे वाढवली. “तिलाच माहिती आहे काय कुठे ठेवलंय,” तो म्हणाला. निलेश लगेच पुढे आला. “रोहन, विनाकारण नको—” “उद्या फजिती नको ना?” रोहनचा आवाज वाढला नाही, पण तो चौकटीतून बाजूला सरकला नाही. “मग कामाला ज्या व्यक्तीने दिवसभर हात घातलाय, तिलाच करू दे.” चावी मुक्ताच्या तळहातावर पडली. उशिरा परत आलेली चावी उष्ण वाटली.

दरवाजा उघडताना सगळ्यांच्या नजरा पाठीवर जाणवत होत्या. स्टोअरमध्ये जुन्या साड्यांच्या पिशव्या, सजावटीचे बांबू, फिनाइलचा डबा, दोन मोठ्या बादल्या, आणि रबरचे हातमोजे होते. मुक्ताने दोन बादल्या बाहेर काढल्या. एक स्वतःजवळ ठेवली, दुसरी न बोलता रोहनकडे ढकलली. तो लगेच वाकून तिने दिलेलं जुनं पुसणं घेऊन उभा राहिला. काकू काही बोलणार होत्या, मग थांबल्या. निलेशने हात कंबरेवर ठेवले, जणू अजून कुठून तरी आपला हुकूम वाचेल अशी वाट पाहत.

कामाचा खरा ताण आता सुरू झाला. अंगणाच्या फरशीवर सांडलेलं तेल साबणाच्या पाण्याने चिकटलं होतं. वरच्या व्हरांड्यातून उरलेली फुलं, मेहेंदीच्या रिकाम्या शंकू, तांदळाचे दाणे, आणि हलदीचे हाताचे ठसे सर्वत्र. मुक्ता पुढे पुढे फिनाइल घालून पाणी टाकत होती; रोहन तिच्या मागून जोरात झाडू फिरवत तो ओघ नाल्याकडे नेत होता. एका ठिकाणी नाल्याची जाळी अडकली; ती बसून हात घालणार, इतक्यात त्याने स्वतः गुडघ्यावर बसून जाळी उचलली. साबण, तेल, कुजलेली फुलं यांचा वास एकदम वर आला. निलेशने कडेला उभं राहून पुन्हा एकदा म्हटलं, “रोहन, पुरे. वर अजून लोक आहेत. मुलाकडचे काका बसलेत.” रोहनने उत्तर दिलं नाही. मुक्ताने पुढचा ड्रम उचलायला दोन्ही हात लावले; तो लगेच दुसऱ्या बाजूने पकडून तिच्यासोबत उचलू लागला. ड्रम फरशीवर आपटला नाही, हळूच सरकला. त्या आवाजातच निर्णय होता.

इमारतीच्या अंगणात बघ्यांची एक वर्तुळासारखी रेषा तयार झाली. शेजारच्या वर्षाताईने चप्पल मागे ओढून घेतली. पल्लवीकाकूने खाली एका मुलाला पाठवलं, “कोरडं कापड दे.” मुलगा कापड कुणाकडे द्यावं हे न ठरवता उभा राहिला, तेव्हा मुक्ताने हात पुढे केला; तो क्षणभर थांबला, पण रोहनने “इकडे” असं म्हणून ते कापड तिच्याकडेच दिलं. इतकंच. तरी त्या छोट्या देणघेणीत बाजू ठरली.

मागच्या भिंतीजवळील पाण्याचा डबका हटवणं सर्वांत अवघड निघालं. नाला उंच होता, बादलीनं पाणी उचलून तिकडे न्यावं लागत होतं. एकटीने केलं तर दहा वेळा यावं-जावं लागलं असतं, आणि प्रत्येक फेरीत कुणीतरी नवा आदेश दिला असता. मुक्ताने पहिली भरलेली बादली उचलली. हँडल हातात कापलं. ती एक पाऊल टाकणार, तेवढ्यात रोहन तिच्यासमोर आला. “थांब.” त्याने बादलीचा दुसरा कडा पकडला. निलेशने लगेच हल्ला केला, “हे काय नाटक आहे? एकच बादली आहे.” मुक्ताने त्याच्याकडे बघितलंच नाही. तिने बादलीचा आपला बाजू वर उचलला, मार्ग निवडला, आणि म्हणाली, “मागच्या नाल्याकडे.” रोहन तिच्यासोबत वळला.

ते दोघं एकाच गतीने चालले. बादली मधे, पाणी डुलत होतं, पकड ढिली झाली तर सगळं पुन्हा अंगणात सांडलं असतं. चौकटीत उभ्या निलेशला त्यांना अडवायचं होतं, पण मग त्यालाच सरकावं लागलं. मालकिणीच्या घराचा उंबरठा, ठेवलेल्या चपला, मुलाकडच्या काकांची नजर, रखवालदाराचं अर्धवट बंद गेट—त्या सगळ्यांतून मार्ग एकदम सरळ झाल्यासारखा पुढे उघडत गेला. मागून कुणी “रोहन वर ये” म्हटलं; तो थांबला नाही. मुक्ताने नाल्याजवळ गुडघा टेकून बादली खाली झुकवली. तोही तिच्यासोबत झुकला. पाणी ओघळत गेलं, तेलकट थर नाल्यात शिरला. पुन्हा भरायला ते वळले तेव्हा रोहनने रिकामी बादली तिच्याकडून घेऊन एकट्यानं उचलली नाही; तो फक्त दुसऱ्या बाजूला उभा राहिला, ती हात घालेल याची वाट पाहत.

दुसरी, तिसरी फेरी. मग तुटक्या थर्माकोलचा मोठा पोत. मग मेहेंदीचे रिकामे डबे. मग जिन्याखालचं सांडपाणी. काम पूर्ण झालं नव्हतं; पण आता कुणी तिच्याकडे “तू” म्हणून फेकून देण्यासारखं काही उरलं नव्हतं. चाव्या तिच्या ओल्या तळहातात, बादलीच्या हँडलवर त्याची बोटं, आणि बाकी लोक त्यांच्या जागेवरून न हलता त्यांना जागा देत होते. मोठं काही घोषित झालं नाही. फक्त घरच्यांच्या रेषा आधीइतक्या सोप्या राहिल्या नाहीत.

शेवटी अंगणाच्या कोपऱ्यात, कंपाउंडच्या भिंतीजवळ, मुक्ता स्वतःहून थांबली. अजून अर्धं काम बाकी होतं—दोन डबे, काही फुलांचा कचरा, आणि वरच्या गॅलरीची पायरी. तिने बादली मधे ठेवली आणि हँडलवरची पकड सैल केली. रोहनने तिच्या समोर येऊन दुसरी बाजू न सोडता धरून ठेवली. “ही आधी,” मुक्ता हळूच म्हणाली.

तो काही बोलला नाही. कोपऱ्यातल्या सिमेंटवर बादली स्थिर झाली. आतलं पाणी एकदाच हलकंसं हाललं.